Билиҥҥи кэм прозаига Наталия Рязанская: «Урут уон да ааҕааччылаах буоллахпына, бэйэм бэйэбэр суруйуом дии саныырым...»

Бу сырыыга ааҕааччы киэҥ биһирэбилин ылбыт алта кинигэ ааптара Наталия Рязанская «Киин куоракка» суруйааччы буолар аналын тоҕо толорбокко сылдьыбытын, айар аартыга туохтан саҕаламмытын кэпсээтэ.

Ааспыкка «Киин куорат» Наталия Рязанская айымньыларынан куораттааҕы Ааҕааччы кэмпириэнсийэтэ ыытыллыбытын суруйан турар.

Оҕо саас ахтылҕана

Кырачаан Наташа ийэтэ от күөҕэ өҥнөөх хрестоматияттан араас айымньылары ааҕарын олус даҕаны сөбүлүүрэ, ол аптаах кэм үүнэрин долгуйа кэтэһэрэ. Дьиктитэ баар, хоһооннору ордороро ээ. Ис хоһоонун буолбатах, рифмаларын – дьүөрэтик иһиллэллэрин. Аны туран, кыысчаан куукулалары олох сэргээбэтэ, ол оннугар муҥура биллибэт үрдүк мэҥэ халлааны көрө сытан тыл таһааран оонньуура...

Наташа олоҕор бастакы айымньытын алтыс кылааска сылдьан суруйбута. Ол кып-кыра сүрэҕэ олус долгуйбутуттан. Биир күн бырааттара куоскаларын оҕотун таһырдьа таһааран, ыт уйатыгар укпуттар! Онтон туох буолбутун, ааҕааччы, бука, сэрэйдэҕиҥ. Кыысчаан, түөрт атахтаах доҕорун аһынан, хоһоон суруйан субуруппута – 12 лиистээх тэтэрээккэ тобус-толору, бэйэтэ бүтүн поэма тахсыбыта быһыылааҕа.

Биирдэ онтун нуучча тылын учууталыгар илдьэн көрдөрөөччү буолбут. Баҕар, литературнай куруһуоктаах уһуйааччы сэҥээриэ, сүбэ-ама биэриэ диэтэҕэ. Онуоха учуутала: «Хантан устан ыллыҥ?» – диэбэтэх дуо! Наһаа соһуйан, бөтө бэрдэрэн, саҥатыттан маппыт, бэйэтэ суруйбутун эппэтэх. «Оннук куһаҕан буоллаҕа дуу, сымыйаччы курдук көһүннүм дуу?» – диэн ордук хомойбут. Дьиэтигэр кэлээт, ол тэтэрээтин хайыта тардан баран, оттуллан турар оһоххо быраҕан кэбиспит. Итиэннэ тугу да суруйбат буолбут.

Кистэлэҥ хоһооннор

Онтон... Саха салаатыгар үөрэнэ сылдьан, хоһоон айбыт. Бу санаатахха, таптал, төрөөбүт дойду туһунан. Бииргэ үөрэнэр кыргыттара хайҕаабыттар, бэл, блокноттарыгар устан ылбыттар.

2001 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, эдэр исписэлиис Аллараа Халымаҕа үлэлии тиийбит. Дойду ахтылҕаныгар куустаран, Амматыгар курдаттыы тартаран, бастакы хоһоонноро айыллан тахсыбыттара. Эһиилигэр Аммаҕа төннөн кэлбитэ. Бука, ити кэмтэн кистээн суруйар буолбута.

Биирдэ Наталия кэллиэгэтэ, оскуола психолога Лидия Васильевна Петрова биир хоһоонун ааҕан баран уйадыйан: «Наһаа талааннаах эбиккин», – диэн хайҕаабыта. Ол иннинэ кимиэхэ да көрдөрбөтө, кыбыстар этэ. Лидия Васильевна хоһооннорун эрэдээксийэҕэ таһааран биэрбитин «Амма олоҕо» хаһыакка бэчээттээбиттэрэ. Ити итинэн хаалбыта. Кэргэн тахсан, оҕолонон олорон даҕаны суруйбат этэ. Онтон  2015 сыллаахха биир көрсүһүү олоҕун бүүс-бүтүннүү уларыппыта, айар аартыгын арыйбыта...

«Суруйбатаххына, дьиэҕиттэн тахсыбат улахан ыарыһах буолуоҥ...»

Ол саҕана Наталия ыарытыйар этэ. Биирдэ тус кыһалҕатынан айылҕаттан айдарыылаах Матрена Ивановна Григорьева-Чугдаара Хотуҥҥа тиийбитэ. Онуоха эмчит: «Бу Орто дойдуга кэлбит аналгын олох толорбокко сылдьар эбиккин», – диэн соһуппута. Ол тугун токкоолоспутугар, бэрт таайтарыылаахтык: «Туох эрэ сурук үлэтэ баар», – диэбитэ. Наталия Константиновна оччолорго үөрэтэр оҕолорун «Инникигэ хардыы» НПК-ҕа кытыннарара. Ол буолуо дии санаан: «Дакылаат суруйтарабын дуо?» – диэн ыйытааччы буолбута. Онуоха Чугдаара Хотун: «Суох, олох атын, кинигэлэр көстөллөр», – диэбитэ. Итиэннэ: «Суруйбатаххына, дьиэҕиттэн тахсыбат улахан ыарыһах буолуоҥ», – диэн сэрэппитэ.

