БАЙБАЛ. Сыанаҕа 30 сыл

«Маяк» бибилэтиэкэҕэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Байбал Сэмэнэби кытта олус истиҥ-иһирэх көрсүһүү буолан ааста. Норуот тапталлаах ырыаһытын кытта сирэй көрсөн, атах тэпсэн олорон ирэ-хоро кэпсэтиигэ «Киин куорат» кэрэспэдьиэнэ сырытта. Сэһэргэһиини тыл билимин хандьыдаата, Иван Арбита аатынан Литературнай бириэмийэ лауреата Елена Архипова иилээн-саҕалаан ыытта.

Бастакы хардыылар, бастакы ырыалар

Кыра бөһүөлэккэ урут да, билигин да оҕо аҕыйах. Ол сыл маҥнайгы кылааска киирээччилэр ахсыалар эрэ эбит. Павликтаах, оччолорго уһуйаан иитиллээччилэрэ, оскуола үөрэнээччилэрэ былаһааккаҕа тахсан оонньуулларын түннүгүнэн ымсыыра эрэ көрөллөрө. Оттон кинилэргэ күнүскү утуйуу туох эрэ модьуйуу, күһэйии курдук буолара...

Биир үтүө күн уһуйааҥҥа алталаах оҕолортон «Ким үөрэниэн баҕарарый?» диэн ыйыппыттар. Онуоха Павлик Семенов хап-сабар: «Баһаалыста, миигин оскуолаҕа ылыҥ», – диэн тылламмыт. Инньэ гынан 1973 с.т. оҕолору кытта биир кылааска киирбиттэр. Син хаалсыбакка үөрэммит, сорох предмеккэ өссө ордук да быһыылааҕа.

Оскуолалара 8 кылаастаах буолан, үрдүкү кылаастарга Бүлүү Бороҕонугар интэринээккэ олорон үөрэммитэ. Оччолорго «Чороон», «Чолбон», «Сэргэ», «Айтал», «Дуораан» бөлөхтөр муҥутаан аатыра сылдьаллар. Байбал убайдаатар убайа Аскалон Павлов саҥа тахсан эрэр кэмэ. Интэринээт оҕолоро кинилэр кассеталарын уларсыһа сылдьан истэллэрэ. Ырыа абылаҥар Павлик ол сахтан ылларбыт буолуохтаах.

– Дьиэбитигэр үстүрүмүөн арааһа баар этэ, ийэбит ылара. Балалайка, гитара, аккордеон, баян уо.д.а. Убайым Ыстапаан (Сайсары Куо аҕата) дьарыктанарын көрөн, кыра эрдэхпиттэн ону талкыйан улааппытым. Интэринээккэ Аскалон ырыаларын сөбүлээн толорор этим. Оскуола кэнсиэрдэригэр кыттарым, хор солиһа этим. Саҥаһым олус үчүгэйдик иистэнэр буолан, таҥаспын-саппын кини тигэрэ. Аны уҥуохпунан кып-кырабын, стройга кэнникиттэн иккиспин, аттыбар турар уолтан улаханнык чорбойботум, араа-бараа буоллахпыт. Инньэ гынан хорбут кып-кыра солистаах этэ, – диэн күлэ-үөрэ кэпсиир.

Ол саҕанааҕы «коронката» – «Мин мантан сэриигэ барбытым» ырыа. Саҥа дьыл буоллун, Кыайыы күнэ буоллун – бырааһынньыкка барытыгар ол ырыаны толороро.

– Биирдэ учууталбыттан тоҕо наар ити ырыаны ыллатарын ыйыппытым. Онуоха: «Ээ, үчүгэй дии. Көр, Лев Лещенко «День Победы» диэн ырыаны ыллыыр буолбат дуо? Ити курдук буолуохтааххын», – диэбитэ. Онтон учууталларым бэйэлэрэ да бэркиһээннэр атын ырыаны үөрэппиттэрэ быһыылааҕа. Валерий Ноев, Христофор Максимов репертуардарыттан. «Учууталбар» диэн ырыаны күн бүгүҥҥэ диэри толоробун.  

Сэттис кылааска өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕолор бэстибээллэригэр Бүлүү улууһуттан соҕотох Павлик Семенов кытта кэлбитэ. Уус Алдантан «Кэнчээри», Мэҥэ Хаҥаластан «Кыталык» ансаамбыллар бааллара. Онно кып-кыра уҥуохтаах, наһаа үчүгэй кылыһахтаах «Дьүкээбил» ырыаны ыллыыр кыыс баара. Кимин таайдыгыт дуо? Варя Аманатова эбит. Бу санаатахха, Анатолий Бурнашев эмиэ баар быһыылааҕа. «Кэнчээриттэн» куорсун анньынан тахсыбыт ырыаһыт элбэх буоллаҕа. Аны баяниһа суох кэлэн, ыксал буола сыспыт. Хата, француз курдук кыраһыабай эр киһи доҕуһуоллуурга сөбүлэспит. Кимин биллигит? Степан Васильев эбит.

