Биһиги, сайсардар

Биһиги Дьокуускай куорат 20 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбиппит хайы үйэ 55 сыл буолла. Уруккуну сэгэтэн, кыратык ахтыы оноруохпун баҕардым.

Биһиги үөрэнэр кэммитигэр Сайсары диэн барыта мас дьиэлээх, буор уулуссалаах оройуон этэ. Учууталбыт Г.Н. Пономарева ахтарынан, «чааһынай ыалга үксүн Сайсары оройуонугар сир биэрэллэрэ. 50-с сс. Сайсарыга Лермонтов, Маяковскай уулуссаларга ыаллар бааллара. Чеховтан хоту уулуссалар суохтара...». 2018 с. Галина Николаевна көҕүлээһининэн «Биһиги – сайсардар» диэн ахтыы-кинигэни таһаарбыппыт.

20 нүөмэрдээх оскуола 1960 с. биир этээстээх мас дьиэҕэ Лонгинов уулуссатыгар аһыллыбыта. Иккитэ салҕанан, мастарыскыайы кытта спортсааланан холбоһон, дьикти формалаах (борокуот дуу, сөмөлүөт дуу курдук) улахан дьиэ буолбута. Ол саҕана бары бастаан кыһыл хаалтыс кэтэн пионерга киирэрбит, онтон долгуйан туран хомсомуол буолбуппут. Биһиги оскуолабытыгар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Попов аатын иҥэрбиттэрэ, бюһун туруорбуттара. 1970 с. В.И. Ленин 100 сааһын ылар улахан үбүлүөйдээх сыл уонна оскуолабыт 10 сыла буолан, биһиги «Юбилейный 10 «А» диэн ааттаммыппыт. Оскуолабыт саҥа таас дьиэҕэ көһөрүгэр наһаа баҕарар этибит. 1976 с. сахалыы кылаастар уонна учууталларбыт Сайсары күөл үрдүгэр көспүттэрэ, ол гынан баран ол 14-с оскуола буолбута. 20-с нуучча оскуолата билигин эмиэ көһөн, Чайковскай уулуссаҕа турар, Дьоруой Попов бюһун кытта. Онон биһиги оскуолата суох мунан хаалбыппыт...

Тохсус кылааска киирэрбитигэр икки саха кылааһын холбообуттара. Кылааспыт салайааччыта Клавдия Ефимовна Никитина, история учуутала буолбута. Кылааһы иллээх, биир сомоҕо кэлэктиип оҥорорго Клавдия Ефимовна улахан өҥөлөөх. Биһигини кытта элбэхтик кэпсэтэн-такайан, инники олохпутун түстээбит киһибит. Кылаас чаастарыгар ким туох идэлээх буолуоҕун, ханнык үөрэҕи таларын туһунан үгүстүк кэпсэтэрбит. Университекка, куорат тэрилтэлэригэр экскурсияҕа сылдьарбыт.

Клавдия Ефимовна «Оскуола – Производство – Үрдүк үөрэх» диэн хамсааһын туһунан кэпсээн, тохсус кылааска Павловскай оскуолатын тохсус кылааһын кытары доҕордуу сыһыаны олохтообуппут, араас оонньуулары, күрэхтэһиилэри тэрийэр этибит. Сааскы каникул кэмигэр кинилэр куоракка киирбиттэрэ. Кинилэргэ кэлин артыыс буолбут Спиридон Игнатьев, куорат мээрэ буолбут Семен Назаров кэргэниниин үөрэнэллэрэ. Онтон биһиги тохсус кылааһы бүтэрэн баран сайын Павловскайга тахсан тыа олоҕун кытта билсибиппит: үлэ бэтэрээннэрин кытта көрсүбүппүт, Павловскай сэлиэнньэтин кэрэ бэлиэ сирдэрин билсибиппит.

Билигин көрүстэхпитинэ, учууталларбытын өйдөөн-санаан ааһабыт:  начаалынайга – Мария Петровна Бубякина, саха тылыгар – Галина Николаевна Пономарева, нуучча тылыгар – Евдокия Петровна Бубякина, Валентина Александровна Громышева, химияҕа – фронтовик Николай Николаевич Попов, обществоведениеҕа – Диана Прокопьевна Прохорова,  математикаҕа Галина Васильевна Шульгинова үөрэппиттэрэ. Бэйэлэрин биридимиэттэрин уһулуччу билэр, оҕолору сөбүлүүр үтүөкэннээх дьон этилэр.

