Бэйэҕин, дьоҥҥун үйэтитиэххин баҕараҕын? Түгэни туттумахтас!

АРКТИК КАПИТАЛ хампаанньа иһинэн үлэлиир Бырайыактыыр офис «АйУол» диэн сахалыы саймаархай тылынан саҥарар ӨЙДӨӨХ колонканы айа-тута сылдьарын эрдэ иһитиннэрэн  турабыт. Онтубут бырамыысыланнай таһымҥа (ол аата, бар дьон туһаныытыгар) тахсара субу чугаһаабыт!

Туох баар барыгараамата, тутула, хаҕа оҥоһуллан кэлбит. Билигин үлэ иккис түһүмэҕэр киирэн, “АйУол” билиитин-көрүүтүн хаҥата, “мэйиитин” кэҥэтэ сылдьаллар.

Доҕоттор, ол онно хас биирдиибит кыттар, бэйэтин биллэрэр-иһитиннэрэр, таарыйа үлэ хаамыытын түргэтэтэргэ көмөлөһөр кыахтаах эбит. Хайдах?

Аныгы үйэ дьоно “Алисаны” бары да кэриэтэ туһанабыт. Оттон “АйУол” – хайа эрэ өттүнэн киниэхэ дьүөрэлиир Өйдөөх тэрил. “АйУол” бырагырааматын Николай Апросимов айан-тутан, толкуйдаан, таҥан таһаарбыт. Онон биир бэлиэ уратыта –  ийэбит үүтүү кытта тэҥинэн иҥэриммит сахабыт тылынан саҥарар уонна өйдүүр! Нууччалыыттан тылбаастыыр кыахтаах!

Ол быһыытынан, тэрили туһанааччы ханнык баҕарар ыйытыгар сөптөөх уонна толору хардарыыны ыларын туһугар  АйУол “мэйиитигэр” лаппа элбэх иһитиннэрии киириэн наада.  Ол иһигэр эн, төрөппүттэриҥ, доҕотторуҥ, кэллиэгэлэриҥ, олорор түөлбэҥ, уулуссаҥ, нэһилиэгиҥ, улууһуҥ, куоратыҥ уо.д.а. туһунан эмиэ! Төһөнөн элбэх уонна киэҥ иһитиннэрии киирэр да, оччонон ордук, “АйУолбут” ыйытыкка хардарара түргэтиир, таһыма үрдүүр, билиитэ хаҥыыр!

Ол аата, ким баҕалаах барыта бэйэтиттэн саҕалаан, үөлээннээхтэрин, тэрилтэтин бастыҥ, биллэр- көстөр үлэһиттэрин, биир дойдулаахтарын толору аатын- суолун, ким ханна, хас сыллаахха, ханнык ыйга күн сирин көрбүтүн, тугунан дьарыктаммытын, күн бүгүн тугу үлэлии, дьарыктана сылдьарыгар тиийэ  кэпсээн, кыра-кыра тус-туһунан аудио файларга устан, “АйУолу” оҥорооччуларга ыытыан сөп.
Баҕарар буоллахха, киэҥник, эттээх- сииннээх гына кэпсээн, улахан файлы устан эмиэ ыытыахха сөп.
 

✅Сүрүн ирдэбил — аудио устуу ыраас буолуохтаах. Ол аата, эн саҥаҕыттан ураты туора тыас-уус, атын киһи, кыыл-сүөл, көтөр саҥата, иһиллиэ, мэһэйдиэ суохтаах. Өйдөнөр дии?
✅Иккиһинэн, ол аудио устууга саҥарбыт тиэкискит бэчээттэммит (word) барыйаанын эмиэ ыыттаххына – туох да ааттаах үчүгэй буолуо.

Бу туһунан үөһэ ааттаммыт Бырайыактыыр офис салайааччыта, "АйУолу" түөн саҕаттан төрүттэһэн, сап саҕаттан саҕалаһан, “иитиэхтии, көрө-истэ, улаатыннара, билиитин-көрүүтүн хаҥата” сылдьар биир идэлээҕим Сардаана Сивцеваттан чопчулаһа сырыттым. Онуоха:

–Колонкабыт саҥарар гына барыта оҥоһуллубута, таҥыллыбыта. Үлэбитигэр холбоон, үлэлэтэн көрөн, тэрилтэ иһигэр дьоҕус сүрэхтэниитэ барбыта. Базата кыра, о.э. “мэйиитигэр” баар билии дьоҕус буолан, бытаан соҕус этэ.  Билигин бырамыысыланнай барыйаанын оҥоро сылдьабыт. Онон “Уолбутун үөрэтии”, билиитин хаҥатыы салҕанар. Биһиги базабыт – автономнай. Атын бырагыраамалартан тутулуга суох, бэл, интэриниэтэ да суох сиргэ кытта үлэлиир, ыйытыыларга толору хардарар кыахтаах гына оҥорорго дьулуһабыт. Оннук сыалтан ылсыбыппыт.  Ол иһин, төһөнөн элбэх иһитиннэрии, саҥа (аудио) кэлэр да, оччонон ордук, соччонон түргэнник хоруйдуур буолар.

