Биһиги кэммит айылҕаттан айдарыылаахтара

Кинигэ Арчы дьиэтин иһинэн үлэлиир «Сандаар» айылҕаттан айдарыылаахтар түмсүүлэрэ төрүттэммитэ 20 сылыгар анаммыт. Ол быһыытынан чуолаан бу түмсүү кыттыылаахтарын туһунан кинилэрдиин ыкса алтыспыт дьон уонна Саха сирин суруналыыстарын араас кэмнээҕи суруйуулара түмүллэн киирбит. Хомуурунньук ааптара – суруналыыс, СӨ бэчээтин туйгуна Гуннара Байгильдина-Ороһуунускайа.

Тэрээһини СӨ култууратын туйгуна, Арчы дьиэтин уус-уран салайааччыта Любовь Константинова-Кыталы иилээн-саҕалаан ыытта. Аксинья Старостина-Сайыы Кута алгыһынан саҕаламмыт үтүөкэн киэһэ Евдокия Кондратьева дьуохарынан түмүктэннэ. Кинигэ биһирэмигэр үтүө тыл үгүһэ этилиннэ, ырыа да ылланна, үҥкүү да баар буолла.

Тыл эппиттэр «Сандаар» айылҕалаахтарыгар күннэтэ кэриэтэ кыһалҕалаахтар кэлэн, сүбэ-соргу ылан, санааларын дьайҕардан, алгыстанан, арчыланан баралларын, кинилэргэ сылдьааччы кэнники сылларга биллэ эбиллибитин бэлиэтээтилэр.

Бары да кэриэтэ тустаах үлэлэрин таһынан, иллэҥ булан, сүрэхтэрин баҕатын сүһүөхтэрэ уйан, дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөлөһөр сырдык санаанан салайтаран үлэлии-хамсыы сылдьалларын олус сэргии, махтана иһиттим.

Айылҕалаахтар өрүү да – норуоттарын кытта!

Икки атахтаах барахсан олоҕо ыарыыр, бутуллуу-мунаахсыйыы улаатар кэмигэр ис сэрэйэн-таайан көрөр күүһүн көмөтүнэн, бэйэтэ да билбэтинэн, төрүт итэҕэлигэр, айылҕаттан айдарыылаах, өбүгэттэн үөттэриилээх дьонугар тардыһыыта, өбүгэ дьонун өйөбүлүгэр эрэҥкэдийиитэ улаатар чинчилээх. Ол ону олорон ааспыт олохпут чахчыта да туоһулуур.

Холобур, олох укулаата эмискэ уларыйан, ыһыллыы-тоҕуллуу саҕаламмыт ааспыт үйэ 90-с сылларыгар айылҕалаах, ойуун, отоһут, норуот эмчитэ дьоҥҥо сэҥээрии биллэ улааппыта. Сэбиэскэй кэмҥэ бобуу-хаайыы күүһүнэн «умнууга барбыт» ураты эйгэбитигэр интэриэс биллэ күүһүрэн кэлбитин өйдүүргүт буолуо? Көҥүл тыынын баттаһа, ытык дьоммут тустарынан элбэх кинигэ, литэрэтиирэ тахсан, атыыга хамаҕатык барар буолбута. Норуот мэдиссиинэтин билим өттүттэн үөрэтэр баҕа саҕыллыбыта. Аныгы дьон сиэринэн айдарыылаах дьон идэтийиилээх эмчит, илбииһит идэтигэр үөрэнэр буолбуттара.

Сыыйа олох орун-оннугар түһэн, биирдиилээн кыһалҕалаахтары аахпатахха, айылҕаттан айдарыылаахтарга интэриэс намыраабыкка дылы буолбута. Ол эрээри айдарыылаахтар өттүлэриттэн үлэ-хамнас салҕанан, кыһалҕалаахтарга көмөлөһүү тохтооботоҕо эрэбил.

Дьэ, онтон барыбытын таарыйар аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт хамсык, ол кэнниттэн аны анал байыаннай дьайыы ыар күннэрэ үүнэллэр. Ону кытта тэҥинэн аар айылҕа, сир-дойду иччилэригэр, айылҕаттан айдарыылаах дьоммут күүстэригэр, көмөлөрүгэр эрэҥкэдийии күүһүрэн барбыта көстөр. Айаҕалыы сатаан, икки атах сыыһа-халты, халы-мааргы дьаһанар, айылҕаны, айылҕа күүһүн утары барар айыытыгар, өйдөннүн, толкуйданнын, Итэҕэлигэр эргилиннин диэн, өлүү-сүтүү өрө турар дуу диэн санаа кытта киирэн ылар.