Галина Николаевна дьиҥнээх сахалыы өйдөөх-санаалаах, сытыы-хотуу киһи. Биһигини сахалыы тыыҥҥа, төрөөбүт тылбытынан саҥарарга, саха суруйааччыларын айымньыларын ааҕарга үөрэппитигэр барҕа махталлаахпыт. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор 93 саастаах ытык кырдьаҕас үөрэппит оҕолорун кытта сибээһин быспакка, көрсөр, тугу эрэ дьаһайа, сүбэлии олорор сырдык киһи. Кини үөрэнээччилэриттэн саха тылыгар С.Н. Федорова, В.Б. Окорокова курдук учуонайдар тахсыбыттара.

Бары таптыыр учууталбыт Николай Николаевич Попов этэ. Химия төһө да ыарахан буоллар, наһаа умсугуйан туран үөрэнэрбит. Уруокка уопут, эксперимент онортороро. Биллиилээх быраастар – Г.Г. Попов,  Е.П. Васильев, биологтар –  Е.И. Сивцева,  М.Н. Михайлова, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ – Н.Е. Андросов, С.Е. Захарова, О.Г. Корякина, А. Сергучева уо.д.а. тахсыбыттарыгар оруоллааҕа чуолкай.

Онус кылааска Галина Васильевна Шульгинова диэн учуутал кэлэн, биһигини бэлэмнээн, судаарыстыбаннай эксээмэннэри бары этэҥҥэ туттарбыппыт. Онтон Таня Михайловабыт Москваҕа аатырбыт МЭИ-ту бүтэрбитэ.

Оскуоланы 34 оҕо буолан бүтэрбиппит: 12 уол, 22 кыыс. 14 оҕобут  хомсомуол путевкатынан  В.И. Ленин аатынан сопхуоска икки сыл үлэлии тахсыбыттара. Куорат кыргыттара, уолаттара, сүөһү диэни билбэтэх оҕолор, ыанньыксыт, бостуук буолбуттара. Билигин санаатахха, хорсун быһыы эбит. Былааннарын толорон, хайҕалга сылдьаллар. Икки сыл толору үлэлээн баран, бары араас үөрэхтэргэ киирэллэр.

Биһиги кылаастан үс ыал тахсыбыта – Петровтар, Сивцевтэр, Андросовтар. Николай Петрович Петров уонна Людмила Афанасьевна Лугинова 1976 с. ыал буолбуттара. Үс кыыс уонна биир уол оҕоломмуттара. Коля оскуола кэнниттэн Омскайдааҕы милииссийэ үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ. Ситиһиилээхтик үлэлээн, элбэх дьыаланы арыйан, полковник званиелаах этэ. Биһиги кылаас киэн туттар ыала. Куруук кинилэргэ кылааһынан мустар, учууталларбытын ыҥыран көрсөр этибит.

Биир киэн туттар киһибит –  Варвара Борисовна Окорокова. Элбэх оҕо иһирэх ийэтэ, сиэннэр, хос сиэннэр тапталлаах эбэлэрэ. Варя саха тыла, литературата сайдарыгар уһулуччу элбэх ситиһиилээх. Элбэх устудьуон тапталлаах профессора, наука доктора, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыыларын сойууһун чилиэнэ.

Светлана Егоровна Садовникова эмиэ элбэх оҕолоох ийэ. Тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, В.И. Ленин аатынан сопхуоска өр сыл зоотехнигынан үлэлээбитэ.

Маргарита Егоровна Шарина билиҥҥэ диэри Павловскайга «Лена» уһуйаан сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна. Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор чэгиэн-чэбдик туруктаах буолалларыгар элбэх үлэни ыытар. Эмтээх оту туһаныыга, оҕо доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ улахан уопуттаах.

Биир ытыктабыллаах уонна киэн туттар киһибитинэн Григорий Гаврильевич Попов буолар. 1976 с. СГУ-ну бүтэрэн, 15 сыл травматолог бырааһынан үлэлээбитэ. Уҥуох патологиятыгар үрдүк категориялаах хирург-быраас. Чааһынай практиканан дьарыктаммыта отучча сыл буолла. Сахабыт норуота түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит үгэһин сөргүтэн, аҕыйах сыллааҕыта «Сахалыы эмтиир киини» арыйбыта. Элбэх дьону атаҕар туруорбута, эмтээбитэ.

Биһиги үйэлэр, икки тыһыынча сыллар аалсыһар кэмнэригэр, коммунизмы тутар кэмтэн капитализмҥа үктэммит көлүөнэ буолабыт. Онуоха оскуолабыт биэрбит билиитэ, олоххо дьулууру иҥэрбитэ баар ыарахаттары туоратарга күүс-уох биэрэн, дьон, үлэһит буолбуппут.

Хаартыскаларга:
1970 с. оскуоланы бүтэрбиттэр кылаас салайааччыта Галина Николаевна Черосова-Пономарева 80 сааһыгар