Билсиҥ — Майыат Кыыдаан

Өрөспүүбүлүкэтээҕи Булчут күнүгэр сыһыаран, АГАТУ спортивнай манеһыгар быыстапка-дьаарбаҥка буолан ааспыта. Онно сылдьан, бүгүн кэпсиир дьоруойбун көрсүбүтүм. Кини – Майыат Кыыдаан Маадьан Уола – үйэтин тухары сылгыһыттаабыт, тутууга да үлэлэһэн ылбыт, быыһыгар хара тыаны кэтэн, Баай Барыылаах Байанайтан кыра, улахан булду арааһыттан  өлүүлэппит,  бэйэтэ этэринэн, любитель-булчут. Лөкөйүгэр, тыатааҕытыгар тиийэ бултуйбут кэмнээҕэ. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Маннык быыстапкаларга сылдьан сэргэхсийэр. Биһигин ыйаабыт бэлиэ сирэ – Уус Алдан улууһун Чэриктэйэ. 

– Аатыҥ сэдэх уонна сахалыы эбит. Онтон саҕалыахха.

– Майыат – өбүгэбит аата. Кыыдаан диэни томорон тымныылаах тохсунньу ыйга күн сирин көрбүт буолан талбытым. Аҕам Маадьан Баһылай диэн этэ, онтон сахалыытын ылбытым. 2016 сылтан пааспарбар итинник сурулла сылдьар. Билигин 73-саастаахпын.

– Олоҕуҥ орто омурҕанын 2 сыл аһардан баран, олоххун сыымайдыыр, ырытар, анаарар кэмҥэр ылыммыт эбиккин.  Оттон булка сыстыбытыҥ ырааттаҕа буолуо? Бэйэҥ туох идэлээххиний?

– Улахан булка оскуоланы бүтэриэхпиттэн буоллаҕа. Сылгыһыт этим. Сыспай сиэллээххэ букатын оҕо эрдэхпиттэн, 9 сааспыттан сыстан барбытым. Ол сайын, убайбыт Баһылай оттуу сылдьан, оһоллонон хаалбыта. Онуоха кини оннугар миигин «волокуша» диэннэригэр, ат үрдүгэр олордон кэбиһиэхтэриттэн, эппиккэ дылы, күн бүгүнүгэр диэри ат үрдүттэн түһэ иликпин. Дойдубар аҕыйах сылгылаахпын. Биир тылынан, сылгы куттаахпын. Билигин сынньалаҥҥа, бэйэм бэйэбэр олоробун. Куоракка кэлэ-бара сылдьабын.

– Бастакы булкун өйдүүгүн дуу?

– Өйдөөн бөҕө буоллаҕа. Улахан баҕайы көҕөн этэ. Суол кытыытыгар түспүтүн, кыра, аҕам 24-тээх саатынан, ытан ылбытым. Дьэ уонна үөрүү бөҕө! Оччолорго, арааһа, 10-14 сааһым буолуо. Былыргы оҕолору булка эрдэ сыһыараллара.

Кыыдаан Маадьан Уола быыстапкаҕа хас да хаартысканы, бэйэтэ толкуйдаан, талаҕынан араамалаан аҕалбыта сонуннук көстөрө. Холобур, онно үтүө өйдөбүл гынан, бастыҥ миинэр миҥэтин кытта түспүтэ баара. Ол туһунан кини:

– Киһиттэн бэлэм айааһаммыт аты атыыласпытым. Итиннэ, көр эрэ, тыатааҕыны бултаан баран, тириитин тиэнэн турабын. Оттон бу –  ол тыатааҕым аттыгар олорор хаартыскам. Кырдьаҕас мээнэ көстүбэт. Эриэккэскэ, анаан бултатаары гыннаҕына, бойобуой дуухтаах киһиэхэ түбэһэр.

– Эйиэнэ хаартыскаларыҥ араамалара да ураты эбит ээ? Талах дуу? Өссө өстүөкүлэлиир эбиккин.

– Ураты уонна натуральнай буолуохтаах диэн, бэйэм үөт талахтан оҥортообутум. Оттон бу хаартысканы болҕойон көр эрэ. Туох ураты баарый?

— «Эбэ эстиитигэр хаайтарыы кэмигэр булпутун харайыы» диэн суруйбуккун. Арааһа, өрүс арыытыгар дуу?

– Биһиги биригээдэнэн, 10-ча буолан бултуурбут. Булпутун, олоҕурбут үгэспитинэн, дэриэбинэҕэ, булууспутугар илдьэ барыахтаах этибит буоллаҕа. Ону баара, мууспут эрдэ хамсаан, арыыга хаайтаран хаалбыппыт. «Булпут буортуйууһу» диэн буолла. Эбэ улахан көһөҥө муустара сүүрүк күүһүттэн бэйэ-бэйэлэрин кытта аалсыһан, биэрэккэ тахсаллара баар буолар. Ону туһанан, кээмэйин алдьаппакка, ортотунан дьөлө хаһан, «хоппо» курдук оҥоруохха диэн толкуй киирбитэ. Булпутун ол муус «хоппобутугар» уурталан баран, үрдүгэр маһы кутан, таҥаһынан бүрүйэн кэбиспиппит. Инньэ гынан, эппитин этэҥҥэ аҕалбыппыт. Хайдах да түгэҥҥэ булду сытытар-ымытар табыллыбат: булт тосхойбот, ханнан хаалыан сөп.

