Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын туһунан аҕыс кинигэ ааптара

Саҕалаа да,  сурунаалтан!

Бэйэтин кэмигэр бу сурунаал эдэр да, эмэн да дьон киэҥ биһирэбилин ылбыта, сэҥээрээччитэ да элбэҕэ диэтэххэ – омун буолбатах.
Оччолорго, этэргэ дылы, билиҥҥи курдук, хайа да диэки хайыс, сахалыы тыллаах сүбэ-соргу «ыһылла сыппата», эгэ, «маастар-кылаас», «лайфхак» диэн баар буолуо. Арай кинигэ, хаһыат уонна сурунаал сүбэтэ баара абырыыра. Оннук кэмҥэ Уйбаан чопчу тутууга анаммыт, буолан баран сахалыы саймаархай тылынан тахсар сонун таһаарыыны ылсар. Онтугар тутуу чопчу көрүҥэр ханнык уонна төһө матырыйаал барсарыттан, биир куупка төһө хаптаһын киирэриттэн саҕалаан, бүтүн дьиэ бырайыагар тиийэ туһалаах иһитиннэрии тахсара. Сүрүнэ, хантан эрэ тылбаастаан, сүһэн ылыы буолбакка, тус бэйэ уопутугар олоҕурбута сыттаҕа! Кэлиҥҥи нүөмэрдэригэр, бэйэтэ эппитинэн, сыыйа-баайа кэпсээннэр киирэн барбыттар эбит. Ону билиҥҥи хараҕынан көрдөххө, «бөрүөтүн сытыылаабыт», айар иэйиигэ чугаһыыр кэминэн сыаналыахха сөп эбит.

Санаан көрүҥ, хаһыат-сурунаал бэлэмиттэн лаппа ыраах, ити эйгэҕэ, муҥар, биир күн үлэлээн көрбөтөх, аны анал, тыл үөрэҕэ суох, эрдэ Культпросвет училищетын бүтэрбит, ол оннугар сылгыга лаппа чугас, тутууга тыыппалаах урбаанньыт бу иннинэ билбэтэх хайысхатыгар ылсыыта – туһугар хорсун уонна харса суох быһыы диэтэҕиҥ! «Бүргэһи хааһахха хаайбаккын» диэн эбэтэр «этиттэриинэн дьаһаныы» диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ.

Ол курдук, «Тиэргэн» сурунаал убайга – суруйар-бичийэр, айар-тутар айымньылаах үлэ аартыгар оҥорбут бастакы хардыыта эбит.

Социальнай ситимтэн сиэттэрэн…

Ол кэнниттэн чочумча биллибэккэ сылдьан баран, Уйбаан суруйуулара «баттаатахха маталдьыйбат, үктээтэххэ өҕүллүбэт» сири сиксигинэн сүүрэр, билигин дойдуга бобуулаах *Мета оҕото буолан көйгөтүйбүт батсаап социальнай ситимигэр «күүскэ күүлэйдиир» буолбуттара. Өрүү да буоларын курдук, киниэнэ буолан баран, онто наар дьиҥ олоххо буолбукка, баарга тирэҕирэн, ахтыы тэҥэ ис хоһоонноох суруйуулар буолаллара. Үгүстэр биири эмэни түбэһэн аахпыккыт, көрбүккүт эрэбил. Үллэстиитэ (пересылка) элбэх буолааччы.

Онтон да эрдийэн буолуо, бэйэтэ этэринэн, сурунаалга таһааран испит айымньытын салҕаан, букатын да «Дьолгун туораттан көрдөөмө» диэн сэһэни суруйан сурулатан, кинигэ гынан көтүтэр.

Сорунан баран, бүтүн сиэрийэнэн

Арассыыйаны атыйахтаах уу курдук аймаабыт анал байыаннай дьайыы буолбутугар, СВО-ҕа бара сатаабытын ылбатахтарыгар, киһибит аны илэ хараҕынан көрөн, баар балаһыанньаны миэстэтигэр билсэн кэлээри, харабынай үлэтин толоро барбыт сураҕын истэн, соһуйан эрэ хаалабыт.

