Байхаана уонна Саһарҕа кыыһа: «Саха өлбөт-сүппэт суола биир эрэ...»
Бүгүн биһиэхэ Байхаана үөрэнээччитин, бэйэтэ уһуйбут көмөлөһөөччүтүн кытта ыалдьыттыыллар. Оҕоломмот буолуу сүрүн төрүөттэриттэн, удьуор утумуттан, өбүгэ ситимиттэн саҕалаан, кырыыска тиийэ, ону ааһан омук быһыытынан тыыннаах хаалыы туһунан сэһэргэстибит.
- Оҕо кутун тардар туом иннинэ тугу билиэхтээхпитий?
- Тоҕо сорох ыалга наар кыыс эрэ төрүүрүй?
- Кырыыс туохха тиэрдэрий?
- Айан аартыгар тугу уурабыт?
- Саха дьонугар сүбэ-соргу, баҕа санаа
Уһуйуллуу
Вера Янкова-Саһарҕа кыыһа Ньурбаттан төрүттээх. Балтын кытта 16-17 саастарыгар арыллыбыттар, көрбүөччү быһыытынан олох эрдэ үлэлээн саҕалаабыттар. Бэйэтэ билинэринэн, оҕолонор кэмигэр сымныы-сыппыы сылдьыбыт, тыыппат буоллулар диэн иһигэр үөрэ санаабыт. Ону баара улам ыксатан киирэн барбыттар...
– Идэлээх, айылҕалаах киһиэхэ уһуйуллуу хайаан да наада. Бу көннөрү үөрэх буолбатах, туоһу сурук ыллыҥ да, дьону эмтээн барбаккын. Удаҕан уһуйарыгар эйигин сааһылаан, сүргүн көннөрөн, өбүгэҥ ситимин оҥорон биэрэр, суолгун-иискин буларгар көмөлөһөр. Холобур, мин бу иннинэ буор куппунан үлэлии сылдьыбыппын, бу санаатахха, кыайан ыраастаммат да эбиппин. Уойан, ыараан хаалбытым, эмтээбит дьонум ыарыыларын оборон ылан, киртийэн. Ону Байхаана барытын көннөрөн, сүбэлээн-амалаан биэрбитэ. Батыһыннара сылдьан элбэх туому оҥорорго, айылҕа күүстэрин кытта үлэлииргэ уһуйбута. Урут эмтиирбэр илиибинэн таарыйарым, билигин нэҥиринэн үлэлииргэ, бэйэбин харыстанарга үөрэнним. Дьиэбэр чэпчэкитик тиийэбин. Олоҕум уларыйда, этим-сииним кытта тубуста – 18 киилэни түһэрдим, бэл диэтэр, сирэйим-хараҕым сырдаата.
Оҕоломмот буолуу сүрүн төрүөттэрэ, оҕо кутун тардыы
– Бастаан ыарыы төрүөтүн булабыт, үлэ онтон саҕаланар. Холобур, төрөөбөт дьахтар кэлэр. Баҕар, өбүгэ ситимэ суох эбэтэр дьахтар дуу, эр киһи дуу өттүттэн кырыыс эбэтэр кэхтии баар буолуон сөп. Аны кэргэнниилэр сокуонунан холбоспуттар дуу, суох дуу? Оҕону ыал буолбут, үтүө өбүгэлэрдээх эрэ дьоҥҥо биэрэллэр. Кыайан иитиэхтэрэ, киһи оҥоруохтара дуо диэн көрөллөр. Өбүгэлэрэ икки өттүттэн сөбүлэҥнээхтэр, илии тутуспуттар дуо? Ийэ, аҕа уустара сөбүлэспэт буоллахтарына, оҕо кэлбэт. Дьэ, оннук түгэҥҥэ кинилэри эйэлэһиннэртээн, биир тылга кэлэллэрин курдук, көрдөһөн-ааттаһан, сиэр-туом оҥоробут.
Үксүн оҕо аҕатын аатын ылбатаҕына, туох эрэ улахан харгыстары көрсөр, онтон сылтаан өбүгэ ситимэ быстан хаалар. Итини идэлээх дьоҥҥо эрэ көннөртөрүөххэ сөп. Аны хаан сөп түбэспэтэ диэн эмиэ баар. Ону төрүөтүн билэн баран сааһылаан бэриллэр. Ол кэннэ биирдэ оҕо кутун тардар туом оҥоһуллар, ити элбэх сыраны эрэйэр.
