Батыһыннара ыйар аналлаах Өлөөн буойуна — БатЫйа

Батыйа позывнойдаах байыас билигин Украина Луганскай сиригэр Ийэ дойдубутун көмүскүү сылдьар. «Батыйа – батыһыннара ыйар, (указать направление)» диэн кини позывнойун суолтатын быһааран биэрбиттэрин, кырдьык да дии санаатым. 
Кинини кытта дьиктитик кэпсэттибит. Тоҕо диэтэххэ кини олус уйан дууһалаах, кэрэни кэрэхсиир, айар үлэтин онно да сылдьан бырахпат – уруһуйдуур, уһанар, арааһы астыыр, байыастар сүргэлэрин көтөҕөр видеолары таҥар. Ама итинник талааннаах уолаттарбыт төрөөбүт дойдуларыгар айа-тута сылдьыах оннугар  тоҕо да анараа тиийдилэр диэн санаа хаста да киирэн ааста.

– Кэпсэтэр уолаттарбыттан барыларыттан ыйытабын, хаһан, хайдах барбыккыный?

– 2023 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайтан Украинаҕа туруммутум. Екатеринбурга сборнай пууҥҥа бэлэмнэниини ааһан баран 16 чыыһылаҕа манна көтөн кэлбиппит. Биир сылга хантараак баттаспытым, онтум быһаччы уһаан, билигин анал байыаннай дьайыы бүтүөр диэри сылдьабын.

– Эн уруһуйдаргын көрөн сөҕүү бөҕөтүн сөхтүм, хас биирдиитэ, этэргэ дылы, «шедевр», ханна эрэ үөрэммитиҥ буолуо дуу.

– Суох, СПТУ-га тырахтарыыс-машинист идэтигэр үөрэнэ сылдьыбытым. Онтон 1990-1992 сылларга зоотехник үөрэҕин бүтэрбитим.

Бэйэм Өлөөн улууһун Харыйалааҕар төрөөбүтүм, онно улааппытым, оскуоланы бүтэрбитим. Зоотехниктыы сылдьан сопхуос ыһыллыбытын кэннэ баһаарынай чааска көспүтүм, «ПЧ-100» диэн, онно уһуннук, 19 сыл үлэлээбитим.

Уруһуйдуурга оскуолаттан ураты ким да үөрэппэтэҕэ. Бэйэм үтүктэн эҥин уруһуйдуурбун олус сөбүлүүбүн. Үлэттэн сылайдахпына сылаам эҥин ааһан хаалар, ньиэрбэм сынньанар. Маны таһынан мууһунан, хаарынан, маһынан, тимиринэн, туойунан барытынан дьарыктанабын, таба слетугар, саҥа дьылга хаар оҥоһуктары оҥорооччубун. «Дархан уус» быыстапкаҕа тимир уустарыгар 2017-2018 сылларга кытта сылдьыбытым.

– Этэргэ дылы, сүрдээх «позитивнай» киһи быһыылааххын, сэрии ортотугар кытта кэрэни кэрэхсээн уруһуйдуугун, уолаттар санааларын да көтөҕөр үһүгүн.

– Оннук, санаабын түһэрбэт киһибин. Уолаттар дьиэлэригэр ыытаары сакаастыыллар, харысхал оҥоттороллор, уоппускаҕа баралларыгар дьонноругар хартыына уруһуйдатан кэһии гыналлар. Москваҕа сылдьан быыстапкаҕа кыттыбытым, санаторийга үлэһиттэргэ эмиэ уруһуйдаан хаалларбытым. Анаан сыал оҥостобун, саха омугун биллиннэр, саха норуотун култууратын көрдүннэр, билистиннэр диэн, мин кэннибиттэн сахалар кэллэхтэринэ убаастыы көрсөллөрүн курдук. Оннук толкуйдаахпын, саха кэллэҕинэ, үөрэ-көтө көрсүөхтэрэ дии.

– Аны асчытыҥ...