Дьэ, онтон саҕаланар – бииртэн-биир кинигэтэ күн сирин көрөр сураҕа иһиллимэхтээн барыыта.

Ол курдук, күн бүгүн кини хайыы үйэ аҕыс кинигэни таһааттарбыт ааптар буолла. Ол иһигэр «Саллаат аҕата» диэн, сиэрийэ тэҥэ, утум-ситим суруллубут бүтүн түөрт кинигэ баар. Онно суруллар тутаах дьоруой, өрүү да буоларын курдук, дьиҥ олоххо баар киһи – Элгээйи олохтооҕо, соһуччу мобилизацияҕа ыҥырыллан барбыт уолун батыһан, 2023 сылтан анал байыаннай дьайыыга сулууспалыыр Валерий Попов-Халыабый.

«Киһи эрэ таттаран ааҕар, дьоруойдары кытта тэбис-тэҥҥэ долгуйар айымньыта» дииллэрин үгүстүк истэбин. Уйбаан буолан баран, уһата-кэҥэтэ барбакка, бэрт кылгас кэм иһигэр суруйа охсон, сүрүнэ, бэйэтэ үбүлээн, онтуларын таһаарар.

Тутаах дьоруой туһунан кылгастык

Валерий Попов – соҕотоҕун кэриэтэ бэйэтэ көрөн-харайан улаатыннарбыт, борбуйун көтөхтөрбүт тапталлаах уолчаана сэриигэ барбытыгар, кини аттыгар бииргэ буолаары, саастааххын диэн ылымаары гыммыттарын үрдүнэн, күүһүнэн кэриэтэ тылланан, СВО-ҕа барбыт. Хомойуох иһин, ол тиийэн, уолуттан туһунан сиргэ түбэспит. Уйбаанныын кэпсэтэр кэммитигэр Валерий штурмҥа сылдьарын, кэлин сибээскэ биллэ илигин эппитэ. Оттон тапталлаах уола, эмиэ хорсун-хоодуот байыас, улаханнык бааһыран, сулууспаттан тохтоон, эйэлээх олоххо төннүбүт. Эрдэтээҥҥи кэпсэтиигэ Валерий Элгээйи уола Сергей Потаповтыын биир этэрээккэ сылдьарын эппит этэ.

Уйбаан Парфеньевич «Саллаат аҕатынан» тохтообокко, атын элбэх дьоруойдары, персонажтары хабан, суруйуута салҕаннар-салҕанан, эппитим курдук, күн бүгүн ити тиэмэҕэ анаммыт бэлиэр 8 кинигэлэммит. «Саллаат аҕатын» өссө 4-с кинигэтэ суруллан бэлэм буолбут да, үбүлээһинэ кыаллыбакка, тахса илик. Хайдах, хантан үбүн булар эбит диэ? Кинигэтин таһаарар, онтун атыылыыр, ол атыылаабыт харчытынан иккис кинигэтин бэчээттэтэр, ол атыытыттан  киирбит үбүнэн аны үсүһүн таһаарар. Ити курдук бэрэлээн, харчы туһа диэн буолбакка, саха хорсун-хоодуот уолаттарын, кинилэр бииргэ сулууспалыыр доҕотторун туһунан хайдах баарынан суруйан, үйэтитэр соругу тутуһарын этэр.

Кини суруйар дьоруойдара – хомойуох иһин, сорохторо олохтон туораабыт, туох да уустуктан иҥнэн-саллан турбат тыа сирин хоһуун уолаттара. Дьиҥ буолбукка, кинилэр кэпсээннэригэр, кинилэрдиин суруйсууга олоҕуран, судургу, кэпсэтии тылынан уус-уран айымньы гынан таһаарар.

Этэр:
– Билигин да биир кинигэ буолар суруйуум сытар, харчым тиийбэккэ. Кинигэ таһаарыыта ¬– ороскуоттаах.