– Оннук ээ. Сиргэ-уокка сылдьар үөрүйэх, мындыр толкуйдаах сылгыһыт диэх курдук, бэрт албаһы булбуккун! Оттон бу лөкөйү суулларбыт түгэниҥ?

– Оннук. Тайахха уруккуттан сылдьааччыбын.  Оттон бу «Уол оҕо төрөөтөҕүнэ суор үөрэр» диэн хаартыскаҕа – уолум биһикки баарбыт.

– Оруобуна, туйах хатарар, булка-алка сыстаҕас уолаттардааххын дуу диэн ыйытаары турбутум...

– Кыыстаах уол оҕолоохпун. Уолум, саха киһитин сиэринэн, бултуур. Ол эрээри олус наһаа үлүһүйбэт. Куруук бииргэ булка сылдьыһар, ыкса доҕордоохпун, Быладьыымыр Ньукулаайабыс Кудрин диэн. Уруккута «Дүпсүн» сопхуос  кадровай булчута. Кини 1983 с. Үөһээ Үрэххэ Маалы Сордоҥнооҕор сылдьан кырынаас сүлэ олорорун бу хаартыскаҕа көрөҕүн. Аттыгар аатырбыт тайахсыт ытым Абрек сытар. Таһыгар – Тыайа диэн, Абрек доҕоро ыт.

Аны маны көр. Сайын оттуу сылдьан булбутум. Хас тыыга киирээри гыннах аайы өрүс сүүрүгэ аҕалбыт мас силиһин аттынан балачча аастахпыт. Арай биирдэ өйдөөн көрбүтүм, моонньун уһатыаҕынан-уһатан олорор хара улар курдук эбит! Тугун да уларыппатаҕым, эппэтэҕим, айылҕа бэйэтин айымньыта. Арай хара кыраасканан сотон биэрбитим.

– Дьэ, булчут кыраҕы хараҕынан бэркэ «тэһэ көрөн» ылар эбиккин. Бу өссө икки мас «эриэн үөн» баар эбит.

– Өрүс мууһа хас эмэ сыллар тухары кытыыга тахсан, үөт талаҕы хам баттаан сытыарбыт, ону уу күүстээх сүүрүгэ эрийэн-мускуйан, өрүс кыракый таастара дьөлүтэ баттаабытын моҕой ойуутугар дьүөрэлии көрбүтүм. Бэйэм төбөтүн эрэ оҥорон, харахтаан, тиистээн биэрбитим. Бүттэ. Сороҕо – мас, сороҕо – атын матырыйаал. Ону килиэйдээн баран, үрдүнэн кырааскалаан кэбиспитим.  Бу «эриэн үөннэр» бэйэлэрэ да анаабыт курдук чугас-чугас сыталлар этэ.

Ити курдук, Майыат Кыыдаан хатыҥ удьурҕайыгар чараппаахы «көхсүн» уонна «төбөтүн» булан көрөн, ону кыратык чочуйан, атахтары эбэн, чүмэчи уурар оҥорбутун аҕалбыт. Кини оҥоһуктара бары да туһугар историялаахтар. Холобур:

– Мастан кыһан, тайах фигуратын оҥорбутум үүтээммитигэр 20-ччэ сыл бэркэ турбута. Муоһа – хоппуруон хаппаҕы уулларан оҥоруу. Арай хас да сыллаахха субуруччу икки сыл үүтээммитин тыатааҕы буулаабыта. Киирэн барытын үрэйэн, ыһан-тоҕон сүргэйэн тахсар этэ. Иккис сылыгар кырдьаҕас ураты уоттаах хараҕа остуолга турар ол кырачаан тайахха хатаммыт. Туох минньигэстээҕин булбута буолла? Хата, букатын хампы ыстаабатах этэ.  Тииһинэн, аһыытынан быһыылаах, уҥа-хаҥас өттүгэр икки дьөлөҕөһү хаалларбыта ити көстөр. Сиргэ сытарын булан, муоһун саҥардан биэрбитим.

– Оҥоһуккар «кыттыһа сатаабыт» быһыылаах дии: икки буутугар бэлиэ хаалларбыт. «Эттэ-аста хаалларар буолуҥ эрэ», – диэбит курдук.  Хайа-аа, били, Байанайа мичик гынаары гыннаҕына, булчут эр киһи көрөр сыгынньах дьахтара турар буолбаат?! Өссө хат дуу?