– Уолаттар штурмҥа киирэллэригэр бэрэски, алаадьы астаан, алгыстаан, тэрийэн ыытабын. Хомустаахпын, биир уол чороон аҕалбыта, буруолатабыт-хайыыбыт, Аар айыылартан көрдөһөбүт. Сахалар айылҕа оҕолоро буоллахпыт, билигин нуучча да уолаттара алгыска кыттыһаллар, кэлэн аттыларыгар олороллор. Хомуска син тыас таһаарабын, сатаабаппын да буоллар, ыраастаныы диэн. Барыларыгар дьиэ аһын астыы сатыыбын, астыырбын эмиэ сөбүлүүбүн ээ. Бириэмэлэннэхпитинэ кустааччыбыт, балыктыыбыт,  кабан өлөрөбүт, булчут хааммыт өтө сытар буоллаҕа, сэрии да буоллар син биир аһыахха, булуохха-талыахха наада. Наар куһаҕанынан олорбоппут, элбэх табаарыспытын сүтэрдибит, кинилэргэ анаан видео, слайд оҥоробун. Инньэ гынан атыттар сүргэлэрин көтөҕөбүн. Бэйэм оннук киһибин, сорох уолаттар санааҕа ыллараллар,  олору санааларын көтөҕөн, кэпсэтэн, сүбэлээн, оннук этэҥҥэ олорорбут тухары, баарбыт тухары олохпут салҕанар буоллаҕа, онон уолаттар махтаналлар.

Уопсайынан, сөбүлүүр дьарыгым элбэх. Манна кыһынын хаар түспэт, олох кыратык кыыдамныыр, ууллан хаалар. 2023 с. хата кыратык түһэн, хаар киһи оҥорон турардаахпыт. Уолаттар миэтэрэ курдук үрдүктээх хаар муспуттара, онон араас фигуралары оҥорбутум. Булан оҥороҕун диэн сөҕөллөр.

Үүнээйи, салаат, луук эҥин үүннэрэбит. Сирэ-буора наһаа үчүгэй, туохтарын былдьатан сэриилэһэллэрэ буолла диэн киһи абарар. Биһиги олорор дэриэбинэбитигэр кырдьаҕастар хаалбыттар, 1953 сыллаахха оҕо сылдьан олордубут мастара үүнэн-силигилээн ойуур буолбут, ол ойуурга биһиги олоробут, хахха буолан турар.  

– Бааһыран госпитальга сыппытыҥ дии, хаһан этэй?

– Былырыын баччаларга эбит, от ыйыгар. Снарядтар эстиилэригэр уҥа атахпын тосту ыттарбытым, тааһым өттүнэн.

Наступление буолар диэн биллэрбиттэрэ, «укроптары» кытары утары киирсэҕит диэбиттэрэ, биһиги артиллеристарбыт, корректировка биэрэллэр, ону ытыалыыгын, кинилэр хардары кассетнай снарядтарынан ытыалаабыттара, онно сүүрэн истэхпинэ кэннибиттэн кэлэн тосту саайбыта. Ыраахха диэри оскуолактара көтөн кэлэллэр, мастары тоҕута солоон ааһаллар. Уолаттарга: «Быраҕан кэбиһиҥ, бэйэҕит куотуҥ, биир киһи өлөрө дуу, эһиги, эдэрдэр дуу», – диибин. Суох, бырахпатахтара, чуумпурбутун кэннэ кэлэн таһаарбыттара. Кременной госпиталыгар киллэрбиттэрэ, тута эпэрээссийэ оҥорбуттара, онтон Белгородка илдьибиттэрэ, ол кэннэ Москваҕа эмиэ эпэрээссийэлээбиттэрэ. Икки эпэрээссийэни ааспытым. Аҕыс ый курдук эмтэнним,  пластиналаах сылдьабын, ВВК ааспытым, ыарахан эчэйии да буоллар, «годен» диэбиттэрэ, оннооҕор баттыктаах дьон кэлэллэр. Билигин чааспар кэлэн үлэлии сылдьабын, доҕолоҥнуугун диэн инники кирбиигэ киллэрбэттэр, харабылга турабын, бу диэки арыый чуумпу да буоллар, дрон элбэх, син биир сүгүннээбэттэр, киһи үөрэнэн да хаалар.