– Ону ол диэбэккэ, бэрт кылгас кэм иһигэр хас да кинигэни көччөх гынан көтүппүккүн истэн, сөҕөбүн ээ! Туох да өйөбүлэ суох, сыччах бэйэ күүһүнэн киһи кинигэ таһаарарга санаммат кэмэ. Иккиһинэн, туһугар олус уустук, уйан киһи хайдах да күүс-кыах ылан, сатаан кыаммат тиэмэтэ. Ол эрээри ким эмэ хайаан да суруйуон наада. Бу суруйууларыҥ суолтата кэнэҕэһин өссө биллиэҕэ, улаатыаҕа. Биир кинигэҕин, эмиэ бэйэҥ үбүлээн, нууччалыыга тылбаастаппыт үһүгүн дии? Аны, эн суруйуугар олоҕуран, кимиэхэ эрэ өссө наҕараада анаммыта кырдьык дуо?
– Баара. СВО-ҕа чеченнэри кытта сылдьыбыт Хатас уолун кэпсээниттэн Ахмат снайперын туһунан суруйбутум. Ол чечен уол төттөрү анал байыаннай дьайыыга тиийээтин кытта биир дойдулаахтара онно кэпсэнэр сырыыларын ирдэһэн булан, чопчулаһан, эбии уордьан биэрбиттэр этэ. Эрдэ да атын уордьаннардаах этэ. Ол кэпсээним чопчу ханнык кинигэбэр киирбитин субу диэн этэр кыаҕым суох. Суруйбутум да элбэҕэ, «Саллаат аҕатыгар» киллэрдэҕим буолуо.

Мин кэпсээннэрбэр киирбит уолаттартан элбэх уол наҕараада ылбыт. Онно тирэҕирэн туруорсааччылар баар буолаллар быһыылаах.
Ити биир эрэ кинигэм тылбаастаммыта. Тоҕо диэтэххэ, тылбаасчыттарбыт өҥөлөрүн сыаната баһырхай буолар эбит. Холобур, бэйэм суруйан, кинигэбин 100 тыһ. солк. таһааттарар эбит буоллахпына, «200 тыһ. солк. тылбаастыыбыт» диир киһи кытта баара. Оттон кинигэм атыытыттан киирэр барыһым 100 тыһ. солк. буолара дуу, суоҕа дуу? Онтубун, эппитим курдук, атын, тахсыахтаах кинигэбэр туттабын. Дьиҥэр, син сыаналыыбын ээ (атыылыы олорор кинигэлэрин көрбүтүм – 500 солк. этэ - Л). Ол да иһин ити кинигэ тахсара кыаллар. Аҕыс кинигэлэнним. Ол иһигэр «Саха уолаттара СВО бастакы күнүттэн» диэн анал байыаннай дьайыыга бастакы күннэртэн сылдьыбыт саха уолаттарын кэпсээннэригэр олоҕурбутум баар. Саас бара сылдьан көрсүтэлээн суруйбутум – «Штурмовиктар уонна саха итэҕэлэ» (ылан көрдөрөр-Л.). Арчыына диэн айылҕаттан айдарыылаах үтүөкэн дьахтар, антах, уоттаах сэрии буолар сиригэр тиийэн байыастарга көмөлөһөрүн иһиттэҕиҥ буолуо? Мин кини антах хайдах үлэлиирин, уот оттон алгыырын, дүҥүрдэнэрин, арчылыырын, уолаттарбыт санааларын көтөҕөрүн, көмөлөһөрүн көрдөҕүм дии. Уолаттар да кэпсииллэр, махтаналлар.

«Буойун» диэн кинигэтин ылан ууммутугар, таһыгар суруллубут хоһоону ылан ааҕабын:

«Кинилэр орто дойдуга

Таҥараттан ананан

Дойдуларын көмүскүүр

Буойун буолан кэлбиттэр.

Буойуннар өлбөттөр-өспөттөр

Кинилэр үйэҕэ сүппэттэр,

Олоҥхо тойугар киирэннэр,

Өрүүтүн кинилэр тыыннаахтар».

– Бу «Буойуммун» 2024 сыллаахха, оруобуна, били, Андрей Григорьев-Тута, Сунтаар уола Дмитрий Егоров дьоруойдуу быһыыларын туһунан кэпсэтии буола аҕай турдаҕына, ону туһанан, сорохторун кытта бэйэм кэпсэтэн, Арассыыйа Дьоруойун аатын ыла иликтэринэ таһаарбытым. Оччолорго дьоруой буолаллара биллэ да илик этэ.

