Балаҕан ыйа: саҥа сокуоннар

Саҥа үөрэх дьылыгар киирэр уларыйыылар

Балаҕан ыйын 1 күнүттэн РФ Үөрэх туһунан сокуонугар кэккэ көннөрүүлэр киириэхтэрэ. Ол курдук, оскуолаларга уруоктар кэлим расписаниелара киллэриллиэ. РФ Үөрэх министиэристибэтэ 1-11-с кылаастар хас да көрүҥ расписаниеларын оҥордо уонна манна анаан методическай ыйынньыгы таһаарда. Маннык дьаһаныы оҕо үөрэххэ ноҕуруускатын тэҥник аттарарга  уонна үөрэнээччи атын оскуолаҕа көһөр түгэнигэр адаптацияны чэпчэкитик ааһарыгар туһаайылынна.

Маны сэргэ хонтуруолунай үлэни толоруу кэмэ хааччахтанар буолла. Ол эбэтэр, хонтуруолунай үлэ бириэмэтэ үөрэтиллэр биридимиэт сылга ылар уопсай бириэмэтин 10 %-тан уһуо суохтаах.

Маны таһынан быйылгы үөрэх дьылыгар Арассыыйа сэттэ регионугар экспэримиэн быһыытынан быһыыга-майгыга (поведение) сыана туруорар буолуохтара.

Устудьуоннар оҕоҕо ылар босуобуйаларын кээмэйэ уларыйыа

Бу иннинэ төрүүр устудьуоннарга босуобуйалара 140 күннээҕи орто истипиэндьийэлэрин кээмэйинэн ааҕыллан, 9,3 тыһ. солк. 23,3 тыһ. солк. диэри халбаҥныыра. Балаҕан ыйын 1 күнүттэн босуобуйаны ааҕыы региоҥҥа тииһинэн олоруу алын кээмэйинэн ааҕыллар буолуо. Бу уларыйыы дойду үрдүк, орто, анал үөрэхтээһинин кыһаларыгар сирэй үөрэнэр устудьуоннары хабыа. Дойду үрдүнэн бу төлөбүр ортотунан 90 202 солк. диэри улаатыа. Төлөбүр чопчу суумата хат буолуу, төрөөн олоруу уоппуската төһө уһунуттан, регионуттан тутулуктаныа. 

Педагогтар үлэлэригэр саҥа нуорма олохтонуо

Уһуйаан иитээччилэригэр, социальнай педагогтарга, производственнай үөрэх маастардарыгар, методистарга, дириэктэр сүбэһиттэригэр уонна да атын категориялаах учууталларга нэдиэлэҕэ 36 үлэ чааһын нуормата олохтонно. Оттон физкультура инструктордарыгар уонна интэринээттэр уонна социальнай приюттар иитээччилэригэр – 30 чаас. Доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолору кытта дьарыктанар иитээччилэргэ – 25 чаас. Музыкальнай салайааччыларга уонна концертмейстердарга – 24 чаас, оттон дефектолог-учууталларга уонна логопед-учууталларга нэдиэлэҕэ 20 чаас.

Манна нэдиэлэҕэ 18 чаас үлэ кэмэ нуормалаах педагогтарга (оскуола учууталлара, эбии үөрэхтээһин педагогтара, тренер-преподавателлэр)  үөрэҕи таһынан предметтэри дириҥэтэн үөрэтиигэ уонна бырайыактыыр-чинчийэр үлэҕэ аныыр бириэмэлэрин учуоттуохтара.

Ону сэргэ педагогтар идэ таһымын үрдэтэллэригэр сыһыаннаан хааччахтар баар буоллулар. Ол курдук, балаҕан ыйын 1 күнүттэн учууталлар эбии идэтийии үөрэҕин судаарыстыбаннай уонна муниципальнай эрэ үөрэх тэрилтэлэригэр барыахтарын сөп.

Кирэдьиити «тоҥоруу» болдьоҕо

Харчыны кирэдьиит дуогабара түһэрсиллибитин кэннэ төһө эрэ кэм аастаҕына эрэ ылыахха сөп буолла. Холобур, 50-200 тыһ. солк. диэри суумалааҕы – 4 ч. кэннэ. 200 тыһ. солк. тахсаны – 48 чаас буолан баран.  Маннык дьаһаныы дьону түөкүттэртэн көмүскүүргэ көмөлөһүө: ким эрэ кирэдьиит ыларга күһэйбит түгэнигэр, киһи санаатын уларытарыгар бириэмэлээх буолуо.