Харыс саҕа үрдүктээх, тобуктаан турар, хаҥас илиитин өрө көтөхпүт, уһун суһуоҕа тыалга өрүкүнэйбит, ийэттэн төрүү сыгынньах дьахтарга дьүөрэлиир айылҕа бэйэтэ айан-тутан таһаарбыт айымньытыгар хараҕым хатанаат, саҥа аллайабын. Сөҕүөм иһин, силигин ситэрэн, мэктиэтигэр, эмиийдэрин кэрэтэ, тумуга чопчу көстөргө дылы!

– Оннук-оннук. «Түүл дьахтара. Булчут бултуйаары гыннаҕына түһээн көрөр дьахтара» диэн, ити суруйбутум. Манна тугун да кырааскалаабатаҕым-хайаабатаҕым. Арай удьурҕайга постамент курдук оҥорон олордубутум. Бэйэм суһуоҕун илиитинэн өрө анньан турар диэн көрөбүн. 2016 сыл балаҕан ыйыгар булбутум.

– Суругун аахпатым даҕаны. Ол да буоллар, оруобуна маарыннаппыппын дии! (күлсэбит).

Дьэ, ити курдук, айылҕа барахсан бэйэтэ оҥорон-тутан таһаарбыт араас отун-маһын Майыат Кыыдаан кыраҕы хараҕынан «тэһэ көрөн», үгүс уобараһы толкуйдаан таһаарар эбит! Сорох деталы кыралаан эбэр, сороҕун хайдах баарынан туруорар. Аны, бэйэтэ тыатааҕы тоҕус тыҥыраҕын быалаан баран кэтэн турара. Онто эмиэ кэпсээннээх: 

– Бу тыатааҕым тириитин Дьокуускайга аҕалан, гарааска ыйаан туруорбутум. Онтум, куорат кырыысалардаах эбит. Ол сатаналар буулаан, сиэн, буорту оҥорбуттарыттан хомойон, саатар тыҥыраҕын хаалларыныым диэн, бу оҥостубутум.

– Эйиэнэ буолан баран, элбэҕэ да бэрт: тоҕус. Сахаҕа бэлиэ сыыппара диэн буолуо. Ыйааһыннаах буолбатах дуо?

– Ончу ыйааһына суох. Мантыҥ бэйэтэ – улахан харысхал. 

Ол кэпсэтэ турдахпытына, биир эр киһи чугаһаан, аргыый сэрэммиттии:

– «Эн Бүөтүргүн дуо?» – ыйытар. Онуоха Майыат Кыыдаан:

– Ээ, мин-мин, – диир уонна мин диэки хайыһаат, – үгүстэр билигин да урукку ааппынан билинэллэр. Бэл, бэйэм бастаан утаа, сахалыы Кыыдаан диэн ааппын саҥа ылыммыт кэммэр, таһыччы умнан, эмээхсиммиттэн ыйытар кэмим баара (күлэр). Онуоха кини сүр улаханнык  көрөн баран: «Акаары», ааккын толору билбэт, өйдөөн хаалбат эрээри, тоҕо да уларыттарбыккыный?” – диэн, ол күлсүүтэ буолааччы. Ким да саҥа ааппынан ааттаабат, ыҥырбат этэ буоллаҕа. Аҕыйах хонон баран... эмиэ умнан кэбиһэрим.

– Хата, киһини күллэрдиҥ. Кырдьык, туох санааттан уларыппыккын сол да эппэтиҥ ээ?

– Оттон уруккуттан да сахалыы ааттаныахпын олус баҕарар этим. Онтубун балачча өр иитиэхтии, «ыанньыйа» сылдьан баран, дьэ, олоххо киллэрбитим.

– Холобур, билигин ыалларыҥ бу саҥа ааккынан ыҥыраллар, билинэллэр дуу?

– Улаханнык суох. Бу кини курдук, «Бүөккэнэн» илдьэ сылдьаллар. Нууччалыы аатым – Бочкарев Петр Васильевич диэн этэ буоллаҕа. Сахалыы эмиэ биир өссө улахан баҕайы ааттаахпын ээ. Ону наһаа эппэт инибин.

– Туох эрэ этиттэриинэн кэлбит аат?

– Суох. Аҕабыт, биһигини – уолаттарын – «Муостаах Буурдарым» диирэ. Онто соҕотох миэхэ эрэ иҥмитэ.

– Баҕар, кэргэниҥ эмиэ аатын уларыппыта буолаарай? Туох үлэһитий?

– Ээ, суох, уларыппат (күлэр). Айталина Семеновна Бочкарева диэн. Дьыссаат үлэһитэ.

– «Мин да ааппын өйдөтөн, санатан биэрэ сылдьара махталлаах», – диэ.

Бүөтүрдүүн бэлиэр ыаллаһа тохсон, аны мин дьээбэлэнэбин. Дьэ, ити курдук, быыстапкаҕа сылдьан киһи ардыгар бэрт интэриэһинэй уонна кэпсээннээх дьону көрсөн,  истибэтэҕин истэр, көрбөтөҕүн көрөр.  Сөпкө этэллэр: хас биирдии киһи ааҕылла илик кинигэ тэҥэ.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