Ол бэстибээлгэ ырыа айааччы, норуот тапталлаах ырыаһыта Ольга Иванова-Сидоркевиһы аан бастаан көрбүтэ. Павлик ыллаан тахсан истэҕинэ: «Уой, наһаа үчүгэй оҕо!» – диэн ымманыйан, сыллаан ылбыта, хантан кэлбитин ыйыталаспыта.

Ити Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Култуура киинин улахан сыанатыгар бастакы сүрэхтэниитэ этэ.

– Төрөөбүт сыанам диэн ааттыыбын. Күн бүгүҥҥэ диэри элбэхтэ тахсабын, – диэн сылаастык ахтар.

Ити бэстибээлгэ Павел Семенов лауреат аатын ылбыта.

Убайа Аскалон сүбэтинэн

Оҕо сылдьан драма тыйаатырын артыыһа буолар ыра санаалааҕа. Бөһүөлэк кулуубугар улахан артыыстар кэлэн оонньуулларын сөҕө-махтайа көрөллөрө. Бииргэ төрөөбүттэр үгүстэрэ учууталлар, ол иһин кинилэр суолларынан барыан эмиэ сөбө. Ону баара бииргэ үөрэнэр кыыһа: «Павлик, эн учууталлыы тураргын харахпар ончу көрбөппүн», – диэн кэбиспитэ. Баҕа санаата умулуннаҕа ол. Биир кэмҥэ тырахтарыыс, сылгыһыт буолар санаалар кытта киирэ сылдьыбыттара.

Бастакы ырыаларын аармыйаҕа сылдьан дьонун, дойдутун ахтара бэрдиттэн суруйбута. Уус Алдан уола гитаратын киниэхэ эрэ эрэнэн уларсара.

– Бастаан ырыа айар ухханыгар матыыбыҥ өйгөр хатанан хаалар эбит. Билигин диктофону холбуубут, дьүрүлүн умнан кэбиһиэхпит диэн. Оччолорго оннук суох, төбөҕөр эрэ эрэнэҕин. Тылын өссө кумааҕыга түһэриэххэ сөбө. Мелодията көтөн хааллаҕына, иэдээн. «Хайдах этэй?» диэн саныы сатаан гитараҕын талкыйаҕын. Оннук, эргийэн-эргийэн, тупсан тахсыан эмиэ сөп. Сүрүнэ баар буоллаҕына, – диэн санаатын үллэһиннэ.

Онтон аармыйаттан кэлэригэр убайа Аскалон Павлов: «Култуура уонна искусство колледжыгар эстрада салаата арылынна, онно киир. Нотаны билэр саатар биир үөрэхтээх ырыаһыт баар буоллун», – диэн кытаанахтык этэн кэбиһэр.

Ол саҕана Николай Андросов «Доҕорун сүтэрбит туруйа» ырыата хас аһаҕас түннүк аайыттан иһиллэр хит этэ. Итиэннэ Толбоновтар, Ирина Елизарова сулустаах кэмнэрэ. Аскалон үөрэххэ туттарсааччылар бары кэриэтэ ити артыыстар ырыаларын толоруохтара диэбит. Итиэннэ Иван Арбита тылларыгар атын истииллээх ырыаны толороругар сүбэлээбит, гитаратын уларсыах буолбут. Аны эксээмэнин иннигэр күөмэйэ ыалдьан хаалбыт. Онуоха убайа Аскалон сиикэй сымыытта иһэн киир диэн дьаһайбыт. Хамыыһыйаҕа Георгий Сергучев, Егор Неустроев, Владимир Заболоцкай курдук ааттаах-суоллаах дьон олороллоро. Убайа сыыспатах – гитаралаах уол ырыатын тута сэҥээрэ түспүттэрэ. Ити курдук, убайа Аскалон ыллыктаах сүбэтин ылынан, ырыаһыт буолар суолу талбыта.

