Байбал мүччүргэннээх сырыылара

Массыынабыт алтата эргийбитэ...

Үрэх баһыгар

Бураанынан айан

Бу иннинэ «Киин куорат» СӨ үтүөлээх артыыһа Байбал Сэмэнэби кытта истиҥ-иһирэх көрсүһүү буолбутун туһунан суруйан турар.

Массыынабыт алтата эргийбитэ...

Биирдэ таксинан Тааттаҕа айаннаатыбыт. Сабыс-саҥа УАЗ массыынанан көтүтүү. Суоппар ханна да тохтообот, биир кэм гаастыыр. Анараа этэҥҥэ тиийдибит. Ырыа-тойук, тыас-уус таһааран, салгын бөҕө хамсатан баран төттөрү куораттаатыбыт.

Ол иһэн массыынаҕа олорон хаартыскаҕа түһүү буолла. Оччолорго «мыльница» камера, онон тута экраҥҥа көрөбүт. Арай биир каадырга биир уолбутун (билигин биһиги ортобутугар суох артыыс, аатын суруйбаппыт – Аапт.)  дьабака бэргэһэлээх кыыс иэдэһиттэн сыллаан эрэр эбит. «Маны сотторуҥ», – диэн аймалҕан буолла. Онтон ханна эрэ тохтуохха диэн тахсан, сирбитин-уоппутун аһаттыбыт эҥин быһыылаах. Салгыы айаннаатыбыт. Ол иһэн утуйан хааллыбыт.

Арай тыас-уус бөҕө буолбутугар, уһуктан көрбүппүт, суолтан көтөн эрэр эбиппит. Талах быыһынан тахсан, массыынабыт таҥнастан, көхсүнэн сырылаан түһэн, алтата туора эргийдэ! Алларабыт – үөһэ, үөһэбит – аллара. Массыынабыт сытар, иннинээҕи өстүөкүлэтэ суох. Суоппарбыт утуйан хаалбыт эбит. Иннибитигэр: «Атаҕым кыбылынна!» – диэн хаһыы иһиллэр. Ким эрэ сирэйэ хаан-сиин, ким эрэ сүнньүн өлөрбүт. Биһиги, саамай кэннигэр олорооччулар, туох да буолбатыбыт. Аны баан үлэһитэ илдьэ кэлэн испит харчылаах суумкатын сүтэрэн айманна. Ону көрдөөтүбүт. Хата, массыына анныгар сытар эбит. Өссө ким эрэ: «Гонорарбыт барыта итиннэ сылдьар дуо?» – диэн бу ыксалга дьээбэлэнэр.

Таһырдьа -50 кыраадыс тымныы. Массыынаттан нэһиилэ оронон таҕыстыбыт. Үөһэ сибээс хаба сатаатыбыт. Ол хоочугураһа сырыттахпытына, хата, Чурапчыттан айаннаан иһэр дьон тохтоотулар. Сорохторбутун Төҥүлү чайнойугар илдьэ бардылар.

Чэ, итинник сырыы буолбута. Улаханнык эчэйбит дьон суоппары үҥсэн, сайабылыанньа суруйаары гынан баран: «Кэбис, кыра оҕолоох киһини...» – диэн тохтообуттара. Сыл аҥаарынан дуу, хайдах дуу, ол суоппар өлбүт сураҕын истибиппит.

Сиргэ-уокка тохтообокко сылдьыы, сиэри-туому тутуспат буолуу итинниккэ тиэрдиэн сөп. Таатта – улуу дойду. Улуу дьон төрөөбүт-үөскээбит, аарыма кырдьаҕастар хараллан сытар сирдэрэ. Онон хайаан да тохтоон ааһыахтаах этибит.

Үрэх баһыгар

Биирдэ Кэбээйигэ айаннаатыбыт. Почта массыынатын биэрдилэр, суоппарбыт эп-эдэр нуучча уола. Мантан барарбытыгар эмиэ суол аартыгар тохтообокко, бөһүөлэккэ супту киирэ турдубут. Дьон бөҕө кэтэһэн олорор, хойутаатыбыт диэн ыксал. «Тохтооботубут дии», – диэбиппитин, «Тахсан иһэн сылдьан ааһыахпыт», – диэн буолла. Тиийбиппит, саала толору. Ол курдук үөрэ-көтө кэнсиэрдээтибит.