Оҕо кутун тартарыах иннинэ киһи бэйэтин кытта күүскэ үлэлэһиэх тустаах. Удьуордарыгар сыыһа-халты баар буоллаҕына, ол ону уларытан, көннөрдөҕүнэ, өбүгэлэрэ илии тутуһаллар, ол кэннэ оҕо кутун ыыталлар.
Ыал буолар, олох олорор диэн, биллэн турар, уустук. Атын киһи дьолун баттаабакка, бэйэҥ дьолгун эмиэ баттыа суохтааххын. Сорох ыалларга биир эрэ киһи оҕолонуон баҕарар. Оннукка ытаа да ыллаа – оҕо кэлбэт. Итини эмиэ билиэхтээхпит.
Түөрт өттүттэн харысхаллаах
– Сахаларга оҕону иитэ ылыы киэҥник тарҕаммыт.
Эйиэхэ анаммыт оҕо кута бэйэҥ искиттэн эрэ тахсыбат, үөһэттэн айыллан, сэттэ уон сэттэ суолу ааһан, эйигин булуон сөп. Холобур, атын ийэҕэ-аҕаҕа төрүүр уонна киһи буолаары, эйиэхэ кэлэр.
Эн иитэ ылбыт оҕоҕор эккин-сииҥҥин эрэ биэрбэккин. Ийэ куккунан киниэхэ өбүгэлэриҥ өйдөрүн-санааларын, билиилэрин иҥэрэҕин, кинини дьоллуугун, үөрэтэҕин, такайаҕын, салгын, ийэ кута эйиэнэ буолар. Бу оҕо эйгэнэн икки ийэлээх, икки аҕалаах, ол аата кини түөрт өттүттэн харысхаллаах, түөрт кынаттаах.
Оҕо баар дьиэтэ сырдыыр, таптал күүһүрэр. Айыыһыт бу ыал ньээкэлэрэ, дьиэлэрэ-уоттара сымнаҕас эбит диэн үөрэн, налыйан, наскыйан оҕо кутун биэрэрэ олоххо баар.
Уопсайынан, атын оҕону иитии, киһи оҥоруу диэн улахан таһым. Сирдээҕи киһи сүрэҕин аһан, бу үлүгэр үрдүк эппиэтинэһи ылынара олус хайҕаллаах. Ол эрээри манна биири өйдүөх тустаахпыт: оҕо төрөппүт дьонун ааттарын-суолларын билэн, итиэннэ икки ийэлээх, икки аҕалаах дьоллоох киһи буоларын өйдөөн улаатыахтаах, оччоҕуна олоҕор охсууну ылбат. Биһиэхэ сороҕор дьиҥнээх төрөппүттэрин кытта өбүгэлэрин ситимэ суох дьон кэлээччилэр. Ону сааһылаан, көннөрөн биэрдэххэ, кинилэр түөрт өттүлэриттэн харысхаллана түһэллэр. Санаан да көрдөххө, икки ийэ, икки аҕа ууһа туохха да тэҥнэспэт сүдү күүс буоллаҕа.
Удьуорунан бэриллэр
– Ийэ-аҕа уустарыгар быһа холоон 12 идэлээх киһи баар буолуохтаах: ойуун, удаҕан, эмчит, илбииһит, алгысчыт, тойуксут, уҥуох тутааччы, олоҥхоһут, хомусчут, сүр көннөрөөччү, уйулҕаһыт, мас, тимир, көмүс ууһа, иистэнньэҥ, о.д.а.
Ханнык баҕарар дьоҕур удьуорунан бэриллэр. Ону оҕо тоҕус сааһыгар диэри кэтээн көрөн билиэхтээхпит, онно салайан, хайысхалаан биэриэхтээхпит. Биллэн турар, улаатан истэҕин аайы интэриэһэ уларыйыан сөп, ону эмиэ учуоттуохтаахпыт.
Дьиҥинэн, ойуун, удаҕан ыарыыта, эттэтии диэн суох. Айылҕа хаамыытынан барыахтаах. Холобур, удаҕан 40-нун кэннэ арыллыахтаах – оҕо-уруу төрөтөн, атахтарыгар туруоран баран, ыйдааҕыта бүппүтүн кэнниттэн. Биһиэхэ хас эрэ көлүөнэ идэлэрин ылымматах. Көҥүллэммэт, бобуулаах кэмнэргэ ол ситим быстыбыт.