«Чуона-94»: биир бэргэһэ үөрүүтэ

Күһүн уопсайга киирээри, түннүк сууйа сырыттахтарына, көрүдүөргэ: «Семенов Павлик диэн кимий? Ханна баарый?» – диэн улахан баҕайы куолас иһиллибит. Тахсыбыта – урут күөх экраҥҥа эрэ көрөр ырыаһыта Владимир Татаринов илэ бэйэтинэн турара. «Мииринэйгэ «Чуона-94» диэн куонкуруска барар буоллубут. Дьокуускай куораттан эн кыттар үһүгүн», – диэбитэ. Ким эппитин, ким ыыппытын билиҥҥэ диэри билбэт. Сөмөлүөтүнэн айана барыта төлөммүт. Ити аан бастакы улахан күрэххэ кыттыыта этэ. Үөрэххэ саҥа киирбит устудьуон туох таҥастаах-саптаах буолуой. Эмиэ убайа Аскалон булан-талан тэрийбитэ. Хантан эрэ оччолорго муодунай бэйэлээх водолазка, көстүүм, сыап ойутан аҕалбыт, гитаратын биэрэн ыыппыт. Ол курдук айаннаабыт.

Ырыа күрэҕэр Елена, Иван Тулааһынаптар, Мэхээс Сэмэнэп, Ньурбаттан элбэх ырыа ааптара Семен Николаев бааллара. Павел аармыйаҕа сылдьан суруйбут «Абылаама» уонна «Ахтылҕан» диэн ырыаларын толорон, бастакы истиэпэннээх лауреат буолбута. Бирииһэ –  муру-муодунай норка «обманка» бэргэһэ, онно эбии куукунаҕа туттуллар комбайн! Уол бэргэһэтиттэн ордук дьолломмут. Кимиэхэ да оннук суоҕа, этэргэ дылы, «первый парень» буола түстэҕэ. Оттон комбайныттан дьоно үөрбүттэр. «Тыый!» – диэн астыммыттар.

– Дьэ, ол бэргэһэбин кэтээри, хаар түһэрин кэтэс да кэтэс, – диэн билигин күлэ-үөрэ кэпсиир СӨ үтүөлээх артыыһа.

Балаҕан ыйын 27 күнүгэр, өрөспүүбүлүкэ Судаарыстыбаннаһын күнүгэр, «обманкатын» кэтэн тиийбит. Хаара суох, ол эрээри тымныы күн эбит. Дьон көрүү-истии бөҕө үһү. Муодунай бэргэһэлээх уол ол аайы кыһаллан бэрт.

Улахан түһүлгэ, ытыс тыаһа, долгуйуу

«Сэргэлээх уоттара» култуура киинигэр «Эдэр саас» шоуга кыттыбыт, «лыык» курдук толору саалаҕа ыллаабыт күнүн күндүтүк саныыр. Тэрийээччи – Иван Ушницкай, ыытааччы – Алексей Павлов. Ол саҕанааҕы «сулустар» бары бааллара – Егоровтар, Хатылаевтар, Толбоновтар, Аскалон Павлов, Ирина Елизарова, Николай Андросов, Николай Донской, Сардана Осипова, Бүөккэ Бөтүрүөп уо.д.а. Клим Федоров «Эрийэ-буруйа» бырагырааматынан «былааһы ылбыт». Итиччэ ааттаах-суоллаах артыыстар ортолоругар саҥа тахсан эрэр Павел Семенов эмиэ баара.  

– Таҥаһым-сабым соччото суох. Устудьуон киһи тугум кэлээхтиэй. Иннибэр-кэннибэр уктар биир бинсээктээхпин. Оччо элбэх киһи иннигэр тахсан баран, долгуйан, илиим салыбыраа да салыбыраа буолбутун өйдүүбүн. Хата, долгуйдахха, күөмэйгэр вибрация биэрэр, ырыаҥ-тойугуҥ тупсар курдук. Оннук салыбыраан, биир ырыаны ыллаабытым. Ытыс тыаһа бөҕө. Онно бастакыбын көрөөччү сэҥээриитин ылар ураты иэйиини билбитим.  

Байбал «Саҥа ааттар» күрэххэ дьоно көстүүм атыылаһан биэрбиттэрин, онно Гран-при аатын ылбытын, онтон ыла Лэкиэстиин доҕордоспуттарын ахтан-санаан ааста. Оччолорго ыччат лиидэрэ, билиҥҥи култуура миниистирэ Афанасий Ноев илиититтэн икки кассеталаах магнитофон бириис туппут.

Арбитаттан көрдөспүтүм...

Иван Арбита айар үлэтинэн үлүһүйүүтэ «Симэхтээх, оһуордаах сир ийэм барахсан...» диэн тыллардаах ырыаттан саҕаламмыта. Билигин хайыы үйэ 21 ырыалаах.

