Биир сонун үтүлүктэн сиэттэрэн...

Эппэтэхтэрэ буоллар, таайан да бэрт! Ону баара, үгүстүк көрөр харамайым тириитэ буолан соһуппута.

Бу эргин, куорат кытыыларыгар, Нам хонуутугар сырыттахха, итиннэ хороһон, манна чөрөһөн олорор буолаллар. Этэргэ дылы, сылбырҕалара бөҕө: итиннэ – сылыпыс, манна – сылыпыс. Хайдах эрэ үс муннуктуҥу ньолбоҕор быһыылаах, ыйааччы соҕус тылбаарыччы көрбүт чох хара харахтаах. Күһүөрү көрдөххө, балачча көп түүлээх, көхсүн диэкинэн маҥан кыраасканан биллэр-биллибэт гына, сэрэнэ ыспыт курдук ойуулаах. Кинилэр буолан баран, эчи, түргэннэрэ! Мөлтөх харахтаах киһи өйдөөн көрүмүнэ да хаалыан сөп. Оннук сылбырҕалар, тыаһы олох ыраахтан истэллэр.

Туох харамайы этэрбин өйдөөтүгүт дуу?

Дьабарааскы туһаҕа туруон сөп эбит

Таайбыккыт эрэбил. Билигин ханна да хайыс, буолунай элбээбит дьабарааскыбытын ити этэбин. Тарбахтарыгар талааннаах дьон дьабарааскы тириитин таҥастаан, үтүлүк тигэллэр эбит! Хоту сиртэн тардыылаах айылҕа оҕолоро, арааһа, сылааһын билэн эрдэхтэрэ. Чопчулаһан ыйытыахпын, хомойуом иһин, үтүлүк хаһаайына бэйэтэ суоҕа.

Өскөтүн үтүлүк тигиллэр буоллаҕына, суорҕан да тигиэххэ сөп курдук. Ураты уонна кэрэ көстүүлээх буолуо этэ. Дьабарааскыттан быдан кыра кээмэйдээх тииҥ тириитэ туһаҕа тахсар дии. Кэбирэх да буоллар, сылааһынан хайҕанар. Оттон дьабарааскы тириитэ тоҕо туһаҕа туруо суохтааҕый?

Барыны бары билэр куйаар ситимин Оҥоһуу Өйө этэринэн, Уһук Илин эрэгийиэҥҥэ тарҕаммыт суслик – дьабарааскы – 32 см уһуннаах. Кутуруга 13 см диэри субуллуон сөп. Бу – кини бэйэтин аҥаарыгар тиийэ сыһар кээмэй (40%).

Дьабарааскы түүтэ сырдык кугас өҥнөөх, төбөтүн диэкинэн онто биллэ хараҥаран барар. Оҕо дьабарааскы киэнэ өлбөөркөй буолар, улаатан истэҕин аайы онто ол хараҥаран иһэр дьиктилээх. Дьэ, ол онтунан сирдэтэн, төһө саастаах буолуон сөбүн удамаҕалаталлар эбит. Бу кыылбыт үс сыл олороохтуур. Итинтэн да уһуннук олорооччулар бааллара буолуо да, уһун үйэлээхтэрэ уопсай ахсаантан баара эрэ 10 % ылар диэбиттэр.

 

Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр дойду Европалыы чааһыгар үөскүүр «крапчатай» дэнэр суслик киирбит. Оттон биһиэхэ үөскүүр дьабарааскы «берингийскэй суслик» (евражка) ахсаана элбэх буолан, харыстанар көрүҥҥэ киирбэт.

Дьабарааскы – Камчатка сиимбэлэ

Камчаткаҕа үөскүүр дьабарааскы, суслик «трансберингийскэй» көрүҥэр киирэр Эмиэрикэ суслигынан ааттанар. Аатыттан да көрдөххө, биһиги дьабарааскыбыт чугас аймаҕа буоларыгар тиийэр. Аны, камчаткалар бу дьабарааскыларын вулканы уонна гейзери кытта тэҥҥэ тутан, «визитнэй карточка» оҥостубуттар.

Камчатка тымныыта сааскы өттүгэр -40 С кыраадыс буолара, оттон оннук тымныыны дьабарааскы «саҥыйаҕа» бэркэ тулуктаһара суруллар. Ол аата сөбүгэр сылаас таҥас буолуон сөп курдук.

Дьабарааскы сылга биирдэ төрүүр. Ол, үгэс курдук, муус устар бүтүүтэ, кыһыҥҥы хороонноруттан таска тахса илик кэмнэригэр, буолар. Буос сылдьар кэмнэрэ 25 күн. Олус төрүөхтээх кыылга киирсэллэр: 5-тэн 10-ҥа тиийэ буолар. Муҥутуур элбээтэҕинэ, биир ийэ дьабарааскы 14 оҕону төрөтүөн сөп үһү. Камчатка дьабарааскыларын оҕолоро таска бэс ыйын саҕаланыыта тахсаллар эбит. Ый курдук ийэлэрин кытта сылдьан, олох олоруу үөрүйэҕин, оскуолатын ааһаллар.

Дьабарааскы диэн – өргө

Дьабарааскы, сорох эрэгийиэннэр ааттыылларынан, суслик, Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ, Халыманы, Чукотканы уонна Камчатканы киллэрэн туран, үөскүүр. Камчаткалар биһиги курдук дьабарааскы (евражка) дииллэр эбит.  Бу харамайбыт бөдөҥ популяцията Дьааҥы уонна Индигир өрүс тардыытыгар баара суруллар.

