Биир ырыанньыктан саҕалаан

Соторутааҕыта биһиги кылааспытыгар “Өбүгэ мала-сала” диэн быыстапка буолан ааста. Манна эбэлэрбит, эһэлэрбит тутта сылдьыбыт, оҥорбут урукку малларын-салларын, ону тэҥэ ааспыт үйэтээҕи маллары дьиэбититтэн аҕалан, сүрдээх интэриэһинэй тэрээһин буолла.

Миэхэ аҕам билигин тутта сылдьар үрүҥ көмүс ньуоскатын ылан биэрбитэ. Ол ньуоска мин хос-хос эһэм, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр бэйэтэ тылланан барбыт, онно тиийэн улахан кыргыһыыга сураҕа суох сүппүт Николай Данилович Кычкин ньуоската эбит. Мин аҕам, кини аатын ылбыт Николай Васильевич Кычкин, 70-ча сыл буолан баран бу хос-хос эһэм көмүллүбүт сирин булбута.

Мин ол күн эбэбэр кэлэн урукку туох эмэ мал баар дуо диэн ыйыппытым. Онуоха кини хос эһэм ырыанньык-альбомун булан биэрбитэ. Мин ону саҥа көрөммүн олус сөхпүтүм, ордук уруһуйдарын интэриэһиргээбитим. Бу ырыанньык 1947 сыллаахха, ол эбэтэр хос эһэм 17 саастааҕар оҥоһуллан саҕаламмыт, тэтэрээт таһыгар «MIN – YLEHIT NORUOT UOLUNABЬN» («Мин – үлэһит норуот уолунабын») диэн латыынныы суруктаах.

Онон сиэттэрэн дьоммуттан хос эһэм туһунан ыйыталаһан, кылгастык сурунарга холоннум.

Хос эһэм Василий Николаевич Кычкин 1930 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр Уус Алдан улууһугар күн сирин көрбүт. Уоттаах сэрии саҕаланарыгар кини 11 саастаах оҕо эбит. Онон оччотооҕу оҕо сиэринэн тыылга күүһүн харыстаабакка үлэлээбит, онон кини тыыл бэтэрээнэ буолар. Ол курдук Танда диэки сайынын холкуоска оттоспут, онтон да атын үлэлэргэ сылдьыбытын чуо билбэппит.

Хос эһэм Василий Николаевич сэрии кэнниттэн түөрт сыл аармыйаҕа сулууспалаабыт. Ол кэннэ Ростов-на-Дону куоракка кирпииччэ собуотун маастарыгар үөрэнэн кэлэн, Бороҕоннооҕу “Промкомбинат” иһинэн Илин эҥээргэ бастакынан кыһыл кирпииччэни оҥорор собуот аһыллыытыгар улахан кылаатын киллэрсэн, үлэлэтэн, онно маастар быһыытынан үтүө суобастаахтык үлэлээбит. Кинилэр кирпииччэ бөҕөтүн оҥорон, оройуон, ону ааһан бүтүн Илин эҥээр дэриэбинэлэрин оһоххо буспут кыһыл кирпииччэнэн хааччыйбыттар. Бу собуот Мүрү алааһыгар Томтор анныгар турбут. Уутун эбэттэн ылаллар, оттон оҥоһуллар туой буорун Мүрү эбэ сыырын кырыһыттан ылаллар эбит. Хаачыстыбата ханнык да кэлии кирпииччэттэн итэҕэһэ суох буолара, билигин даҕаны ол кирпииччэнэн оҥоһуллубут оһохтор элбэх ыалга турар буолуохтаахтар диэн эһэм, аҕам аҕата Василий Васильевич кэпсиир. Собуот олус улахан сарай иһигэр баара үһү, онно рельсэ устун сүүрэр вагонеткаларынан сиикэй кирпииччэни таһан, улахан оһоххо кыстаан, иһигэр уот оттон кытардаллар эбит. Бу барыта илии ыарахан үлэтэ үһү.

Оттон кыһынын “Промкобинат” миэбэл оҥорор сыаҕар маастардаабыт. Онно кинилэр олоппоһуттан, остуолуттан саҕалаан, ыскаабар тиийэ дьиэ малын арааһын оҥороллор эбит. Кэлин биэнсийэҕэ тахсыар диэри хомунаалынай тэрилтэҕэ начаалынньык солбуйааччытынан үлэлээбит.

Хос эһэм Василий Николаевич үс уол сиэнин көрбүт, мин аҕам иккитигэр сырыттаҕына 60 сааһын ааһан баран ыарахан ыарыыттан суох буолбут. Кини сытыары-сымнаҕас майгылаах, лоп-бааччы, аҕыйах саҥалаах, мындыр, барыны-бары сатыыр уус, байанайдаах булчут эбитэ үһү. Хос эһэм дьонун кытта отоннуурун, тэллэйдиирин олус сөбүлүүрэ, сири-дойдуну билэрэ, сирдиирэ.

Хос эһэм өссө оҕуруотун бэйэтэ көрөрө, бүөбэйдиирэ, ону таһынан асчыт бэрдэ, хаппыыстаны, тэллэйи олус минньигэстик тууһуура, кыһыҥҥы хаһаас астарын бэйэтэ дьаһайара үһү.

Сүөһү, сибиинньэ кэтэх хаһаайыстыбаларыгар туталлара, онно оттуур эбиттэр. Бороҕоҥҥо чааһынай дьиэлээхтэр, ону барытын хос эһэм бэйэтэ прорабтаан, маастардаан, илиитинэн туппута билигин да чиҥник турар.

Кинилэр оройуон киинигэр олорор буоланнар, ыалдьыт, хоноһо куруук сылдьар эбит. Эһэм ааҕы кытта кини ийэтэ, хос-хос эбэм Балаайа олорсубут. Кини повар бэрдэ, олохтоох остолобуойга үлэлээбит. Онон дьоммут куруук элбэх астаах-үөллээх, ыалдьытымсах буоланнар, аймахтара, табаарыстара – ким көрдөрүнэ, ким ол-бу наадаҕа тиһигин быспакка сылдьаллар эбит.

Хос эһэм хомуньуус үһү, онон партийнай мунньахтарга тыл этэн, сүрдээх улахан аптарытыатынан туһанара. Ылыннарыылаах тыллаах, түс-бас, салайар үлэҕэ сылдьыбыт буолан, кинини убаастыыллара, ытыктыыллара.

Мин хос эһэбин Василий Николаевич Кычкины улуус кырдьаҕас, саастаах олохтоохторо билигин да өйдүүллэр, ордук кини кирпииччэҕэ үлэлээбитин, кэнники сылларга миэбэл оҥорбутун билэллэр, кини туппута, ылсыбыта барыта хаачыстыба этэ диэн убаастыы ахталлар, онон мин кининэн киэн туттабын!