Маннык  уустук кэмҥэ көннөрү киһи көрбөтүн көрөр, истибэтин истэр ураты дьон сүбэ-соргу тыллара, өтө көрүүлэрэ, алгыс тыллара өрүһүлтэ, күүс-көмө, эрэмньи санаа буолара – баар суол. Ол онон тохтообокко, айылҕалаах дьоммут илбийэн, массаастаан, байыастарбыт доруобуйаларын туругун тупсарыыга дьоһуннаах кылааттарын киллэрсэллэр.

Холобур, бу сүрэхтэммит кинигэҕэ Таатта Чычымаҕыттан төрүттээх эмчит, илбииһит, уйулҕаһыт Людмила Макарова Арассыыйа эмчиттэрин конфедерациятын Саха сиринээҕи салаатын  бэрэссэдээтэлэ Вероника Семенова-Хомустаана салалтатынан анал байыаннай дьайыыга бараары сылдьар уонна онтон бааһыран кэлбит байыастарга көмөлөһөр сыалтан киин куорат Бестужев-Марлинскай уул., 5 (ДОСААФ) кэбиниэт аһан, босхо массаас оҥороллорун, сүбэ-соргу үллэстэллэрин суруйбут.  

Людмила Ильинична кинигэ сүрэхтэниитигэр:

– 2017 с. Юлия Юрьевна Николаева Арассыыйа эмчиттэрин конфедерациятын Саха сиринээҕи салаатын арыйбыта. Ол тэрилтэбит күн бүгүнүгэр диэри үлэлии, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалыы сылдьар. 2024 сылтан бэттэх, анал байыаннай дьайыыга сылдьар байыастарга көмөлөһөөрү, 45 буолан түмсэн, эмчит-волонтёр быһыытынан буор-босхо үлэлэһэ сылдьабыт. Эмтиибит, илбийэбит, арчылыыбыт, алҕыыбыт. Байыастар аймахтарын эмиэ. Күн бүгүн 17 улууска маннааҕы курдук кэбиниэт баар буолла, – диэтэ.

Арассыыйа эмчиттэрин конфедерациятын бэрэссэдээтэлэ Е.Г. Яковлев  Юлия Николаеваҕа  Бочуотунай Грамота ыыппытын үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда.

Юлия Юрьевна төрөппүт кыыһа, бэйэтин курдук айылҕалаах, көрбүөччү,  уйулҕаһыт уонна алгысчыт Татьяна Захарова-Татыйык Москубанан, Дьокуускайынан кэлэ-бара сылдьан, Саха сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтин иһинэн үлэлиир СВО кыттыылаахтарыгар көмөлөһөр Оперштабка волонтёрдуур эбит. Мантан тиийбит бородууктаттан ас астаан госпиталларга илдьэллэрин, байыастар дьоннорун, бэйэлэрин Москубаҕа көрсөн, атааран көмөлөһөллөрүн суруйар. Сирэй көрсөн эбэтэр төлөпүөнүнэн даҕаны кэпсэтэн, байыастар санааларын бөҕөргөтөллөрүн, ыраастаан, алҕаан ыыталларын үллэстэр. Татьяна аан бастаан бу Оперштабка кэргэнэ Дмитрий анал байыаннай дьайыыга барбытыгар тугун-ханныгын билсээри тиийбит. Онно волонтёрдар үлэ үтүмэнэ буола сылдьалларын көрөн, устунан көмөлөһөн барбыт. 

«Арчы Дьиэтэ» айылгы киин салайааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Лариса Константиновна Андреева олохпут оҥкула уларыйар, ийэ дойдубут атарахсыйар кэмигэр айылҕалаах дьоммут бөҕө тирэх, күүстээх эркин буолалларын бэлиэтиир. Ханнык омук туох итэҕэллээх буоларыттан тутулуга суох «сандаардарга» көмө көрдөөн кэлээччи, өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн кытта төлөпүөнүнэн эрийэн ыйыталаһааччы элбээбитин көрө сылдьан, 2021 сылтан дьону көрсөллөрүгэр анаан хос биэрбиттэрин үллэһиннэ:

– Кинилэр күн аайы 10 чаастан 16 чааска диэри дьону көрсөллөр. Үгүстэрэ, дьиҥинэн, туһунан үлэлээх-хамнастаах дьон, ол эрээри, бириэмэ аттаран, дьону кытта үлэлэһэллэр. Кинилэр ортолоругар учууталлар, медиктэр, уйулҕа үөрэхтээхтэр бааллар. Бу эйгэ улахан үөрэтиини билигин да ситэ бара илик. Ол эбэтэр сэбиэскэй саҕана улаханнык дьарыллар, сэрэхтээх дьарык быһыытынан сыаналанан, уора-көстө эрэ эмтээбит кэмнээхтэрин билэҕит. Билигин да ... утарсыы баар курдук. Бэрэбиэркэлииллэр. Ону ол диэбэппит, бу өттүнэн эмиэ үлэ барыахтаах.