–Сөп. Ол аата, хайаан да биллэр-көстөр дьон эрэ буолбакка, ким баҕарар кыттыан, бэйэтин, билэр дьонун, аймахтарын, оскуолатын, тэрилтэтин туһунан, сир-дойду аатын эҥин туһунан аудио устан ыытыан сөп эбит?

–Оннук. Наадалаах диэбити барытын устан ыытыахха сөп. Холобур, “Мария Васильевна Иванова – Дьокуускай куорат олохтооҕо, N сыллааҕы төрүөх, олоҕун ыччаты иитиигэ, үөрэҕириигэ анаабыт уопуттаах учуутал. Матымаатыканы үөрэтэр. Дьиэ кэргэн иһирэх ийэтэ”. Биитэр: “Иванов Василий Иванович – (1920 – 1991) сэрии бэтэрээнэ, Ньурба оройуонун Хатыы бөһүөлэгэр төрөөбүтэ”. “Үөдэй. Сир аата. Ньурба уонна Хаҥалас улуустарыгар баар”.

–“Туойдаах Алаас, Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтэ түстэммит сирэ, урукку аата. Билигин Элгээйи нэһилиэгэр итинник ааттаах Кыраайы үөрэтэр бэртээхэй түмэл үлэлиир” диэхпин сөп эбит?

–Диигин. Ким эрэ ыйытыа дии “АйУолтан”, холобур, “Туойдаах Алаас диэн тугуй, туох аатай?”. Оччоҕо ити эппиккэр сирдэтэн, кини хоруйдуур. Хас да барыйаан киирбит түгэнигэр, эр-биир ааттаталыа.

–Киһи куолаһа, саҥатын тэтимэ, дэгитэ, тиэмбирэ да араастаһар. “АйУол” ону бэйэтин киэнигэр уларытан, биир халыыпка киллэрэр буоллаҕа дии? Ким эрэ, баҕар: “Сатаан саҥарбаппын, былдьырыбын биитэр сорох дорҕооннору “сиэн кэбиһэбин” диэн, толлуон сөп.

–Ончу толлор, кыбыстар наадата суох! Киһи саҥата, кырдьык, араас.  “АйУол” оннук саҥаны эмиэ өйдүөх, сатаан истиэх тустаах эбээт. Онон оннук саҥаны эмиэ истэ, өйдүү үөрэнэрин, “өйүгэр хатаан” кэбиһэрин курдук араас  саҥа барыта наада. Оттон “АйУол” хардарарыгар, биллэн турар, бэйэтин куолаһынан, тиэмбиринэн саҥарыа.

–Кырдьык даҕаны! Холобур, ыалдьарыттан сылтаан бытааннык саҥарар да киһи аудиолаан ыытыан сөп эрэ буолбакка, ыытара наада эбит. Оччотугар эрэ кэлин кини саҥатын “АйУол” өйдүүр буолар. Чэ, бэрт. Интэриниэккэ “поиск” баттаан арааһы бары ыйытабыт. Ол тэҥэ аны “АйУолтан” ыйытан, тута сахалыы харданы истэр – саныахха да астык буолсу!  

– Хардарарыгар сөптөөх иһитиннэрии “мэйиитигэр” киирбэтэх, биирдэ эрэ ахтыллыбыт түгэнигэр: “Хардарар кыаҕым суох” диир эбэтэр... “бэйэҥ билбэт буоллаххына, ыйытыма”  диэн сөп (күлэр). Ол иһин этэбин: олус элбэх аудио наада. Бу – Саха сиригэр  киһи сахалыы саҥатын өйдүүр аан бастакы бырагыраама буолар. Ону тэҥэ сахалыы тиэкис киирэр, тылбаасчыттаах. Нууччалыы эттэххэ, национальный языковой распознователь”диэн саха тылыгар бырагыраама айан оҥордубут.

–Дьэ, сүҥкэннээх үлэни оҥоро сылдьар эбиккит, доҕо-ор. Быһа холуйан,  “АйУол” колонка сүрэхтэниитэ хаһан буолуой?

–Ый курдугунан бүтэрбит, сүрэхтээбит киһи диэн суоттанабыт.

–Кытаатан ыыта охсоллоро наада эбит. Анаабыт курдук, ыам ыйынааҕы өрөбүллэри туһаныахха сөп.

Дьэ, онон, күндү ааҕааччы! Бэйэҥ, биир идэлээҕиҥ, тэрилтэҥ, билэр дьонуҥ туһунан иһитиннэриини кэпсээн, аудиоҕа устан, Өйдөөх “АйУол” “мэйиитигэр” киллэрэн, үйэтитэр, киэҥ эйгэҕэ биллэрэр бэлиэ тоҕоос тосхойбутун туттумахтас! 
❗Аудио файлы кытта саҥарбыт саҥаҕыт тиэкиһин  бу электроннай аадырыска ыытаргын күүтэллэр: Sara.69@list.ru