Маны таһынан бу кэмтэн кирэдьиит ыларга бэйэҕэ бобууну олохтуур кыах кэҥиэ. Ол курдук, урут маннык опцияны Госуслуги порталынан эрэ туруоруохха сөп буоллаҕына, билигин МФЦ-га баран кирэдьиит ыларга бэйэҕэ бобууну туруортарыахха сөп. Онно анал халыып сайабылыанньаны толорорго баар усулуобуйалартан талан суруйуллар. Оттон кирэдьиит ыларга бэйэҕэ бобууну устарга эмиэ сайабылыанньа толоруохха наада. Бу өҥөлөр босхо оҥоһуллаллар.

Орто хамнаһы ааҕыыга саҥа быраабыла

Орто хамнаһы ааҕыыга үлэ төлөбүрүн тиһигэр суруллубут бириэмийэлэр уонна да атын харчынан көҕүлээһиннэр учуоттаныахтара. Холобур, үлэлээбит сыллар иһин эбии төлөбүр, буортулаах уонна ыарахан үлэ усулуобуйатын, үлэ чааһын таһынан үлэ иһин төлөбүрдэр. Санатар буоллахха, орто хамнастан араас төлөбүр, ол иһигэр уоппуска, компенсация, өрөбүл босуобуйаларын кээмэйдэрэ тутулуктаахтар.

Мигалкалаах анал тырааныспары аһарбатахха

Урут суол бу быраабылатын кэһии иһин 4,5-7,5 тыһ. солк. диэри ыстарааптыахтарын эбэтэр үс ыйтан 1 сылга диэри болдьоххо суоппар быраабын былдьыахтарын сөп буоллаҕына, билигин ыстараап суумата 7,5-10 тыһ. солк. диэри улаатыа. Оттон быраабы былдьааһын алын болдьоҕо  алта ыйга тэҥнэһиэ.

Маассабай субонуоктартан аккаастаныы

Балаҕан ыйын 1 күнүттэн абоненнар спамнартан уонна маассабай субонуоктартан аккаастаныахтарын сөп буолла. Холобур, бааннар кирэдьиит картатын, чааһынай клиникалар бырааска суруттарарга уо.д.а. этии киллэрэн эрийэллэриттэн аккаастаныахха сөп. Маннык аккааһы мобильнай оператор сайтыгар эбэтэр анал сыһыарыытыгар толоруллар.

Эбии табаары уонна өҥөнү соҥнооһун бобулунна

Холобур, сөмөлүөт уонна тимир суол билиэттэрин атыылаһыыга эбэтэр кирэдьиит дуогабарын түһэрсиигэ бэйэ баҕа өттүнэн ылар страховкалааһынын ылар буоллахха, балаҕан ыйын 1 күнүттэн манна атыылаһааччы тус сөбүлэҥэ наада буолла. Өскөтүн маннык өҥөлөргө сөбүлэһэн илии баттаабатах түгэҥҥитигэр, ол үрдүнэн эһиэхэ эбии өҥөлөр киллэриллибит буоллахтарына, атыыһыттан төлөөбүт харчыгытын төннөрөрү ирдиир бырааптааххыт.

Оҕолорго бобуулааҕы атыылааччылары миэрэлиэхтэрэ

Зажигалка, баллоннаах гаас курдук табаардары оҕолорго  атыылааһын өссө  бу саас кулун тутарга бобуллан турар. Балаҕан ыйын 1 күнүттэн бу бобууну кэһии иһин административнай санкциялар киллэрилиннилэр. Ол курдук, сокуоннай саастарын туола илик оҕолорго РФ Бырабыыталыстыбата бигэргэппит кутталлааҕынан ааҕыллар, дьиэҕэ-уокка туттарга анаммыт гаастаах табаардар испииһэктэригэр киирбити атыылааһын иһин ыстараап көрүллэр. Ыстараап суумата гражданнарга  40-60 тыһ. солк., оттон дуоһунастаах сирэйгэ ­– 150-300 тыһ. солк. 

Наркотигы интэриниэккэ пропагандалааһыҥҥа буруйдааһын кытаатыа

Наркотигы, психотроптары, онно атылыы веществолары, наркотиктаах үүнээйилэри интэриниэт ситимигэр пропагандалааһыҥҥа сыл устата иккитэ административнай эппиэтинэскэ тардыллыбыт дьон көҥүллэрэ икки сылга диэри болдьоххо быһыллыан сөп. Бу маннык буруйдааһыҥҥа иккистээн сууттанааччы эмиэ итинник болдьоххо хаайыллар кыахтанар.

Экстремистии контены соруйан көрдөөччүгэ – ыстараап

Интернеккэ экстремистии матырыйааллары көрдөөһүн иһин, ол иһигэр VPN туһанан, административнай ыстараап көрүллэр — 3-5 тыһ. солк. диэри.

Бу саҥа сокуон быһыытынан эппиэтинэс маннык ис хоһоонноох контены соруйан, куһаҕан сыаллаах-соруктаах көрдүүр дьоҥҥо сүктэриллиэ, атыттары бу дьаһал таарыйыа суоҕа.