– Ол оҕоҕо охсуулаах. Холобур, миигин ким да үөрэппэтэҕэ, ол иһин кыра сааспыттан үгүс тургутууну ааспытым. Бэйэҥ оҕоҕор маннык дьылҕаны баҕарбаккын...
Киһи кыайбатын биэрбэттэр...
– Киһи ханнык баҕарар тургутууну ылыныахтаах. Ыарахан түгэҥҥэр бэйэҕиттэн “Мин маны уларытар кыахтаахпын дуо?” диэн ыйытар буол. Тоҕо маннык буолбутун, тугу этэ, үөрэтэ сатыылларын ырытан көр. Итиэннэ бу хатыламмат, ааһар диэн өйдөөн кэбис. Ону утарылаһа, өсөһө сатаатахха, өссө ыарахан тургутуулары утары уунуохтарын сөп.
Кырыыс да араастаах
– Былыр айылҕалаах дьон (ойууннар, удаҕаннар) икки ардыларыгар кырыыс олус тарҕана сылдьыбыт.
Аны аймахтар истэригэр, бэл, кэргэнниилэр икки ардыларыгар киҥир-хаҥыр саҥарсыы даҕаны кырыыска кубулуйуон сөп. Ол иһин чугас дьон бэйэ-бэйэлэрин куһаҕаннык тыллаһыа суохтарын наада. Дьону сиилиир, сэмэлиир бу баар – саамай куһаҕан быһыы.
Айыылар киһи өлөрүгэр туох аньыылааҕын-харалааҕын көрөллөр. Уорбут, талаабыт, халаабыт, өлөрбүт, сиэбит дьон ыччата кырыыстаах буолар. Бу хайдах даҕаны өһүллүбэт, уһуллубат. Ол 12 көлүөнэҕэ тиийэ барар. Ону биһиги устар кыахпыт суох.
Уопсайынан, кырыыһы устарга туспа туом оҥоһуллар, көрдөһүүлээх-ааттаһыылаах. Ол кырыыс төһө ыараханыттан тутулуктаах.
Сахаларга ырай уонна ад диэн өйдөбүл суох. Биһиэхэ бэйэҕиттэн буолбатах буоллаҕына, кэнэҕэскигиттэн ирдэһиэхтэрэ диэн баар. Ол иһин сирдээҕи олохпутугар сиэрдээхтик олоруохтаахпыт. Оҕолорбутун эмиэ оннук иитэргэ кыһаллыахтаахпыт.
Ыччата суох буолуу – ыар аньыы
– Былыр биһиги өбүгэлэрбит итинник дииллэрэ. Саха дьоно оччоттон баччаҕа диэри бэйэлэрин кэннилэриттэн үтүө ыччаты хааллара, билиилэрин, дьоҕурдарын кэлэр көлүөнэлэригэр тиэрдэ сатыыллар.
Сорох ыалга наар кыыс эбэтэр уол оҕо төрүүр...
Бу туһунан Саһарҕа кыыһа санаатын үллэстэр:
– Биһиги бииргэ төрөөбүттэр уоммут – тоҕус кыыс, биир уол. Төрүттэрбин көрбүтүм, аҕам өттүнэн Янковтар аҕа уустара кэхтиигэ барбыт. Аҕа ууһа киһи курдук улаатар, тэнийэр, онтон тохтуур кэмнээх. Үөһээ Айыылар тоҕус көлүөнэни көрөллөр уонна дьон сиэринэн бэркэ олорбуттар диэтэхтэринэ, уустарын уһатан биэриэххэ диэн быһаараллар. Аҕам күүстээх ийэ ууһуттан сылдьар кыыһы ойох ылар. Инньэ гынан ийэм уон оҕону төрөтөр. Аҕа ууһа күүскэ сайдарын туһугар тоҕус кыыс үлэлиэхтээхпит, оччоҕуна инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан быыһык кэмҥэ тиийэн кэлбит аҕа ууһа өрүттүөхтээх.
Аны туран, ийэ ууһа кэхтиигэ бараары гыннаҕына, наар уол оҕону биэрэллэрэ эмиэ баар. Уопсайынан, айылҕа тэҥнээн биэрэр.
Оҕону иитиигэ биири өйдөөҥ. Өбүгэлэрбитин баһыйа сатыырга дьулуһуохтаахпыт, өрө тахсыыга барыахтаахпыт. Холобур, эһэлэрбит үс тылынан саҥарар эбит буоллахтарына, биһиги биэс тылы баһылыахтаахпыт, оттон оҕолорбут – сэттэ тылы. Ол эбэтэр тупсан, сайдан иһиэхтээхпит, ыырбыт ыраата, далааһыммыт кэҥии туруохтаах. Бэйэбит кэннибититтэн үтүөнү, үчүгэйи айан-тутан хаалларыахтаахпыт.
