Багдарыын Ньургун: «Туһаныллыбат сир төрүт аата умнуллар  кутталлаах...»

Багдарыын Сүлбэ «Киин куорат» хаһыакка үгүстүк бэчээттэнэрэ, кини суруйууларын ааҕааччы куруук күүтэрэ, онтон элбэҕи билэрэ-көрөрө, сомсон ылара. Баара буоллар, сэтинньи 8 күнүгэр 97 сааһын туолуохтааҕа.  
Кини дьоһун үлэтин салҕааччы, бэйэтин кэнниттэн хаалларбыт баай матырыйаалын харайааччы – улахан уола Багдарыын Ньургун – бүгүҥҥү ыалдьыппыт.

Саха топонимикатыгар улахан кылаат буолуо этэ

– Кэпсэтиибитин ааккыттан саҕалыахха. Ньургун Михайлович диирим дуу, Ньургун Сүлбэ уола диирим дуу диэн мунааран олоробун.

– Ньургун диигин.

– Бэйэбиттэн аҕа саастаах киһини утары көрөн олорон инньэ диирим олуона соҕус, тылым да тахсыа суох курдук...

– Ити нууччалыы үгэс. Саастаах киһини аҕатын аатын ааттаабатаххына табыгаһа суох курдук. Бу өйбүтүгэр иҥэн хаалбыт буолан, сахалар дьоммутун-сэргэбитин бэйэбит икки ардыбытыгар ааттыыр үгэспит умнуллубут. Аҕа саастаах дьону Мэхээлэ, Ньукулай диэтэххэ, өһүргэниэх курдуктар. Миигин Ньургун диэн ыҥыралларыттан отой өһүргэммэппин. Дьонум биэрбит ааттара буоллаҕа.

– Оттон толору аатыҥ докумуоҥҥар туох диэний, сахалыыга уларыппытыҥ дуо?

– Аҕам баарыгар уларыттарбытым. Пааспарбар Багдарыын Ньургун Сүлбэ уола диэн сурулла сылдьар. Дьиҥэр, саха киһитэ сүнньүнэн «ким оҕотой» диэн өйдүүр. Онон ыллахха, мин Багдарыын Сүлбэ уола Ньургун диэн буолабын.

– Багдарыын Сүлбэ картотекатыгар төһө матырыйаал харалла сытарый?

– Аҕам картотеката карточкалартан турар. Биир аат биир эбэтэр хас да карточкаҕа баар буолуон сөп. Холобур, Бүлүү диэн ааты көрдүүргэр, арааһа, 20-тэн тахса карточканы көрүөх тустааххын. Бүлүү куората, Бүлүү өрүс, Бүлүү оройуона, Үөһээ Бүлүү, Орто Бүлүү уо.д.а. барыта «Бүлүү» диэн карточкаҕа киирэ сылдьар. Аны Бүлүү туһунан ким тугу суруйбута, ханна ахтыллыбыта, географиятын, историятын өттүнэн, тыл быһыытынан кимнээх быһаарарга холоммуттара, уус-уран литератураҕа, норуот тылынан уус-уран айымньытыгар киирбитэ уо.д.а. ыйыллар. Ол Бүлүү диэн ааты быһаарыы буолбатах. Бу ханнык литератураҕа хаһыс сирэйгэ баара, ким киниэхэ суруйан ыыппыта уо.д.а. Инньэ гынан бу үлүгэрдээх киэҥ Саха сирин сирдэрин аатын хомуйан, барыллаан 450 тыһыынча кэриҥэ карточка (бу сир аата буолбатах) баар. 50 тыһыынчаттан тахса саха киһитин аатыгар сыһыаннаах карточка уонна олохтоох географическай тиэрминнэринэн улахан үлэтин оҥороругар туттубут карточкалара эмиэ туспа салаа буолан турар. 

– Кэнники аҕыс сылга аҕаҥ олоҕун анаабыт дьыалата салҕанарыгар туох үлэ ыытылынна?

– Багдарыын Сүлбэ сэттэ туомнаах талыллыбыт үлэлэрэ бааллар, ол таһаарыытыгар үлэлээбитим. «Местные географические термины» диэн улахан научнай отчуоттаах. Ол илиинэн суруллубут этэ. Аҕам суох буолбутун кэннэ ону эрэдээксийэлээн, кылгатан, бэчээккэ бэлэмнээбитим, институкка дьүүллээбиттэрэ.  

Аны кэлэр сылларга «Структура и типы топонимов Республики Саха (Якутия)» диэн өссө биир научнай отчуотун бэчээккэ бэлэмниэхтээхпин. Ити икки улахан үлэтэ таҕыстаҕына, саха топонимикатыгар улахан кылаат буолуо этэ. Ордук иккис үлэтэ сөптөөхтүк оҥоһуллан таҕыстар, тоҥус-маньчжур, түүр-монгол, ону сэргэ дьүкээгир тыллара сир-дойду ааттарыгар иҥиилэрин, уруулуу уонна уруута суох тыллар сибээстэрин, тутулларын көрдөрүө этэ.

