БИИРГЭ ҮӨСКЭЭБИТ ҮӨЛЭЭННЭЭҔИМ

Боотулууттан төрүттээх Дьабыдах ууһуттан элбэх талба талааннаахтар тахсыбыттарын туһунан кыраайы үөрэтээччи И.А. Анисимов 2020 сыллаахха тахсыбыт «Ньурба оройуонун талба талааннаахтара» кинигэтигэр ааҕабыт.

Ол курдук олоҥхоһуттар, ырыаһыттар: Ырыа Дарымыан, кыыһа Талба Татыйыына, мин эһэм Ыгдаҕар Бөөтүр, сэһэнньиттэр: сээркээн сэһэнньит Уйбаан Өлөксүөйэп, аҕам Бөтүрүөп учуутал, бырааттыы М.Я. Прокопьев, П.Я. Прокопьев – Прокопий Чуукаар киирэ сылдьаллар.

Бу ааттаммыт чугас аймахтарбыттан олоҥхоһут Ыгдаҕар Бөөтүр бииргэ төрөөбүт убайа Тыккый Ньукулай сиэнэ суруйааччы, публицист, тылбаасчыт буолбут Прокопий Чуукаары кытта тэҥ сыһа саастаах буоламмыт, чугастык алтыһан баччаҕа кэллибит.

Хаартыскаҕа: Эдэр Проня.

1954 сыллаахха биһиги Сүлэттэн Чуукаарбытыгар төттөрү көһөн кэлбиппит. Суол алдьаныан эрэ иннигэр ийэбитиниин сиитэс быыс дуома бүрүөһүннээх ат сыарҕатыгар олорон түөрт оҕотунуун аҕыс көстөөх сиргэ айаннаабыппыт. Ол айаммытыгар эрдэттэн ыалдьа сылдьыбыт саҥа сүүрэ сылдьар бырааппыт Толя эбии тымныйан, сайын саҕаланыытыгар өр балыыһаҕа сытан, эмп-том суоҕар тэптэрэн төннүбүтэ. Суруйарынан ол хомолтолоох сураҕы Хампахтан, балыыһа баар сириттэн, ийэтин сорудаҕынан Проня оҕуһунан Кыһылга кэлэн аҕабар тиэрпит эбит.

Ити кэмтэн кини биһикки сыыйа аймахтыыбытын билсэн чугаһаспыппыт. Мин Балаҕаннаахпыттан Ылдьыын күнүн кэнниттэн аҕам кустаабыт куһуттан туос ыаҕайаҕа уган биэрбиттэрин кинилэргэ тиэрдээччи буоларым. Кини биһиэхэ от кэбиһиитигэр көмөҕө ыҥырыллан оҕус сиэтээччи буолара. Өрүү үөрэ-көтө, арааһы омуннаан кэпсии-ипсии сылдьар идэлээх буолан оҕолор сырса сылдьарбыт. Оччотооҕу «Бэлэм буол» диэн оҕо хаһыатыгар суруйбутугар эппиэт кэлбитин биирдэ көрдөрдө. Учуутал убайа хаһыаты сурунар буоллаҕа буолуо, мин «Бэлэм буол» хаһыат баарын да билбэт кэмим этэ. Гербэбэй кумааҕыларыгар бэчээттээн ыыппыттар, тоҕо таһаарбат биричиинэлэрин ыйбыттар, сүбэ биэрбиттэр. Кумааҕы төбөтө кып-кыһыл суруктааҕа ордук сөхтөрдө, аадырыстара эҥин эбитэ буолуо. Уолбут киһи тэҥэ суох, биһиги киэн туттуу бөҕөтө!

