Биир дьиэ кэргэнтэн дэгиттэр талаан дьэргэлгэнэ

Төрүт дьоммут саҕаттан саха ыала кыстыкка киирэр түбүгү-табыгы ааһан, оннун олоҕун булан, уус тыллаах, уран уйулҕалаах ойуулуур-дьүһүннүүр төрүт тылга тиһэр олоҥхону, тойугу истэ-истэ, ойуулаан көрөр олохторун көрдөрөр иис-күүс түбүгэр түһэллэрэ. Ол үгэс хас эмэ көлүөнэ нөҥүө бэриллибит үтүөкэн дьонун таба тайанан, бу курдук харах халтарыйар кэрэтин көрөр түгэннэри үөскэтэллэр, төрөтөллөр. Айар-тутар эйгэ хайа баҕарар хайысхатыгар айымньыны оҥоруу, айыы, суруйуу, тигии, уһаныы оҕо төрөтөр кэриэтэ дьикти, кэрэ, умсугутуулаах, иэйиилээх, минньигэс, күндү. Ол эрэн бу түгэн, бу үөрүү хайдах кэлэрэ, үөскүүрэ-төрүүрэ киһи аайы тус-туһунан суоллаах-иистээх.

Бу суруллубут барыта баар “Кэрэ эйгэтин дьэргэлгэнэ” диэн бииргэ төрөөбүт Владимир Захарович уонна Полина Захаровна Ефремовтар айар-тутар суолларын-иистэрин кэпсиир, көрдөрөр быыстапка Хатаска “Тускул” КК буолан ааста.

Владимирдаах Полина Захар Васильевич Ефремов уонна Мария Дмитриевна Казанова дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүттэрэ. Бу икки талааннаах-дьоҕурдаах дьон холбоспуттарыттан, кинилэр тапталларын туоһулара, сылаас сыһыаннарын сыдьааннара буолан күн сирин көрбүт 9 оҕо бары (!) бу миэнэ, мин оҥорбутум, тикпитим, суруйбутум, уһаммытым диир гына эргиччи өттүттэн дэгиттэр талааннаахтара бэйэтэ туһугар туспа кэрэ кэпсээн. Захар Васильевич Хатаска уос номоҕор сылдьар сайаҕас санаалаах, эйэҕэс майгылаах киһи. Кини тэлиэгэлээх атыгар хатааһылаабыт, үлэтигэр, дьиэтигэр, оскуолатыгар тиийбит дьон махталлара күн бүгүн даҕаны сылаас, сырдык. Инньэ гынан Хатаспыт быйылгы ыһыаҕар Владимир Захарович аҕатын тэлиэгэтин чөлүгэр түһэрэн киллэрэн, дьон-сэргэ махталын-тапталын ылыан ылбыта. Көрбүт эрэ барыта “Уу, Сахаачча тэлиэгэтэ!” диэн үөрэ-көтө олорсубуттара хайдах эрэ ураты сылаас, сырдык эйгэни үөскэппитэ.

Владимир Захарович бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар диэри төрөөбүт-үөскээбит Хатаһын сиригэр-уотугар үлэлээбитэ-хамсаабыта, ордук таһаарыылаахтык уонна уһуннук тутуу хайысхатыгар үлэлээбитэ. Ол сылдьан кыралаан уһаныы өттүгэр үлэлиирэ – остуол, олоппос, суунар сир (урукумуонньук), ыскамыайкалар уо.д.а. “Тускул” КК ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба хайысхатыгар түмсүү тэриллибитин истэн дьарыкка кэлэр. Онтон ыла, сүтэрбитин булбуттуу, утаппыттыы, уруһуй эйгэтигэр күүскэ киирэр, уус буолан, үлэлиир холусталарын, подрамнигын, арааматын бэйэтэ оҥорор. Бэрт сотору улахан күрэхтэргэ, көрүүлэргэ кыайыылар кэлэллэр. Инньэ гынан анал хамыыһыйа көрүүтүн, сыаналааһынын түмүгэр Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ буолар. Владимир бу саҕалаабыт хайысхатыгар уонна уруккуттан сатыыр уһаныы да өтттүгэр сайдар-үүнэр аартыктары арыйарга элбэхтэ дьарыктанар, эбии маастар-кылаастарга сылдьар, музейдары сэргиир.

Ол түмүгэр Андрей Лукич Малышев маастар-кылааһыттан саха иһитин оҥорууну ылсар. Онон быыстапкаҕа тиит, бэс, хатыҥ мастартан оҥоһуллубут улахан, орто, кыра кээмэйдээх кытыйалар, хамыйахтар, ытык мастар бааллар. Бу быыстапкаҕа кэлбит хартыыналара барыта Хатас сиригэр-уотугар, дьонугар-сэргэтигэр сыһыаннаах буоланнар, эмиэ ураты истиҥ иэйиини, сылаас тыыны биэрдилэр.