Юлия Николаева-Намылҕа Арчы Дьиэтин урукку-билиҥҥи салайааччылара Н.С. Толбоноваҕа, В.И. Бочонинаҕа, Л.К. Андрееваҕа ис сүрэҕиттэн махтанна. Чахчыта да, тулхадыйбат бигэ көрүүлээх, ис хаан сахалыы толкуйдаах буолан, бу ураты хайысханы туһааннаах кэмигэр өйөөн, күн баччатыгар диэри бииргэ үлэлэһэ сырыттахтара.

Юлия Юрьевна:

– Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын кытта эмиэ үлэлэһэбит. Араас кыһалҕалаах, сүтүктээх дьон кэлэн бараахтыыр. Күүспүт кыайарынан көмө буола сатыыбыт. Дьон ортотугар ордугурҕаһыы, бэрт былдьаһыы да олус элбээтэ. Оннук хобдох быһыы-майгы аҕыйыырын туһугар сиэр-туом туһунан билиһиннэрэр араас тэрээһиннэри ыытабыт. Дьон көмөҕө олус наадыйар. Кыһалҕалаах, сүбэҕэ наадыйааччы элбэх. Эрийэллэр, кэлэн көрсөн да бараллар. Мин дьонум үксүлэрэ уйулҕаһыттар, медик үөрэхтээхтэр, култууралар да бааллар.

Тыл этээччилэр түмсүү хара тэриллиэҕиттэн бииргэ үлэлэспит айылҕаттан айдарыылаах Анисья Левинаны уонна эрдэ суох буолбут Екатерина Попова-Күн Куйаарыманы  истиҥник ахтан-санаан аастылар. Сөп ээ. Үтүө киһи умнуллубат аналлаах.

Айылҕалаахтар сүбэлииллэр

Айылҕаттан айдарыылаахтар ураты дьоҕурдарынан бүтэй эттээх дьонтон быдан элбэҕи билэллэр-көрөллөр.  Ол быһыытынан ордук туохха болҕойуохтаахпытын, хайдах санаанан салайтарыахтаахпытын үллэстибиттэрин эһиги болҕомтоҕутугар кэпсиэх кэриҥнээхпин. Ааҕыҥ, толкуйдааҥ уонна туһаныҥ.

«Сандаар» түмсүү тэриллиэҕиттэн үлэлэһэр норуот эмчитэ, көрбүөччү Максим Дуранов-Чаҕылыс:

– Күн ахсын тугу гынаргытыттан, үлэҕит түмүгүттэн дуоһуйа үөрэниҥ. Күннэтэ бэйэҕитин бигэнэ сылдьыҥ, харысхалы манна кэтиҥ (түөһүн тылын туттан көрдөрөр – Л). Харысхал «хараҕыҥ харатын курдук харыстаа» диэн суолталаах. Аан дойду омуктарыгар барыларыгар, кинилэр итэҕэллэриттэн, тылларыттан, ханнык дойдуга олороллоруттан  тутулуга суох, биир олус үчүгэй уонна киһиттэн киһиэхэ бэриллэр (сыстыһар) иһирэх, аптаах иэйии баар, ол – мичээр! Ол аата, үөрбүт, дьолломмут киһини көрдөххүтүнэ, ким эрэ баҕа санаата туолбутун кэпсээтэҕинэ – ончу ордугурҕаамаҥ, ис искититтэн кини  туһугар үөрүҥ, кини ис туругун тэҥҥэ үллэстиҥ. Ол үөрүү туруккутун тупсарыа.

Көрбүөччү,  уйулҕаһыт уонна алгысчыт Татьяна Захарова-Татыйык:

– Сиэри-туому, бука диэн, тутуһа сылдьыҥ. Олох көрдөрөрүнэн, бэл, сорох саастаах дьон кытта билбэтэ-көрбөтө олус элбэх эбит. Манна кэлэн саҥа истээччилэр баар буолаллар. Сиэргэ-туомҥа сыһыаннаах литэрэтиирэ билигин элбэх. Ону булан ааҕыҥ, үөрэтиҥ. Чэгиэн буолуҥ.