Пушкаларбыт, артиллерия эҥин бааллар. Уолаттар огневойга сыталлар. Артиллеристары ый буола-буола сынньаталлар, онтон атын расчеттары илдьэллэр.

– Син саастаах буоларыҥ быһыытынан эдэрдэргэ аҕаларыҥ курдук буолуоҥ.

– Эдэрдэргэ аҕалыы сыһыаннаһабын, сүбэлээн-амалаан, көрө- харайа, оҕолорум курдук саныыбын, сыыһа хамнанымаҥ, оннукка-манныкка киирэн биэримэҥ эҥин диэн куруук такайа сылдьабын. Дьиэлэрин ахтылҕанын таһааран, дьиэ аһын астыы сатыыбын.

Саҥа кэлээччилэр тостоллор, уйулҕалара алдьанар, ону эрдэттэн бэлэмниигин, син биир паникалыыр дьон баар. Ис-иһигэр киирдэххэ, хаан тохтуута, өлүү-сүтүү элбэх. Ол иһин уолаттары онон-манан сааратабын, куһаҕаны толкуйдуу сылдьыбатыннар диэн. Сынньана кэллэхтэринэ, «Батыйаҕа ыалдьыттыы, аһыы эҥин барабыт», – диэн үөрэллэр. Урут дэриэбинэҕэ холкутук тахсар этибит. Снаряд эҥин ыла бардахха, маҕаһыыҥҥа киирэн ааһарбыт. Бурдук аһы баҕас буһарабын. Лэппиэскэни, алаадьыны куруук астыы сатыыбын, бурдугум аҕыйах буоллаҕына, уолаттар киирэллэригэр ахсаанынан, үстүүнэн туттаран ыытабын, ыраах сытар уолаттар, штурмовиктар, убайбыт алҕаан этэҥҥэ сырыттыбыт дииллэр. Кэллэхтэринэ сибээскэ тахсаллар, махтаналлар, туох баарынан алҕыы сатыыбын, сатаабаппын диэбэппин, хомуһум, чороонум, буруолатар отум, хатыҥ маһым барыта баар, айыыларбытыттан көрдөһө сылдьабыт.

– Билигин халлаан итийдэҕэ аҕай буолуо.

– Итийэн, 30-ча кыраадыс. Манна уубут эҥин суох,  кумах дойду. Дьиэлэргэ дьаабылыкалара, вишнялара силигилии үүнэ турар, биһиги диэки ойуур, иннэлээх талахтар. Саха сирин курдук буолбатах, самыыр түстэҕинэ сыта тахсыа диигин да, сыта суох мастар, араас үөн-көйүүр элбэх, Кременной диэки эмиэ кумах, кытаанах бадараан, буор дойду. Окуопа хаһарга, пушка туруорарга онон ыарахан.

– Ити айылаах ыарахан балаһыанньаҕа сылдьан иэйииҥ,  айар кутуҥ син биир арыллан, талааныҥ хаайтаран сыппат быһыылаах.

– Туох матырыйаал көстөрүнэн уруһуйдуубун, оҥоробун, А4 ыыппыттар этэ, ону күүтэ сылдьабын. Дьарыгырабын, аһаҕас бириэмэлээх буоллахпына, олордум да, видео клиптары оҥорон барабын. Кэргэним хоһоон суруйааччы, ол тылларыгар түбэһиннэрэн таҥабын.

Дойдубар кэргэним, кыргыттарым, үс сиэним кэтэһэллэр. Ийэм баар, Дьокуускайга олорор, быыс булан сибээс кэллэ да кэпсэтэбин, бырааттарым, балтыларым бааллар. Сиэннэрим атаахтаары күүтэллэр. Бу от ыйын 20-тин кэннэ уоппускаҕа барар инибин диэн эрэнэбин. Дьонум Өлөөҥҥө бааллар, кэлиэхтээхтэр.