Багдарыын Сүлбэ картотекатынан «Тэтим» араадьыйаҕа субуота аайы аҕыйах мүнүүтэлээх биэриим тахсар. Холобур, ааспыкка бу сайын Аммаҕа, Уус Алдаҥҥа сырыыларбыттан биирдиилээн ааттары кэпсээбитим. Ону ВКонтакте тус страницабар уган иһэбин.

– Билигин сыыппараҕа маассабай көһүү буола турар. Бу хайысхаҕа туох үлэ барарый?

– Аҕам өссө баарыгар Николай Николаевич Павлов-Халан, Сергей Денисович Мордовской электроннай каталогы оҥорон саҕалаабыттара, онно киллэрии үлэтэ билигин да бара турар. Ити институт картотеката буолбатах, Багдарыын Сүлбэ тус бэйэтин картотеката. Ону миэхэ анаан хааллардаҕа, онон бэйэм үлэлиибин. Биллэн турар, үлэ бытааннык да буоллар, салҕанар.

– Мин санаабар, сир-дойду ааттарын үөрэтии хаһан да бүппэт үлэ буолуохтаах...

– Оннук. Мин кыайбатым буолуо... (тохтуу түһэн баран). Баҕар, салгыы ким эмэ дьарыктаныа.

Соҕотох буолбатахпын, ол эрээри...

– Эн хас сааскыттан аҕаҥ үлэтигэр кыттыһан барбыккыный?

– Биһиги, уолаттар (бииргэ төрөөбүттэрин этэр – Аапт.), арыый таба суруйа үөрэниэхпититтэн диэххэ дуу, аҕабытыгар карточка толорсон көмөлөһөр буолбуппут. Ким төһө иллэҥнээҕинэн көрөн, сурунан кэлбит тэтэрээтин биэрэрэ уонна маннык гын диэн көрдөрөн баран туттаран кэбиһэрэ. Ким элбэҕи, ким аҕыйаҕы толордоҕо. Ити сүнньүнэн ийэбит үлэтэ буолара.

СГУ саха салаатын бүтэрэрим саҕана, уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, дипломнай үлэбэр сир ааттарын чинчийэргэ быһаарыммытым. Кэргэним Тааттаттан тардыылаах, онон бу улуус сирдэрин аатын үөрэппитим. Ыйы кыайбат кэм иһигэр улуус нэһилиэктэрин барытын кэриэтэ кэрийбитим, арай ыраах сытар икки хас нэһилиэккэ, холобур, Хара Алдаҥҥа, тиийбэтэҕим. Сир аатын хомуйуу, тэҥнээн ырытыы үлэтин ис-иһиттэн бастаан онно билбитим.

Үөрэхпин бүтэрэн баран Хаҥалас Төхтүрүгэр учууталлаабытым. Биэс сылынан аспирантураҕа туттарсан киирбитим.  Салайааччыбынан наука доктора, профессор, университекка уһуйааччым Николай Демьянович Дьячковскай буолбута. Кини наукаҕа бастакы дьоһун хардыыларбын оҥорорбор улаханнык көмөлөспүтэ. Инньэ гынан 1990 сылтан күн бүгүҥҥэ диэри сир-дойду ааттарын үөрэтэбин.

– Хайыы үйэ 35 сыл буолбут. 

– Оннук эбит (Өйүгэр суоттуур – Аапт.).

– Оттон бу чахчы норуокка наада диэн санаа хаһан кэлбитэй?

– Мин наһаа итинник патриотическай тыллары туттубаппын, арай үлэлээн истэҕиҥ аайы кэлэр диэхпин сөп. Билигин Саха сирин сирдэрин ааттарыгар Багдарыын Сүлбэ киэнин курдук баай матырыйааллаах картотеканы, бибилэтиэкэни аан дойду үрдүнэн булбаккын. Томскайга бүтүн Сибиир улахан картотеката баар. Манна Андрей Петрович Дульзон диэн бөдөҥ учуонай Сибиир омуктарын историяларын үөрэтэргэ анаан улахан кэлэктииби тэрийэн, үтүмэн үлэни ыыппытын этэн ааһар тоҕоостоох. Андрей Петрович  салалтатынан Клавдия Федосеевна Гриценко Саха сирин ууларын ааттарын чинчийэн, кандидатскай үлэтин көмүскээбитэ. Кини хомуйбут үлэтэ Томскайга харалла сытар. Ол Багдарыын Сүлбэ киэнигэр тэҥнээх буолуо дуо?