Маны сэргэ VPN угуйугун тарҕатыы иһин эмиэ эппиэтинэскэ тардыахтара: гражданнары – 50-80 тыһ. солк., хампаанньалар салайааччылара – 80-150 тыһ. солк., тэрилтэлэр – 200-500 тыһ. солк.

 
Сим-картаны ыларга бобууну туруоруу

Балаҕан ыйын 1 күнүттэн Госуслуги порталынан эбэтэр МФЦ нөҥүө бэйэ аатыгар сим-картаны ыларга бобуу туруоруохха сөп буолла. Бу миэрэ түөкүннэри утары охсуһарга туһуланар, хара санаалаахтар туора дьон аатыгар сим-картаны ылар кыахтарын суох гынар соруктаах оҥоһуллар.

Миграннар саҥа түһээни төлүөхтэрэ

Арассыыйаҕа харчы өлөрө киирэр тас дойду олохтоохторугар саҥа түһээннэр  олохтоноллор. Олор истэригэр:

4200 солк. — патены ылыыга эбэтэр уларытыыга, үлэҕэ көҥүл болдьоҕун уһатыыга;

2100 солк. — үлэҕэ көҥүл дубликатын ылыы эбэтэр баар докумуоҥҥа уларытыылары киллэрии иһин;

1000 солк. — дойдуга быстах кэмҥэ сылдьар болдьоҕу уһатарга;

500 солк. — олорор сиринэн учуокка туруу иһин.

Массыынаны ыытыыга хааччахтар саҥардыллыахтара

Медицинскэй көрдөрүүнэн массыынаны ыытыы бобуллар ыарыыларын испииһэгэ хаҥатыллыа. «Психологическай сайдыы уопсай кэһиллиитэ» бөлөх испииһэгэр эбии ыарыылар киириэхтэрэ: оҕо аутизма уонна Аспергер синдрома. Маны сэргэ харах үлэтин кэһиллиитигэр сыһыаннаах ыарыыларга уларытыылар киириэхтэрэ. Эрдэ ахроматопсия (өҥнөрү толору көрбөт буолуу) ыарыылаахтар эрэ массыынаны ыыталлара бобуллар буоллаҕына, билигин «өҥү араарыыга анамолиялаахтарга» диэри кэҥээтэ.

Бу күһүҥҥүттэн суоппардары уочарата суох булгуччулаах медицинскэй туоһулааһыҥҥа ыытыы саҥа бэрээдэгэ киириэ. Суоппары бу маннык медпроцедураҕа болдьохтоох медосмотр кэмигэр массыынаны ыытыыны харгыстыыр ыарыы баар сибикитэ булуллубут түгэнигэр ыытыахтара. Маннык түгэҥҥэ суоппарга доруобуйатын бэрэбиэркэлииргэ эбэтэр эмтэнэригэр направление бэриллэр. Бу туһунан медицина тэрилтэтэ Госинспекцияҕа үс үлэ күнүн иһигэр иһитиннэрэр эбээһинэстээх. Суоппар массыынаны ыытарга доруобуйата эппиэттээбэтэ бигэргэтилиннэҕинэ, эрдэ ылбыт медицинскэй түмүгэ аннулируйданар. Бу туһунан сибидиэнньэ суоппар медицинскэй докумуонугар киллэриллэр.

Маны таһынан итирии (арыгыттан, наркотиктан эбэтэр атын токсическай веществоттан) туругун быһаарарга медицинскэй туоһуну барыы бэрээдэгэ саҥардыллыа. Көннөрүүлэр сүрүннээн химико-токсикологическай чинчийии процедуратын ыытыыны уонна көһө сылдьар туоһулуур пуун ирдэбиллэрин таарыйыахтара.

Инбэлииттэр пуойаска билиэт ылаллара судургутуйуо

Доруобуйаларынан хааччахтаах дьон билиэт ылалларыгар чэпчэтиини туһанар бырааптарын дакаастаан кумааҕы көрүҥүнэн ыспыраапкалары көрдөрөргө күһэллибэт буолуохтара. Ким буоларын бигэргэтэр докумуону сэргэ СНИЛС-тарын нүөмэрин этэллэрэ эрэ ирдэниэ. Тиэйээччи тэрилтэ атын наадалаах сибидиэнньэни социальнай эйгэ кэлим кииннэммит сыыппара платформатыттан ылар кыахтаныа. 

Маны таһынан балаҕан ыйыттан ыраах айанныыр пуойастарга билиэти биометриянан атыылаһар кыах баар буолуо. Пассажирдар билиэттэрин толорорго уонна кинилэри пуойаска олордорго идентификациялааһыҥҥа уонна аутентификациялааһыҥҥа тиэйээччи тэхиньиичэскэй өттүнэн кыахтаах буоллаҕына, ЕСИА-ны уонна ЕБС-һы туһанарын көҥүллүөхтэрэ.