Полина Захаровна салаатыгар киирдэххэ, кини бу быыстапкаҕа кыбытык тигиигэ – сукунанан ат симэҕин (чаппараах, икки кычым), үтүлүгү (быысыпкалаах, оҕуруолаах, стилизованнай өттүк симэҕэ), панно, баайыыга – суумкалары, сүгэһэр суумкалары, дьууппаны, куоптаны, оҕуруоттан оҥоһуктарга илин-кэлин кэбиһэрдэри, симэхтэри, бөҕөхтөрү, ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубаҕа – уонча хартыынаны, ротангаттан – хас да араас корзинаны, кашпону, эпоксиднай сымалаттан оҥоһуктарга – симэхтэри (иһигэр тыыннаах сибэккилэри, араас оту-маһы), паннолары, хатайдааһыҥҥа (валяние) – үтүлүктэри, бэргэһэ арааһын, атах таҥаһын, төлөпүөн хаатын, баататтан оҥоһуллубут харыйа оонньуурдарын аҕалбыт.

Баататтан оҥоһуллубут оонньуурдара баһыйар үгүс өттө дьон – оҕолор, эмээхситтэр, остуоруйа дьоруойдара уонна... сөбүлээн, астынан туран сылдьар “Айхал” үҥкүү ансаамбыл үҥкүүлэрин көстүүмнэрин кэппит эр дьон уонна дьахталлар!

Онон кини бу үлэлэрэ эмиэ ис-иһиттэн истиҥ-иһирэх иэйиилээхтэр, ураты уйан тыыннаахтар. Маны таһынан кини хаартыскаҕа олус үчүгэйдик түһэрэр, ону таһынан олус үчүгэйдик ыпсаран-хопсорон, ситимнээн кэпсиир-сэһэргиир, ханнык баҕарар дьону кытта алтыһа, биир тылы була үөрүйэх.

Дьэ, көрөрбүт курдук, эргиччи талаан – эргийдиҥ да эҕэрдэ курдук эйэҕэс, хайыстыҥ да хайҕал курдук аламаҕай. Владимир Захарович даҕаны, Полина Захаровна даҕаны  оҥоһуктара, үлэлэрэ бары өҥү-дьүһүнү, таҥаһы-сабы, араас туттар матырыйаал хаачыстыбатын сатаан алтыһыннарыыттан, иис-күүс, уран оҥоһук албастарын, кистэлэҥнэрин билэртэн-көрөртөн, туппут илиини  араарбакка үлэлииртэн, айар-тутар суол аартыктара арыллыыларыттан үөскүүр. Дьэ, кырдьыга даҕаны, ырыаҕа ылланарыныы, хоһооҥҥо хоһулларыныы, киһи барахсан олоҕун устатын тухары ханнык баҕарар кэрчик кэмҥэ, баҕалаах буоллаҕына, санаата кыайар буоллаҕына, саха сатаабатаҕа суох диэн өйдөбүл киирэн кэлэр.

Быыстапканы көрбүттэр санааларын үллэстиилэриттэн быһа тардан билиһиннэрдэххэ:

– Полина ылсыбытын хайаан даҕаны тиһэҕэр тиэрдэр идэлээх, онон кини тугу ылыста даҕаны, ол барыта үтүө түмүктээх буолар;

– Полина сатаабытын, оҥорбутун барытын үллэстэ үөрүйэх, сүрдээх үчүгэйдик үөрэтэр, киһиэхэ тиийимтиэ гына быһаарар;

– Владимир бу көстөр оҥоһуктары, уруһуйдары таһынан саамай сүрүн талаана, дьоҕура – дьиэ тутуута, тутуу үлэтэ. Ылсыбытын хайаан даҕаны үрүҥүн-харатын булан, саҕалаабытын хайаан даҕаны түмүктүүр идэлээх. Ол кини олох эдэр эрдэҕиттэн майгыта, өйө-санаата;

– Иккиэннэрин үлэлэригэр иитиллибит, үөрэммит дьиэ кэргэннэрин сылаас тыына баар;

Оттон Ефремовтар бэйэлэрэ бэлиэтииллэринэн, ийэлээх аҕалара улахан элбэх саҥата-иҥэтэ суох, ил-эйэ тыыныгар, чуумпуран, дьоһуннаан олорон толкуйдуурга үөрэппиттэр. «Элбэх этибит эрээри, дьиэбитигэр наһаа оннук аймалҕаннаах, айдааннаах, ыһыллыылаах-тоҕуллуулаах түгэннэри өйдөөбөт эбиппин. Ол гынан баран эмиэ даҕаны наһаа бобуллан-хаайыллан олорорбун эмиэ өйдөөбөппүн. Ол аата бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын күүһүнэн иитэр-үөрэтэр эйгэни бэрт үчүгэйдик таба туһаммыттар», – диэн кэпсиир Полина Захаровна.

Манна даҕатан эттэххэ, “Тускул” КК таһаарбыт Ефремовтар дьиэ кэргэннэригэр анаммыт альбом-кинигэ олохтоох библиотекаҕа баар.