– Сыл аайы эбэ устуон иннинэ айылҕаҕа үлэлиибит. Күһүн туруон иннинэ эмиэ бэлэмниибит. Хас биирдии эбэҕэ, үрэххэ атахпытынан сылдьан, алгыс түһэрэн кэлэбит. Үксүн төрөөбүт дойдубутугар, кииммит түспүт сиригэр ыҥыраллар.
Айан аартыгар тугу уурабыт?
– Саха киһитэ – айылҕа оҕото. Кини сиргэ-уокка сиэрдээхтик сылдьыахтаах. Тулалыыр эйгэни киртиппэккэ, сыыһырдыбакка, бэйэтин кэнниттэн бөх хаалларбакка.
Айан аартыгар алаадьыны көтөр-сүүрэр, кыыл-сүөл сииригэр табыгастаах буоларын курдук, бытарытан уурар ордук. Сорох сир иҥэриммэккэ, сытыйа-ымыйа сытар буолар, ону көрө-көрө эбии бөх-сыыс оҥорорго тиэтэйимэҥ. Хата, төттөрүтүн, ону хомуйан, ыраастаан ааһыҥ.
Алаадьыны аҕыйах салаа сиэлинэн эбэтэр саахар тоорохойунан, мармеладынан солбуйуохха сөп. Таас кэмпиэти өрөһөлүүр наадата суох. Бөх курдук ыспакка, барытын суутуттан ылан. Эбэтэр табах мохуоркатын бытарытан хаалларыҥ.
Сир-дойду үүтү, суораты сөбүлүүр, махтал, таптал тылларын этэ-этэ быыкаатык кутуллар. Уопсайынан, от-мас бэйэтэ иҥэринэрин, ардаҕы кытта суураллары уурар ордук.
Саха сүппэт-симэлийбэт суола биир эрэ
– Ол – ийэ тылбытын, төрүт үгэстэрбитин, идэлэрбитин тутан хаалыы, кэлэр көлүөнэбитигэр тиэрдии. Оннук эрэ түгэҥҥэ удьуордааһын барар, өбүгэ ситимэ быстыбат. Билигин бу хайысхаҕа күүскэ үлэлиибит – дорҕооннорунан, дорҕоон нэҥирдэрин туһанан эмтиибит, өбүгэ ситимигэр, удьуор утумугар, киһи суолун, дьоҕурун арыйыыга болҕомтобутун уурабыт.
Билигин сайылыкка көһүү, даачаҕа тахсыы кэрэ кэмэ. Сайыҥҥы күннэри баттаһа, төрөөбүт дойдугутугар бара сылдьыҥ, өбүгэлэргит сирдэрин бөҕөргөтөн, сөргүтэн кэлиҥ. Балаҕан, дьиэ туттарга, күрүө-хаһаа оҥосторго үтүө кэми мүччү тутумаҥ!
Тиэргэҥҥит иһигэр түптэ уматан, сыт таһааран, дьиэҕит иһигэр алаадьы астанан, уот иччитин күндүлээҥ. Маны барытын оҕолоргут көрө-истэ сылдьаннар, кэлин бэйэлэрэ хатылыахтара, үгэс салҕаныа турдаҕа. Оҕо көрөн үөрэнэр, төрөппүт киниэхэ холобур буолар.
Билигин сирдээх-уоттаах киһи эрэ холкутук олорор кэмэ кэллэ. Саха дьоно сирдээх, тэлгэһэлээх, дьиэлээх-уоттаах, оҕолоох-уруулаах буолуохтарын баҕарабыт.
Киһи бу сир үрдүгэр дьоллоох буолаары, үлэлээри кэлэр. Чөл олоҕу тутуһуҥ. Эккит-сииҥҥит чиҥ буоллун. Барытын ис сүрэххитинэн оҥоруҥ. Махталынан, тапталынан олоруҥ.
Өбүгэлэрбит билиилэрин, күүстэрин, дьоҕурдарын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэн иһиэххэ. Оччоҕуна саха омук быһыытынан өлбөт-сүппэт үөстэниэҕэ!
Байхаана туһунан суруйууну көтүппүт буоллаххына, манна киирэн аах
Сонуннар
Ордук ааҕаллар