– Ээ, ол аата, дьоруойдарбыт тустарынан биир бастакынан бу «Буойун» кинигэҕэр тахсыбыт эбит дии!

– Оннук. Ол эрээри ааттарын уларытан таһаарбытым. Ааты-суолу аһаҕастык суруйуу бобуллара. Холобур, Тута дьоно аны сойуолаһа сылдьыахтара диэн сэрэхэдийэллэр этэ. Харыстыыр буоллахтара.

– Оттон дьоруойдар бэйэлэрэ прототип буолбуттарын билэллэр дуу?

– Билбэтим ээ. Сунтаар уола Дмитрий Егоров туһунан миэхэ кинини билэр уолаттар кэпсээбиттэрэ. Өссө Арассыыйа саамай бастыҥ снайперын бирииһигэр түһэриллибит Бүлүү уола баара. Кинини мин Улуу снайпер диибин. Сааскылаахха көрсүбүтүм. Биир сөмөлүөтүнэн көтөн кэлбиппит. Нэһиилэ сылдьаахтыыра, сүрэҕин анныгар икки оскуолка баарын эппитэ. Кини онно кэпсээбитигэр олоҕуран, туһунан суруйбутум. Дьоно ону сөбүлээбэккэ, эмиэ уолларын харыстаан буолаахтаатаҕа, бэйэтин кэмигэр таһааттарымаары айдаан, үөҕүү бөҕө буолтара. Хаарыан уол уһаабатаҕа, сэриигэ ылбыт бааһырыытыттан, хомойуох иһин, орто дойдуттан букатыннаахтык барбыта. Дьоно барахсаттар кэлин: «Сурунан ылан таһаарбытыҥ үчүгэй эбит. Таах сибиэ ситэри кэпсэттэрбэккэбит», –  диэн махтанан тураллар.

Саайт да кыаллыахтаах

– Төрөппүт барахсан оҕотун харыстыыр бөҕө буоллаҕа. Уйбаан, үнүр өссө саайтаахпын диэн эрэриҥ дии?

– Баар. sykkys.ru диэн. Суруйар-бичийэр үөлээннээхтэрбин кытта «Ситим» ССП диэн көҥүл суруйааччылар сойуустарын тэринэн турабыт. Регистрациялаахпыт. Кумааҕы, кинигэ таһааттарыы сыаналанан, айымньыларбытын онно таһааран, кыра төлөбүргэ аахтара уураары арыммыппыт. "Кэпсээннэр", "Хоһооннор" диэн бастардаабыппыт. Хата, киирэн көрөөр. 

– Тыый! Дьэ, соһутаргын сөбүлүүгүн ээ.

– Былаан-соргу, дьиҥинэн, киэҥ бөҕө. Ол гынан баран ситэри-хотору ылсан, саайпар үлэлэһэ иликпин. Бириэмэ тиийбэтэ бэрт. Билигин быраатым Григорий хос уларсан, офис оҥосто сылдьабын. Быыһыгар уолаттарым саҥаны, сонуну ыыттылар да, сурукка тиһэн иһэргэ дьулуһабын. Аны, сүрэҕим баарын биллэрэрэ элбээн, онтубун эмиэ абырахтанар кэмим кэллэ.

– Кэбис, убай, ыалдьыма. Ылыстыҥ да, эппит тылгар туруохтаах, дьон эрэлин толоруохтаах буоллаҕыҥ. Харыстан, этэҥҥэ буол!

Р.S.: Суруйуум тахсан эрэрин биллэрээри эрийбитим, дьоруойум аны... саха сүүрүк сылгытын туһунан киинэ устаары, камера-той ылынан, Элгээйигэ тиийэ сылдьар! Балыыһаҕа эмтэнэ сыттаҕына, аны, итинник идея төлө мөҥөн киирэн, онтун олоххо киллэрээри, өссө ат атыыласпыт! Дьэ, итинник киһи, Уйбаан Александров! Аныгы сырыыга өссө тугунан соһутара буолла? Кытаат, Уйбаан, ситиһиилэри!