Сэттис кылаас кэнниттэн дьоллоох Дьокуускайы буллубут. Тыа хаһаайыстыбатын техникумугар агроном үөрэҕэр – мин, Проня речной учуулуссаҕа үөрэнэ киирдибит. Кэбээйи Мукучутун уола Уйбаан Дьөгүөрэптиин бииргэ үөрэнэбин. Уруокка хоһоон суруйан тахсар. Дэлэҕэ учууталбыт Галина Михайловна Слепцова-Макарова: «Егоров конспектирует в стихотворной форме», – диэ дуо! Учууталларбыт барахсаттар мөхпөт-эппэт буолаллара. Уйбаан литературнай куруһуок тэрийэн куоракка буолар араас литературнай тэрээһиннэргэ биһигини, чилиэннэрин, кус оҕотун курдук батыһыннартыы сылдьара. Онон Амма Аччыгыйын, Архип Абаҕыыныскайы, Таллан Бүрэни, оччоттооҕу эдэр суруйааччылары Иннокентий Артамоновы, Василий Гольдеровы уу харахпынан көрбүт, эт кулгаахпынан истибит дьоллоохпун.

Чуукаарга оскуолабытыгар саха тылын учуутала, Сунтаар кыыһа Евдокия Прокопьевна Иванова литературнай куруһуок диэн тэрийбитигэр суруттаран сылдьарбыт, сурунаал таһаарар этибит. Онтубут «Саһарҕа» диэн ааттаах курдук өйдүүбүн. Проня ол куруһуокка бас-көс буолара. Учууталбыт кэргэн тахсан дэкириэккэ барбытын да кэннэ суохтаппакка салҕыы ыыппыта.

Проня учуулуссатыттан увольнениеҕа, эдьиийэ эмиэ техникумҥа үөрэнэр буолан, биһиэхэ чаастатык кэлэрэ. Мин Уйбаан Дьөгүөрэби кытта билиһинэрдим. Айар куттаах дьон түбэсиһэн атастыы-доҕордуу буолбуттара. Кэлин өр кэмҥэ «Эдэр коммунист» хаһыакка бииргэ үлэлээн, биирдэрэ – Сүгэһэрдээх, биирдэрэ Прокопий Чуукаар диэн псевдоним ылынан, суруйааччылар буола үүнэн-сайдан тахсыбыттара.

Техникуммун бүтэрбэккэ да сылдьан Таатта Туора күөлүгэр Пётр Алексеев аатынан колхуоска алта ыйдаах производственнай быраактыкаҕа сылдьан билсэн тырахтарыыс Уйбаан Павлов диэн уолга эргэ тахсан хааллым. Кыһыҥҥы каникулбар Уйбааммын батыһыннаран аҕалан, дьонум Чуукаардарын дьонун бастакы кыыстарын сыбаайбатыгар барыларын ыҥыран, дьиэҕэ батыа суох буолан икки күннээх тэрээһин буолбута. Онно Проня убайдарыныын Захардыын, учууталлар Михаил Яковлевич уонна Василий Яковлевичтар дьиэ кэргэттэриниин бааллара. Антоновкаттан бииргэ үөрэнэр дьүөгэбин Октябрина Ниловнаны илдьэ тахсыбытым. Хойут Проня кэргэннэммитин кэннэ, ыраах-ыраах да олордорбут, өр сүтэрсэ да сырыттарбыт, булсуһан хардарыта хонор-өрүүр ыаллар буолбуппут. Москваҕа литературнай институту бүтэрэн кинигэ издательствотыгар үлэлиир кэмигэр мин бастаан Дьокуускайга кэлэ сылдьан Залог диэки сиргэ тимирэн хаалбыт, маһынан оттуллар, саас уу киирэн муостатын таһыйар суруйааччылар дуу, издательство дуу мас дьиэлэригэр олорор эрдэхтэринэ хонон турабын. Кэлин кыыстаах уол оҕоломмуттарын кэннэ Уйбааммыныын эмиэ хоммуттаахпыт. Оччолорго гостиницаҕа миэстэ өрүү суох аатырара. Ыаллара Пётр Аввакумовтаах уонна сулумах машинистка кыыс курдук өйдүүбүн. Өр олорбуттарын кэннэ, хата, Биэрэҕэ үчүгэй үлэһитин учуоттаан архивтара Рабочай городокка түөрт хостоох мас дьиэ биэрэн абыраабыттара. Дьэ ол дьиэҕэ командировкаҕа кэллим эрэ дьиэбэр кэлбит курдук түһэрим. Биэрэ барахсан итии үүттээх чэйдээх, минньигэс астаах хаһаайка бастыҥа этэ. Бүлүүгэ учуулуссатын дириэктэрэ Багдарыын Сүлбэ кэргэниниин, Дмитрий Избеков, Анатолий Старостин – Сиэн Кынат араас кэмҥэ хонорбор ыалдьыттаабыттарын, дьоһуннаах кэпсэтиилэрин-ипсэтиилэрин истэн турардаахпын. Кэргэнэ Биэрэ тыыннааҕар элбэх ыалдьыттаах-хоноһолоох ыал этилэр!

