Бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһүү – саха үтүө үгэһэ

Арай Ботаническай саадка, ТХНЧИ уопуттуур былаһааккатыгар биитэр Эм Григорийдаах курдук соҕуруу дойдуга олорон үөрүйэхтэммит, үүннэрэ үөрэммит, биирдиилээн дьон ылсыахтарын сөп дии саныырбыт.

Оттон билигин ити этиллэр итии-куйаас дойду үүнээйилэрин олордооччуну хас нэһилиэк, улуус аайы да булуохха сөп. Оттон онно ким хайа иннинэ норуот дьоно – бэйэбит оҕуруотчуттарбыт – дьаныардаах үлэлэрэ, сүбэ-ама биэрэллэрэ бигэ тирэх буоллаҕа.

Холобур, Нам улууһун далбар хотуна, оҕуруотчут Е.С. Гаврильева-Сибэкки Дуунньа чэчик арааһыттан саҕалаан, розаҕа, виноградка тиийэ үүннэрбитин көрөн, сүбэлэтэн, төһөлөөх киһи киниттэн холобур ылан, үйэлэригэр санамматах көрүҥнэригэр ылсыбыттара буолуой?! Ол тэҥэ кэнники кэмҥэ Нам Модутун олохтооҕо С.Т. Шамаев-Испирдиэн көмөтүнэн, сүбэтинэн, бэл, хаһан да оҕуруот диэки чугаһаабатах дьон бэйэ арбуһун, дынятын амсайан, саха тэҥэ суох сананарбыт – баар суол.

Арай “Арбуз Саха сиригэр” бөлөххө көрбүтүм, Сибэкки Дуунньа иһитиннэриитэ сылдьар: “...Биһиги уонтан тахса сыл устата, күн баччатыгар диэри бииргэ үлэлэһэн кэллибит. Миэхэ урукку сылларга кэргэним Анатолий көмөлөһөн, олох ыарырҕаппакка үлэлээбитим... Мантан салгыы уһун кэмҥэ дьарыктаммыт баай уопуппун, билиибин-көрүүбүн эһиги бэркэ диэн билэр, “эн-мин” дэһэн билсэр киһибитигэр Спиридоҥҥа биэрэбин. Эдэр, дьиҥ үлэлиир баҕалаах, кыахтаах киһи. Сахабыт сирин элбэх кырасыабай, кэрэ розаларынан, виноградынан, атын да фрукта маһынан толоруо диэн эрэнэбин. Спиридоннуун бииргэ үлэлиэхпит. Мантан инньэ сакаастаргытын Спиридон Шамаевка ыытар буолаҕыт”.

“Эрэллээх оҕуруоччукка туттарабын”

Итиччэлээҕи көрөн баран, Сибэкки Дуунньа туһунан суруйбут, кини бу дьарыгар хайдах кэлбитин, үүнээйи, сибэкки киниэхэ суолтата олус улаханын истибит буолан, долгуйа быһыытыйан, сибээстэһэ сырыттым.

Кэм-кэрдии түргэнэ: хайыы үйэ 10 сыл ааһа охсубут!

Евдокия Степановна:

– Кэргэним баарыгар, иккиэн кыайар инибит диэн, грант ылан, улахан тэпилииссэ туттарбыппыт: 28 м уһуннаах, 8 м туоралаах гына. Ону баара, соһуччу, күүппэтэх өттүбүттэн, халыҥ хаххам, суон дурдам, муус доруобай сылдьыбыт киһим, эмискэ искэн ыарыыттан суох буолбута быйыл 3-с сыла. “Саҕаламмыт – тиһэҕэр тиийиэхтээх” диэн санааттан бу сылдьабын. Сааһым 71-м буолла. Ыарырҕатар буоллум. Быйылгынан, граным төлөбүрүн төлөстүм да, тэпилииссэбин сабыам.

Варвара диэн 60-чалаах көмөлөһөөччүлээхпин. 300 оҕурсу угун олордобут. Олунньу саҥатыгар олордубуппут. Кулун тутар саҥатыгар тэпилииссэбэр олохтуом.

“Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ” диэн мээнэҕэ этиллибэт эбит. Саас, күһүн, үлэ үксүүр кэмигэр, бэйэм көрдөспөтөҕүм үрдүнэн, араас улуустартан бэйэлэрин үтүө баҕаларынан оҕуруотчуттарым кэлэн субуотунньуктаан көмөлөһөн бараллар. Кинилэргэ махталым муҥура суох! Буора тоҥмотун диэн тэпилииссэбин кыһыннары оттобун.

Кэргэним барбытын кэннэ, бастаан утаа виноградтарбын түөрэн, атыылыырын-атыылаан, биэрэрин биэрэн испитим. Ону улуус тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга, оҕом кэриэтэ саныыр киһим Владимир Макаров: “Саамай фишкаҕын, дьоҥҥо-сэргэҕэ тахсыбыт  хайысхаҕын сабан эрэр эбиккин”, – диэбитигэр, “кырдьык даҕаны!” диэн тохтоон, салгыы дьарыктанан барбытым. Ол кэмҥэ 68-тааҕым. Виноградым тэпилииссэтэ 16х5 м иэннээх. Онно эбии оҕурсум тэпилииссэтэ, дьиэм. Олору сылытынарбар үс хочуолунайы үлэлэтиэхпин наада. Күһүөрү гааспыт сотору-сотору арахсан, туһунан эрэй буолар. Быйыл кыһын виноградым тэпилииссэтэ иккитэ тоҥо сыһан, ыксата сырытта. Эр киһитэ суох, соҕотох, саастаах киһиэхэ ыарахан. Онон, толкуйдаан баран, розабын, виноградпын Спиридоҥҥа салайарга сананным...