Төннөрбүтүгэр эмиэ тохтооботубут, атын сиринэн быһа таҕыстыбыт. Айаннаан иһэн мунан хааллыбыт. Түүн, хабыс-хараҥа. Сылгыһыттар баазаларыгар киирэ сырыттыбыт, үүтээн турар этэ. Атын суол эбит диэн төттөрү эргийэн таҕыстыбыт. Онтон үрэххэ киирэн иһэн массыынабыт таҥнары барда. Эмиэ айдаан, аймалҕан бөҕө.

Таһырдьа -50 кыраадыс, тыбыс-тымныы. Үрэх баһа, ким да суох, туох да суох. Массыына биирдэ эмэ ааһар сирэ. Трасса суох. Массыынабыт оһоҕо ип-итии ээ, сорохтор таҥастарын устан олорбуттара. Ол үлүгэр тымныыга начаас сойдо, тоҥ хаһаа. Биир кыыспыт джемперэ тараччы тоҥон хаалбыта, сууллубут таҥаһы ыйаатахха оннук буолар (илиитинэн көрдөрөр). 

Массыынабыт сытар, туруорар кыахпыт суох. Хата, бу иннинэ мунан, дьолбутугар сылгыһыттар үүтээннэрэ турар сиригэр киирэ сылдьыбыт эбиппит. Быһа холоон ханна баарын билэбит, онно барыахха диэтибит. Аны онно хочугурастыбыт. Түүн син булан тиийдибит. Сылгыһыттар бааллар эбит. Арай көрбүттэрэ – иннилэригэр билэр артыыстара (барыларын ааттыыр – Аапт.). Дьоммут соһуйан, дөйөн хаалбыт курдук олороллор. Санаан көрүҥ, үрэх баһа буоллаҕа. Туох буолбутун кэпсээтибит. Халлаан сырдыырын кэтэһиэххэ, онтон бураанынан тиийэн туруоран көрүөхпүт диэтилэр. Сарсыарда буоларын өр да күүттүбүт, хантан утуйуохпутуй. Саамай үчүгэйэ диэн дьонноох, сылаас сири буллахпыт дии. Сырдаабытын кэннэ тиийбиппит. Биһиги дьолбутугар, оруобуна УАЗ массыына баран иһэрин тохтоппуппут. Онон көмөлөөн массыынабытын туруорбуппут. Ириэрэн хайаан дьиэбитигэр этэҥҥэ кэлбиппит.      

Арба, бөһүөлэктэн тахсарбытыгар суолбутун тииҥ быһа сүүрэн ааспыта ээ. Бу санаатахха, сэрэтэ, тохтото сатаабыт.          

Бураанынан айан

Сорох хоту улуустарга аҕыстыы чаас бураанынан айаннааччыбыт. Сатаан хамсаммат да буолуоххар диэри хап-халыҥнык таҥыннараллар. Биирдэ оннук бураанынан баран истибит. Биир сиргэ булгуччу тохтоон ааһабыт диэтилэр. Ыйы-ыйдаан гостуруоллуу сылдьар дьон туохпут кэлиэй. Бурааммытыгар сытан эрэ, ким испиискэ, ким табах, ким кэмпиэт оҕото бырахтыбыт. Биир убай (аата этиллибэт – Аапт.) туга да суох буолан биэрдэ. Оннук салгыы айанныы турдубут.

Арай киэһэ кэнсиэр кэмигэр ол убай саҥара туран эмискэ тыла булдьуйан, көрүөх бэтэрээ өттүгэр сирэйэ ханньаччы баран хаалла, муннун хаана кэлэр. Онтон: «Били сиргэ тугу да уурбатаҕыҥ», – дэһии буолла. «Тугум да суох этэ ээ», – диэхтээтэ.

Артыыстар айаҥҥа туох эрэ ыксаллаах быһыы-майгы таҕыстаҕына, хайаан да биричиинэтин быһаара сатыыбыт. «Тохтообуккут дуо?», «Тугу эмэ уурбуккут дуо?» диэн буолар. Сир-дойду иччилэрэ өһүргэнэллэр диэн билэбит, алаадьы, чэй, кэмпиэт уктарбытын умнубат буола сатыыбыт. Ол эрээри уһун айаҥҥа син биир араас түгэн тахсар.

Төһө да ыксааҥ, бэлиэ сиргэ хайаан да тохтоон ыларгытын, кэрэх маска ас ууран ааһаргытын умнумаҥ.

***

Норуот тапталлаах ырыаһыта бастакы хардыыларын, үөрэххэ хайдах киирбитин, бастакы муодунай бэргэһэтин, Иван Арбитаҕа тоҕо сүгүрүйэрин сэһэргээбитин көтүппүт буоллаххына, манна киирэн аах: https://kiinkuorat.ru/articles/baybal-syana-a-30-syl