Аҕам картотеката улаханын көрөн туран, кырдьык, үлэлиэххэ наада диэн санаа сыл аайы күүһүрэн иһэр. Уонна ким оҥоруоҕай.  Сороҕор соҕотох курдук сананабын. Ол гынан баран биһиги институппутугар Владимир Дмитриевич Монастырев, «Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын» оҥорор бөлөх салайааччыта, илин эҥээргэ баар сир ааттарын чинчийэн, кандидатскай диссертациятын көмүскээн турар. Киһи аатын үөрэтиинэн Егор Револьевич Николаев дьарыктанар. Онон отой соҕотох буолбатахпын. Ол эрээри аҕам хаалларбыт баай матырыйаалынан үлэлээччи мин эрэ баарбын. Бэйэм эмиэ улуустары, нэһилиэктэри кэрийэн дьону кытта кэпсэтэбин, сурунабын.

Аҕам 19-с үйэ иккис аҥаарыгар уонна бүтүүтэ төрөөбүт оҕонньоттору кытта кэпсэтэн суруммута баар. Ол эбэтэр 19-с үйэ иккис аҥаарыгар саха ааттыыр үгэһин, саха оччотооҕу саҥатын, тылын-өһүн тута сылдьыбыт дьону кытта. Кини мунньубут матырыйаала итинэн сыаналаах. Арҕааҥҥы учуонайдар суруйалларынан, сүүс сылга, о.э. биир үйэҕэ сир аатын 30-ча бырыһыана сүтэр. Оттон биһиги, сахалар, каартабытын бэйэбит оҥорбоппут ээ. 1980-с сылларга тахсыбыт «Словарь географических названий ЯАССР» диэн кинигэни көрөөр эрэ, сирдэр ааттарын суруйууга алҕас бөҕө.

– Сир-дойду ааттарын таба суруйууга тохтуохха. Айаннаан иһэн көрдөххө, сыыһа-халты үгүс. Итиннэ туох этиилээххин?

– Хаҥалас улууһун Күөрдэм нэһилиэгин холобурдуохха. Сороҕор араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ, биирдэ эмэ бэчээккэ даҕаны, «Кэрдэм» диэн барар. Нууччалыы суруллуутугар тартаран итинник ааттыыллар. Аны Үөдэйи ылан көрүөххэ. Нууччалыы «Едяйцы» диэн суруллар. Сир сөпкө ааттанарын туруорсуу олохтоохтортон саҕаланыахтаах. Бастаан нэһилиэк, онтон улуус мунньаҕар, итинник хас да инстанциянан көрүллэн, көннөрүү, уларытыы үлэтэ барыахтаах. Ол харчыны, сыраны-сылбаны эрэйэр. Онно ким эрэ сүүрүөн-көтүөн наада, ол иһин «ээ, чэ, тугун эмиэ» диэн сапсыйан кэбиһэллэр быһыылаах. Дьиҥэр, олохтоохтор бэйэлэрин истэриттэн хамсааһын тахсыахтаах.

Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар, уларыта тутуу кэмигэр, татаардар сүүһүнэн ааттарын татаардыы уонна нууччалыы суруллуутун  көннөрбүттэр үһү. Мин 2008 сыллаахха Москубаҕа геодезия, картография тэрилтэтигэр сылдьан турабын. Онно биир үлэһит: «Эһиги хойутаан кэллигит», – диэбиттээх.

Туһаныллыбат...Устунан умнуллар...

– Сир-дойду төрүт ааттара тоҕо умнуллалларый? Итиннэ туох төрүөт баарый?

– Биир сүрүн төрүөтэ сирбит туттуллубат буолан иһэригэр сытар. Сэрии иннинээҕи кэми ылан көрдөххө, холобур, биир нэһилиэк сирэ кырата 80-90% туһаныллара. Алаастарынан бытанан олорон оттуур буоллахтара. Онтон холкуостааһын, түмсүү саҕаланар. Ол кэнниттэн сопхуостар тэриллэннэр, нэһилиэк киинигэр түмүллэн хаалаллар. Билигин уматык сыаната ыарахан эҥин дииллэр, түөрт көстөөх сиртэн от тиэйбэттэрэ да буолуо. Оччолорго атынан тиэйэн аҕалыах эбэтэр оҕуһу сиэтэн кэлиэх диэтэххэ, ыраах. Инньэ гынан оттуур сирбит кыараатар кыараан иһэр. Аны, оттоммотоҕуна, биир-икки сылынан талах үүнэн, ходуһаҥ өссө кыарыыр. Туһаныллыбат сир аата устунан умнуллар. Ити биирэ.