Ханна да олордорбун убайым хаһыакка таһаартарбыт суруйууларын көтүппэккэ ааҕарым. Речной учуулуссаҕа курсаанныы сылдьан учуулуссатын олоҕуттан репортаж диэн үөрэх тэтэрээтигэр суруйан миэхэ бэлэхтээбитин харыстаан билиҥҥэ диэри ууруна сылдьабын. Аны саллаат суруктара диэн уочаркаларын көтүппэккэ ааҕарым. «Эдэр коммунист» хаһыакка үлэлиир буолуоҕуттан араас олох ыарыылаах боппуруостарын көтөҕөр рубрикалары таһаарарын сэргиирим. Оннооҕор «Хайдах олороҕут, сааһырбыт кыргыттар» диэн рубрикатыгар кыттан, хаһыатыгар суруйбуппун таһаарбыт этилэр. Олох омсолоох өрүтүн саралыыр рубрикатын обкуомҥа ыҥыран боппуттарын быктарбыта.

Чуукаар бастакы пионердарыттан, комсомолецтарыттан биирдэстэрин, колхуоһу тэрийсибит, дойдутугар тыа сиригэр бастакы типовой оскуоланы туттарбыт, колхуостары бөдөҥсүтүү актыыбынай кыттыылааҕын, педагогическай династияны төрүттээччи, «Учууталлар учууталлара», «Гражданскай килбиэн» бэлиэлэрдээх мин аҕабын, таайын Г.С. Петров туһунан «Ыра санаа кынаттааҕа ордук» диэн сыалай балаһаҕа бэчээттэппит ыстатыйатыгар алыс иһирэхтик ахтыбыта.

Дойдутугар Ньурбаҕа радио биэриилэрин ыытар эрэдээктэринэн икки сыл курдук кэлэн үлэлээн ааспыттаах. Электрическэй хобордоох кэһиилээх кэлэн, оччолорго ол дэбигис көстүбэт күндү мал буолара, үөрдэн өлөрө сыһан турар! Тугу сонурҕаабытын биһиэхэ кэһиилэнэрин таптааччы. Оннооҕор биирдэ Москваттан эпоксиднай килиэй аҕалан турар. Уйбааным «Чуукаар кофе иһэргэ үөрэппитэ» диир буолара. Оччолорго Амакинка маҕаһыыныгар эрэ тимир бааҥкалаах алта солкуобайдаах кофе атыыланара. Проня кофемсаҕын иһин атыылаһар буолбуппут уонна устунан бэйэбит эмиэ иһэр буолан хаалбыппыт.

Оттон суруйбут кинигэлэрэ бэчээттэнэн таҕысталлар эрэ автографтаан хайаан да бэлэхтиир.