Ол иннинэ Наталия биир идэлээҕэ, саха тылын уонна литературатын учуутала Мария Дмитриевна Ноговицына «Айар ыллык» диэн күрэх балаһыанньатын биэрбитин блокнотун быыһыгар хас да ый илдьирийиэр диэри укта сылдьыбыт этэ.  «Кытын, миэстэлэһиэҥ», – диэбитин, соһуйа истибитэ. Арай балаһыанньаны көрбүтэ – үлэлэри тутан бүтэллэрэ биир эрэ нэдиэлэ хаалбыт. Ол киэһэ дьиэтигэр кэлэн, «Уруум таптала» диэн бастакы сэһэнин суруйан саҕалаабыта. Дьиҥэр, идиэйэтэ уруккуттан баара. Үс күнүнэн бүтэрэн, куонкуруска ыыппыта.

«Соһуйуом иһин, иккис миэстэ буолбутум. Эбиитин 20 тыһ. солк. наҕараадаламмытым. Сабыылаах күрэх этэ, 50-ча киһи кыттыбыт. Олор ортолоругар ааттаах-суоллаах, оннооҕор норуот суруйааччылара бааллара, онтон ордук соһуйбутум. Ити кэмтэн суруйар санаа күөдьүйбүтэ, бэйэбэр эрэл үөскээбитэ», – диэн кэпсиир сэргэх сэһэргэһээччим.

Бастакы ааҕааччылара – дьүөгэлэрэ

Наталия айымньыларын бастаан дьүөгэлэригэр аахтарар, кинилэр «үчүгэй» диэтэхтэринэ биирдэ киэҥ эйгэҕэ таһаарар эбит. Сүрүн кириитигэ, бастакы ааҕааччыта – чугас дьүөгэтэ Лена Ананьевна Романова. Бэйэтэ мелодист, ырыаһыт, эбии үөрэхтээһин педагога. Суруйан бүттэҕинэ хайаан да дьүөгэтигэр ыытан көрдөрөр. «Ойуулааһыныҥ тиийбэт, дьоруойгун ситэри арыйбатаххын, итэҕэтиитэ суох буолбут», – диэн барытын  олус үчүгэйдик ырытар, тугу эбэрин-көҕүрэтэрин, көннөрөрүн ыйан-кэрдэн биэрэр. Наталия кини олоҕуттан эмиэ хас да кэпсээннээх. Холобур, «Сэттэ сурук» диэн дьон сөбүлээн аахпыт сэһэннээх.

Дьон махтала, алгыһа айар киһини олус кынаттыыр

Наталия 50-тан тахса кэпсээннээх, билигин хайыы үйэ алта кинигэлээх. Бу – уон сыллаах айар үлэтин түмүгэ. Былырыын Наталия Рязанская «Чолбон» сурунаал Алампа аатынан бириэмийэтин лауреата буолбута. Бу наҕараадатын үрдүк эппиэтинэс курдук ылынар. «Элбэххэ эбээһинэстиир», – диир.

Сюжеттарын хантан ыларый? 98 бырыһыана – дьиҥ олохтон. Дьонтон истибитин суруйар. Бэйэтэ этэринэн, сүрэҕэр чугастык ылыммытын сайыннаран, айымньы оҥорон таһаарар эбит. Үгүс дьоруойдара аттыгар хаама сылдьаллар. Сорохтор кистэлэҥнэрин арыйаллар, «Кимиэхэ да этимэ» диэн тылын ылаллар. Ону айымньытыгар ааттарын уларытан киллэрэр. Сорохтор көҥүллүүллэр. Холобур, бу соторутааҕыта эрэ «Огдоо» диэн кэпсээнин прототиба Аграфена Кузьминаны кытары көрсөн, ирэ-хоро сэлэспиттэрин сэһэргээтэ.

– Хас биирдии айымньы туһунан олохтоох. Сороҕор суруйа олорон тугунан түмүктэниэхтээҕин билбэппин, бэйэтэ тахсар. Дьон махтала, алгыһа айар киһини олус кынаттыыр. Урут уон да ааҕааччылаах буоллахпына, бэйэм бэйэбэр суруйуом дии саныырым. Кэлин дьон сэҥээриитин ылан, санаам өрө көтөҕүллэн сылдьабын. Сороҕор суруйуохпун наһаа баҕаран, кычыгыланар курдукпун ээ, сүгүн сылдьыбаппын, – диир.

Наталия Константиновна – Амма улууһун Үөрэххэ управлениетын методиһа, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. Бу иннинэ оскуолаҕа учууталлаабыта.  «Хайдах быыс-арыт булан суруйаҕын?» – диэн ыйыталаһабын. Онуоха: «Табахсыт булан табахтыырын, арыгыһыт булан арыгылыырын курдук, суруйар үлэҕэ син биир соло булар эбиккин», – диэтэ.

Түмүк оннугар

Сарсын, кулун тутар 27 күнүгэр, СӨ Муусука уонна фольклор түмэлигэр Наталия Рязанская «Алта дьылҕа» диэн саҥа кинигэтин биһирэмэ буолар. Ааптары кытта көрсүһүүнү, кинигэ тула кэпсэтиини, санаа атастаһыытын, автограф-сессияны көтүтүмэҥ!