– Киһи умсугуйбут хоһоонугар муусука суруйуон баҕарар. Арбита хоһоонноро ис хоһоонноро, рифмалара үчүгэйдэрэ бэрт. Туох даҕаны ордук хос суох. Аны иччилээхтэр. Ол иһин киһи ылларан, ааҕан бара турар. Баара-суоҕа 29 сааһыгар эрэ диэри олорбут. Билигин кини саастыылаахтара итинник улуу хоһооннору суруйалларын билбэппин, – диэн сүгүрүйэр поэтын талааныттан сөҕөр-махтайар.

Байбал сыл аайы Аан дойду дьахталларын күнүн көрсө айар киэһэтин тэрийэр үгэстээх. Биир сыл Арбитанан «Ырыа хайдах үөскүүрүй?» диэн эмиэ кэнсиэр оҥорор санаа күөдьүйбүт. Режиссер Руслан Тараховскайга тиийэ сылдьыбыт, онуоха ырыаҥ тиийбэт, эбии суруй диэбит. Ити Таҥха саҕана, бириэмэ ыгым курдуга.

Ол саҕана Байбал Лонгинов уулуссатыгар икки этээстээх эргэ мас дьиэҕэ олорбут. Биир киэһэ, дьоно утуйбуттарын кэннэ хос уотун умуруоран, чүмэчи уматтан, Арбита кинигэтин лиистэрин арыйталыы олорбут. Итиэннэ: «Иван Егорович, эн ааккын ааттаан кэнсиэр оҥорон эрэбин, ырыа суруйарбар көмөлөһүөҥ буолаарай...» – диэн ботугураан көрдөспүт. Бастаан туох да кэлбэтэх. Онтон, доҕоор, хараҕа соторутааҕыта эрэ көрөн ааспыт хоһоонугар хатана түспүт! Ити түгэҥҥэ матыып кутулла түспүт. Онтон ыла киэһэ аайы иккилии ырыа суруллар буолбут. Аҕыйах хонон баран режиссеругар бэлэм тиийэн соһуппут.

– Арбита аптаах-хомуһуннаах курдук, матыып бэйэтэ тахсан кэлэр. Мин санаабар, ити хоһоонноругар бэйэтэ ырыалардаах быһыылаах. Сэттэ струналаах гитараҕа оонньуур үһү, – диир.

Биир «итэҕэстээх»

Байбал иллэҥ кэмигэр айылҕаҕа тахсарын, бултуурун туохтааҕар да ордорор. Бэйэтэ этэринэн, дьиэлээхтэрэ кини эрэ астаабыт миинин сөбүлээн иһэллэр. Аны иистэнэр эбит. Ийэтин бииргэ төрөөбүт убайа, таайа, бэл диэтэр, кэргэнигэр саҕынньах кытта тигэр үһү. Төрдүлэригэр Суор Уус диэн хаҥас илиитинэн эрэ туттар улахан уус киһи баар. Кини курдук дьэгиннэр бу аймахха элбэхтэр.  

– Биир итэҕэстээхпин. Бииргэ төрөөбүттэрим бары олус үчүгэйдик уруһуйдууллар, оттон мин – суох. Баҕа баар ээ, ол эрээри олох сатаабаппын. Убайдарым, эдьиийдэрим биирдэ тардан кэбиһээччилэр. Мин кыһалла сатыы-сатыы үтүктээччибин. Онуоха испиискэ маһын курдуктар тахсааччылар, – диэн күлэр.

Аны туран, сөбүлүүр ырыаһыппыт туох баар кэнсиэрдиир таҥаһын-сабын бэйэтэ бэринэр, тэринэр эбит. Дьикти буолбаат? Устудьуоннуу сылдьан «иннигэр-кэннигэр уктар биир бинсээктээх» бэйэтэ билигин хас көстүүмнээҕин чуолкай билбэт. Кэнсиэр аайы тиктэрэн, чахчы, баһаам буоллаҕа.

Фортепианоҕа, баяҥҥа, хомуска оонньуур. «Киристэпиэл» испэктээккэ Христофор Максимов оруолун толороору, түүннэри баяҥҥа оонньоон, ыалларын элбэхтэ утуппатах.

* * * 

Көрсүһүүгэ Байбал ис-иһиттэн арылынна. Ыытааччы Елена Афанасьевналыын, Арбитаҕа сүгүрүйэр дьон, урут-уруккуттан билсэллэр. Ол да иһин ураты истиҥ сэһэргэһии таҕыста. Бу күн «Маяк» бибилэтиэкэ ааҕааччылара Байбал ылбаҕай ырыаларын астына-дуоһуйа иһиттилэр.

Аныгыскы сырыыга «Киин куоракка» Байбал мүччүргэннээх сырыыларын, кутталлаах түбэлтэлэрин таһаарыахпыт.