«Сүрэх сүрэхтиин кэпсэтэр» кинигэтин балаҕан ыйыгар 1974 сылга Өлөөн Ээйигиттэн Антоновкаҕа дьиэ атыылаһан көһөн кэлбиппит иккис сылыгар кэлэн бэлэхтээбитэ. Онтон эдэр прозаиктар «Кустук» хомуурунньуктарын: «Светаҕа, Иваҥҥа 12 өҥнөөх кустук биир дьураатын авторыттан – ис сүрэхтэн», – диэн суруйан 1978 сыллаахха Дьокуускайга сэтинньи бүтэһигэр үлэбинэн тиийбиппэр бэлэхтээбитэ. Бу хомуурунньукка техникумҥа бииргэ үөрэммит Уйбаан Дьөгүөрэбим уонна хойут биһиэхэ дьиэбитигэр ыалдьыттаан ааспыттаах «Тыа сиригэр агроном – аҕабыыт кэнниттэн иккис үөрэхтээх, ытыктанар киһи» диэн биологическэй наука доктора, СӨ наукаларын академига Г.В. Денисов туһунан ыстатыйаны суруйан өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар бэчээттэппит. Онно Уйбааным биһиккини үтүө тылынан ахтан ааһан үөрдүбүт Эдуард Соколов кэпсээннэрэ эмиэ киирбитинэн миэхэ күндүлэр. Итинник тахсыбыт кинигэлэрин барытын автографтаан бэлэхтээн үөрдэр идэлээх, убайым барахсан! 2010 учуутал сылыгар «Ахтар, саныыр киһибит» диэн мин аҕам, кини таайын туһунан кинигэни хомуйан оҥорбуппун бэчээккэ бэлэмнээбитэ. «Сэрии кэмин оҕото» диэн күтүөтүн Ээйик Уйбаан туһунан уонна «Наукаҕа тирэҕирбит нүөл кырыс» диэн элбэх сыллаах от ыһыытынан дьарыктанар тэрийбит «Сүлэ» сопхуоһум туһунан ахтыы кинигэлэрбин эмиэ бэчээккэ кини бэлэмнээбитэ. «Ийэ баар буолан…» ийэм туһунан ахтыы кинигэбитин Дьокуускай куоракка сүрэхтиирбитин салайан ыыппыта. Аҕам, ийэм, кэргэним тустарынан истиҥ-иһирэх ахтыылара кинигэлэрбэр киирбитэ.

Дойдутугар кэлбэтэҕэ өр буолан баран, 2024 сыл ыам ыйыгар кыыһа Нюрбиналыын тиийэн кэллилэр. Аймахтарын кыыһыгар билиһиннэрэр сыаллаах. Чуукаарга оччоттон баччаҕа диэри суол хаайтарыылаах дойдута. Суол аһыллыар диэри хата араас тэрээһиннэргэ сырытыннартаатым. Ньурбачааҥҥа алгыс түһэриитигэр, Дьиикимдэҕэ аҕам саастаахтар көрсүһүүлэригэр, табаарыһа суруйааччы Степан Федотов Дьөттүнүн алааһыгар. Ньурбаҕа үлэлээн ааспыт «Ньурба» хаһыат эрэдээктэрэ Лена Петрова бэйэтин массыынатынан тиэйэ сылдьан урукку редакция дьиэтин көрдөрдө, библиотекаҕа көрсүһүү тэрийдилэр. «Олоҕум олуктара» диэн 2018 сыллаахха тахсыбыт ахтыы сэһэнин тыл этэн бэлэхтээтэ. Ити кинигэтин «үтүө баҕарыылары кытта» диэн суруйан миэхэ эмиэ бэлэхтээбитэ. Түмэли көрдүбүт, түмэл үлэһитэ Б.Б. Борисов Варвара Потапова музей дьиэтин илдьэн көрдөрдө. Ол аайы хаартыскаҕа түһэн истибит. Варвара Потапованы үйэтитэргэ үтүмэни оҥорбут киһи тугу санаабытын, хайдах ылыммытын бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ!

Дойдутугар Чуукаарга суол аһыллан тахсыбыта. Көрсүһүү оҥорбут этилэр. Кыыһын, кыра эрдэҕинэ эрэ сылдьыбыт Нюрбинаны, аймахтарын кытта билиһиннэрэн, ахтылҕаннаах мырааныгар тахсан алгыс ылан, астынан-дуоһуйан барбыт буолуохтаах.

Хаартыскаҕа: Быйыл кулун тутар ыйга.

Светлана Гаврильевна ПЕТРОВА, үлэ, тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, Ньурба улууһун уонна Сүлэ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, сэрии кэмин оҕото

2026 сыл, муус устар