Уйулҕаһыт, ичээн, илбииһит Афанасий Павлов – Күндүмэн:

– Хас биирдии саха киһитэ хайаан да бэйэтин кытта илдьэ сылдьар харысхаллаах буолуохтаах. Харысхал туох баҕарар матырыйаалтан буолуон сөп. Сүрүнэ, ону айдарыылаах дьоҥҥо ииттэрэн ылар ордук дии саныыбын.

Ичээн, туомньут, уйулҕаһыт Анисья Старостина-Сайыы Кута хаан баттааһына эмискэ үрдүүр, төбө, сүрэх соһуччу ыалдьар түгэнигэр киһи этигэр-сиинигэр баар туочукалары хайдах баттаан бэйэҕэ көмөлөһүөххэ сөбүн көрдөрөн, сүбэлээн биэрдэ.  

(Ону  уонна да атын тэрээһин түгэннэрин биидьийэҕэ устуу «Киин куорат» телеграм-ханаалыгар киирэн көрүөххүт этэ).

«Сандаар» түмсүүттэн саамай эдэрдэрэ, ол эрээри аҕа саастаахтарыттан хаалсыбат, айылҕаттан айдарыылааҕа, үөһэттэн үөттэриилээҕэ тылыттан-өһүттэн да биллэр көрбүөччү, эмчит Бүөтүр Чахов – Бойуот тылынан суруйуубун түмүктүүрбүн көҥүллээҥ:

– Бу бутуурдаах кэмҥэ-кэрдиискэ тулуурдаах буолуоҕуҥ. Ханнык да кэмҥэ, түгэҥҥэ түбэспиппит иһин, биһиги КИҺИЛИИ БЫҺЫЫНЫ сүтэриэ суохтаахпыт. Киһилии быһыы киһини киэргэтэр. Быстан-ойдон, туора туран хаалбакка, кыһалҕаламмыкка көмөлөһөн, охтон эрээччигэ илиини уунан, этэргэ дылы, өбүгэ саҕаттан тиийэн кэлбит өс хоһоонунуу, «тоҥмуту ириэрэн, аччыктаабыты аһатан» сылдьыаҕыҥ! СИЭРДЭЭХ БУОЛУОҔУҤ, тулуурдаах буолуоҕуҥ. Куккут-сүргүт, эккит-сииҥҥит чэгиэн, чөл туруктаннын! Хайа да түгэҥҥэ аттыгытыгар өйүүр-өйдүүр, тирэнэр тирэх, күүс-көмө буолар киһи баар буоллун! КИМ ДЬОННООХ – ОЛ ДЬОЛЛООХ! Тулаҕытыгар баар дьону сыаналааҥ. Бэйэ-бэйэҕитин өйөһүҥ.

ИТЭҔЭЛ ТЫЫНА киһини КЭРЭҔЭ-СЫРДЫККА СИРДИИР, ТИЭРДЭР. Дьиэбитигэр-уоппутугар, күннээҕи олохпутугар-дьаһахпытыгар сиэрбитин-туоммутун тутуһа сылдьыаҕыҥ.

Билбэппититтэн кыбыстымыахха, билэн-көрөн, сайдан иһиэххэ.

КИМ СИЭРДЭЭХ – ОЛ ИҺИГЭР КҮННЭЭХ. ИҺИГЭР КҮННЭЭХ КИҺИЭХЭ КҮЛҮК ТҮСПЭТ.

Этэн-тыынан, саҥаран-иҥэрэн, киһи буолан килбэйиэххэ, саха буолан сандаарыахха. Өбүгэлэрбит үтүмэн үгүс үйэлэри уҥуордатан илдьэ кэлбит төрүт тылларын – сахабыт тылын харыстыахха, итэҕэлбитин сөргүтэр туһугар үүнүөххэ-сайдыахха, ол туһугар дьулуһуохха.

Бу орто туруу-бараан дойдуга биһиги удьуорбутун утумнуур, куппут-сүрбүт сүппэтин, тылбыт ыраас буоларын туһугар дьулуһуохтаахпыт. Кэрэҕэ-сырдыкка тардыһыыгыт хаһан да уҕараабатын, дьиэҕитигэр-уоккутугар куруутун оҕо-уруу үөрэр, дьоллоох саҥата иһиллэ турдун, өйөһүү-өйдөһүү үксүү турдун. Бары дьоллоох буолуҥ!

Олус да сөпкө этэр буолбаат?