«Дьабарааскы» диэн тыл «евражка» диэнтэн тахсыбыт, ол аата Саха сиригэр, андаатар курдук, хойут үөскээбит дии саныахха сөп курдук. Ол эрээри сыыйа-баайа туттуллубат буолан, биһиги кэммитигэр бэлиэр эргэрбит тылга киирсэр «өргө» диэн тыллаах эбиппит. Түүрдэргэ «өргэ» диэннээхтэр эбит. Ол туһунан Саха тыла ру. саайка: «аат., эргэр. Дьабарааскы. Евражка, суслик. Өргө ото. Өргө кутуруга. Өргө аһа эбэтэр сытыган эрбэһин (ИОВ РПЯ) тюрк. өргэ», – диэн суруллубут. Ол аата өргөбүт сытыган эрбэһини эмиэ сиир эбит.

Сибиир соҕуруу өттүгэр, Иркутскай уобалас Нижнеудинскай оройуонугар олорор, төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах, түүр тыллаах тофалар диэн омуктар бааллар. Кинилэр суслигы эмиэ «өргэ» дииллэр эбит.

Өргө аһа

Суруйалларынан, өргөлөр аска сириксэнэ суохтар. Ол да буоллар ордук сөбүлээн үүнээйи аһы сииллэр. Күһүөрү кыстыкка бэлэмнэнэн, сыа мунньунаары, астарын үгүөрүнү үссэнэр мөккүөрдээхтэр. Үүнээйи луковицатын, силиһин, сэбирдэҕин, сир аһын, тэллэйи барытын мотуйаллар. Арктика усулуобуйатыгар ити көрүҥ ас аҕыйах түгэнигэр, гусеницанан, ол-бу кыра өлбүт үөнүнэн, олор өлүктэринэн аһылыктаналлар. Нэһилиэнньэлээх пуун чугаһыгар олорооччулар, бэл, бөх бааҕыттан кытта ас булунуохтарын сөп. Тииҥ курдук кыһыҥҥы астарын хорооннорун иһигэр хаһаанар идэлээхтэр эбит. Онтуларын саас эрдэ уһуктаат сииллэр.

Хорооно, уйата

Өргө аҕыс ый устата утуйар. Ол кэмҥэ ыйааһыннарын 40-ҥа тиийэ бырыһыанын сүтэрэллэрэ этиллэр. Сыа хаһаастаах буолан, айылгыларын быһыытынан, уйалара бэл -5С кыраадыс буола тымныйдаҕына, кыһаллыбаттар. Ирбэт тоҥ тымныылаах сиргэ олороллорун быһыытынан, арыый сылаас буоларын туһугар, төһө кыалларынан үрдүк уонна көпсөркөй буордаах сиргэ хороон хастан кыстыыллар.

Дьабарааскы (өргө) Арктика курдааһыныгар олорор суос-соҕотох кыһын утуйар үүт астаах харамай быһыытынан бэлиэтэммит.

Хороонун (уйатын) кээмэйэ туһааннаах сир буора хайдаҕыттан тутулуктанар эбит. Ирбэт тэҥ усулуобуйатыгар төһө бэйэлээх дириҥи хастыахтарай. Тымныы да буоллаҕа. Тоҥ буорга 70 см дириҥнээх хороон да сөп оҥорор. Дьэ, оттон кумахтыҥы көпсөркөй буорга 3 м тиийэ дириҥнээх, 15 м да уһуннаах буолуон сөп.

***

Биһиги диэки дьабарааскы киһи уҥуохтаах (кылабыыһа) сиргэ дугуйданарын аанньа, соччо-бачча сөбүлээбэттэр. Киһи уҥуоҕун үрдүгэр чөмөхтөммүт буору туох эрэ дьөлүтэ хаһан кэбиспит буолааччы. Ону ыйыттахха: «Дьабарааскы сатана хаспыт», – диэччилэр. Сорохтор, силигин ситэрэн, «өлүгү сиир үһү» диир буолаллара. Оннугу истэ улааппыт буолан, төһө да харахтаан көрбөтөрбүн, тириим таһынан ылынар, испэр киллэрбэт харамайым этэ.

Онтубут букатын да от-мас, үүнээйи силиһэ-мутуга аһылыктаах, көпсөркөй буордаах сири сөбүлүүр харамай эбит. Арай биир источникка ол-бу кыра үөн-көйүүр, көнньүнэн өлбүт кыыл-сүөл өлүгүн (падаль) сиэн сөбө ыйыллыбыт.

Кэлин Дьокуускай эргин хонууга сылдьан, суотабай төлөпүөн камерата бэркэ чугаһатарын туһанан, ол бэйэлээх кыылбын хаартыскаҕа түһэрэн эрэ баран, дьүһүнүн-бодотун дьэ өйдөөн-дьүүллээн көрбүттээҕим. Тириититтэн тоҕо тугу да тикпэттэрэ, тугун да киэргэлгэ туттубаттара буолуой диэн элэҥэс санаан аһарбыппын өйдүүбүн. Дьэ, онтум тигэллэр эбит!

Эһиги диэки дьабарааскы тириититтэн тугe эмэ тигэллэр дуу?