«Тугу туппуккун барытын оҥорон иһэҕин дуо?», – диэн күлэллэр. Бытыылкаттан ваза, чороон оҥорон таһаарбытым, бэйэтэ хурустаал иһит курдук көстөр.  Мас булуммутум, ону хаһан оҥоро сылдьабын. Туой диэн суох дойдута, Кременнойга баран туой буллум диэн үөрбүтүм, кытаанах буор эбит. Мас буоллун,  муус, тимир буоллун – барытыттан оҥорон иһэбин.

Өссө иистэнэбин, көстүүм, ыстаан эҥин тигиэхпин сөп, ким тугу тиктэриэн баҕарбытынан.

Сэрии бүттэҕинэ баҕа санаам диэн – Питерга дуу, Москваҕа дуу бэйэм быыстапкабын  оҥорбут киһи, Саха сиригэр да туруоруом: быһаҕынан да, маһынан да, оҕуруонан да, хартыынабынан да. Уруһуйдарбын көрдөрбүт киһи диэн баҕарабын, маһынан миэбэллэри, долбуурдары оҥоробун. Кыаллыахтаах, кыаллыбат диэн суох, барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах.

Биирдэ дойдубар сылдьан уруһуйдуу диэн тыаҕа тахсыбытым, ол тахсан хоһоон суруйан кэбиһэн кэргэммин соһуппутум, онуоха эбээннэр киэн туттар мелодиспыт Надежда Докалова таба көрөн ырыа гынан таһаарбыта. Онон биир хоһоонум ырыа буолан турардаах. Сорох хоһооннорбун сүтэрбитим. Эмискэ иэйии охсулуннаҕына суруйан иһиэххэ наада дьиҥэр, билигин оннук дьарыктанар кэм буолбатах, уруһуйдуурбар махтал.

– Хайдах эрэ киһи санаатын көтөҕөр кэпсэтии буолла. Эн курдук дьон анараа сылдьар уолаттарбытыгар күүс-уох биэрэллэрэ чахчы, санааларын-оноолорун чэпчэтэ сылдьаргар ис сүрэхпиттэн махтанабын. Өссө туох этэрдээххиний?

– Манна туох да үчүгэй суох, элбэх уол кэлэн кэмсиммиттэрэ, ытыыллар-соҥууллар...

Дьоммор, дойдубар сэрии туһунан кэпсээбэппин. «Сэриигэ сылдьар киһи курдук буолбатаххын, күүлэйдии сылдьар киһи курдуккун», – дииллэр. Астыырбын, уруһуйдарбын, хартыыналарбын ыытарым иһин.

Элбэх эдэр оҕону сүтэрдибит, үчүгэй өттүн көрө сатыыбын, куһаҕаны көрө сырыттахпытына ханна ыраатыахпытый, суох буоллаҕа дии.

Түгэнинэн туһанан, Москваҕа олорор Саха сирин волонтердарыгар саамай улахан, истиҥ махталбын тиэрдэбин. Туяра Николаевна Константинованы кытта “Воин-2” билсибитим. Онтон ыла күн бүгүн билсэ, кэпсэтэ-ипсэтэ олоробун. Мария Алексеева, биһиги «Эдьиий Мария» диэн таптаан ааттыыбыт, билигин да күүс-көмө буола сылдьар, уолаттары дьиэтигэр да хоннорор, аһатар-сиэтэр, утуйар да ууларын умнан туран кыргыттар барахсаттар үлэлииллэр. Инньэ гынан элбэх уолу абыраатылар, сытар уолаттар этэҥҥэ туран хаама сылдьаллар. Көмөлөрө, күүстэрэ сүрдээх, онон өссө төгүл махтанабын саллаат уолаттар ааттарыттан, бары этэҥҥэ буолуҥ, Сахабыт сирин самаан сайыныттан күүстэ-уохта ылыныҥ, куруук үөрэ, көмөлөһө сылдьыҥ, санааҕыт хаһан да саппаҕырбатын, эйэлээх олох кэлиэ, Кыайыы биһиэнэ буолуо!

Хаартыска, хартыыналар: Дьоруой тиксэриитэ

Батыйа сорох уруһуйдарын, видеоларын «Киин куорат» ТГ ханаалыгар көрүҥ.