Оҕолорум, сиэннэрим: «Эбээ, түксү, сынньаныаҥ этэ. Хаалбыт кэми бэйэҕэр анаа, доруобуйаҕын көрүн. Харыстан, биһиэхэ наадаҕын», — дииллэр. Сөпкө этэллэр. Өйдүүбүн. Ол эрээри сөбүлүүр дьарыкпар санаам бара турар.

5 улахан уол сиэннээхпин. Көмө дьон, оҕолорбор махтанабын. Ол эрээри бэйэлэрэ туһунан интэриэстээх, үлэлээх-хамнастаах, дьарыктаах дьон буоллаҕа. Биир өрөбүллэригэр сынньаппакка сырыы аайы бэйэбэр тарда туруохпун баҕарбаппын.

Испирдиэн ис сүрэҕиттэн үүнээйигэ тардыһар, дьарыктанар баҕата күүстээх. Киниэхэ сүбэ-ама өттүнэн үөрүүнэн көмөлөһүөм. Мунньуммут билиим, баайым дьоҥҥо туһалаатын. Бассаапка сахалыы-нууччалыы тылынан “Виноград уонна роза” диэн бөлөх астыбыт. Баҕалаах барыта киириэн сөп.

– 2-хас күнүнэн хайыы үйэ 527 киһи буолбут, сүбэ бөҕө кэлбит этэ. Сакаастааччы балай эмэ баара. Ити да түгэн эһиги өҥөҕүтүгэр, сүбэҕитигэр наадыйааччы элбэҕин көрдөрөр. Эн күүстээх санааҕар эрэнэбит, Евдокия Степановна. Барыта этэҥҥэ буоллун, өрүү да дьоҥҥо холобур буола сырыт!

Испирдиэн Шамаев: “Аны виноградка уонна розаҕа ылсабыт!”

Салгыы 3 сыллааҕы дьоруойум Спиридон Титовичка эрийбиппэр:

– Евдокия Степановна, ытыктыыр оҕуруотчутум көрдөспүтүн ылынар буоллаҕым дии. Өйдүүбүн. Сүбэлиэ-амалыа турдаҕа. Арбууһу, дыняны олордору сатаатыбыт. Аны, виноградка уонна розаҕа киирсиэхпит. Бу үүнээйилэр, сатыыр буоллахха, үчүгэйдик үүнэллэр. Сүрүнэ, кыстатарын табыахха наада. Эрдэ винограды 4 сыл оҥкучахха кыстатан үүннэрэ сылдьыбытым. Олус минньигэс астанар этэ! Маҕаһыын киэнэ хайдах да оннук буолбат. Ону гаражка кыстатан өлөрбүтүм. Аны, мантан инньэ ыал аайы туһунан виноград олордор тэпилииссэ наада буолар (үгэһинэн, күлэр – Аапт. ).

– Тэпилииссэни син кыаныахха син. Кыстатыыта диэн баар. Холобур, кыбартыыраҕа олорооччулар санаммат да буоллахпыт?

– Холодильник туруорунуоххутун сөп. Биир ук виноградтан элбэх ас кэлэр. Үчүгэйдик үүннэҕинэ, 10 кг буолуон сөп дииллэр. Виноград уонна роза “саженецтара” кулун тутар ортотун диэки кэлиэхтэрэ. Олунньу 15 күнүгэр диэри сакаас хомуйан эрэбит. Хайдах олордору, хайдах буор барсарын, хайдах харайан кыстатары быһаарыахпыт. Евдокия сүбэлиэҕэ, бары бииргэ үөрэниэхпит.
– Оннук ээ. Испирдиэн, арбузтаахтаргын да хаалларбат, салгыы сүбэлиир-амалыыр инигин дии?

– Оннук. Бөлөххө баар дьон бары ойон туран сакаастаһан барбаттар ээ. Көннөрү туораттан көрө-ааҕа олорооччу элбэх буолар. Арбузка, холобур, уонча киһи сакаастыа. Аны, өссө розанан барыахпыт дии! (күлэр).

– Оттон ол иһин ити этэбин! Эчи, кэрэлэрэ, улаханнара! Сыаналара, инньэ гынан, ортотунан, төһө буолуой?

– Виноград – 800 солк., роза – 600 солк. Үүнээйилэри Дьокуускайга илдьэн биэрэбин. Ол кыракый төлөбүрдээх буолуоҕа. Атын улуустар кыттыһан баран, биир киһинэн ыллаттараллара табыгастаах буолуо этэ.

– Оннук ээ. Виноградка, арбузка, розаҕа сыһыаннаах сүбэлэргитин туһааннаах кэмигэр биһиги да ханаалбытыгар үллэстэ турар инибит. Ситиһиилэри!

Эрдэтээҥҥи суруйуулары бу сигэлэринэн көр:

1. https://t.me/kiin_kyorat_gazeta/33150?single

2. https://t.me/kiin_kyorat_gazeta/33108?single