Иккиһинэн, урут улахан алаастар хоннохторо, быттыктара бары ааттаахтара. Тоҕо диэтэххэ урукку дьон илиилэринэн оттууллара. Ханна эрэ икки сыарҕа от турар, ону тиэйэн кэл дииргэр сиргин ааттыыр буоллаҕыҥ. Билигин тыраахтарынан сүүрдэ сылдьан үлэлииллэр, чэ, илиинэн уулаах-хаардаах эрэ сирдэргэ оттууллар. Онтуларын массыынанан тиэйэн ылаллар. Күрүөлүүр да буоллахтарына, тыраахтарынан биир сиргэ мунньан кэбиһэллэр. Инньэ гынан алаас хонноҕо, быттыга ааттаммат буолан иһэр. Бүттэ. Устунан умнуллар, сүтэр кутталлаах.

Аны сир аатын харыстаан, холобур, «эбэ» диэн тылынан солбуйар үгэс киэҥник тарҕаммыт. Саха былыр-былыргыттан сири-дойдуну тыынар тыыннаах курдук өйдүүр, өһүргэппэт майгытынан «эбэ», «хонуу», «толоон», «сайылык», «кыстык» диэн харыс, солбук тыллары туттар. Ити үгэс эмиэ сир төрүт аата умнулларыгар тиэрдиэн сөп. Манна биир түгэни холобурдуом. Аҕам биир Тулагы оҕонньорун тылыгар киллэрэн, биир сир аатын ааттатан, сурунан ылбыта баар. Ол сыл оҕонньор утуйан баран уһуктубатах. Онон ити харыстыыр өйдөбүл өйбүтүгэр-санаабытыгар олус күүскэ олохсуйан, сүрдээҕин баттыыр диэхпин баҕарабын.

Аны нууччатымсыйан хаалан, «лягушатник», «южнай», «севернэй» диэн ааттар үөдүйэллэрэ эмиэ баар. Манна Покровскайга баар АБЗ диэн дьоҕус түөлбэни холобурдуохха сөп. Дьиҥэр, урукку өттүгэр ааттаах эбитэ буолуо. Хаҥалас курдук түҥ былыргы историялаах, ытык дьоммут олорон ааспыт, улахан аҕа ууһа тэнийбит сирэ, ама, хайдах аата-суола суох буолуой.

Биир-икки үйэ анараа өттүгэр өбүгэлэрбит тутта сылдьыбыт тылларын, холобур, биһиги билигин билбэт буолуохпутун сөп. Итинниги үөрэтэр олус умсугутуулаах. Холобур, даҕааһын ааты үөскэтэр -лаах сыһыарыылаах эрээри, төрүт олохторо биллибэт тыллар бааллар. Холобур, сорох сиргэ түөлбэ тыллар умнуллаллар эбэтэр атын ханыылыы тыллар үөскүүллэр. Манна монгол, тоҥус-маньчжур тылларын кытта тэҥнээн көрөҕүн. Холобур, Аммаҕа Үөһэнниир диэн сир аата баар. Аҕам картотекатыгар биир эрэ карточкаҕа ахтыллар. Үөһэн диэн тугуй? Монгол тыллаахтарга «үйсн» диэн «туос» («береста»). Итинэн сылыктаатахха, туостуур сирдэрин ааттаабыт буолуохтарын сөп.  

Иккис холобур. Уус Алдаҥҥа Элэһин диэн сир баар. Калмыкия киин куората – Элиста, «элэһин» ханыыта тыл. -син, -сун диэн монгол-бүрээт сыһыарыыта. Ону кэрчиктээтэххэ, «элэ» диэн тыл олоҕо хаалар, монгол-бүрээт тыллаахтарга элс – кумахтаах сир. Ньурбаҕа Элэ Хайа диэн баар, баҕар, кумахтаах сир буолуо. Итинник курдук тылы бытарытан, сир ааттарын төрүт олохторун таһаарыахха сөп.

– Кырдьаҕастарбыт, хомойуох иһин, аҕыйаан иһэллэр. Кинилэр кэпсээннэрин сурунан хаалар сорук турар. Бу үлэни тэтимирдэр туох саҥа ньыма баарый? Эбэтэр матырыйаалы ыаллары кэрийэ сылдьан, атах тэпсэн олорон хомуйаҕын дуу?

– Оннук. Мин аҕам ньыматын туһанабын. Арай сыыдам сырыылаах массыынанан айаннаан, үлэм арыый түргэтиэн сөп. Уруккуга холоотоххо, суолбут-ииспит тубустаҕа. Аҕам айанныырын саҕана суол дьаабы, массыына да кэмчи этэ. Ол да буоллар кини биэс эрэ нэһилиэккэ тиийбэтэх. Мин кини сылдьыбатах сиригэр – Усуйаанаҕа, муора, туундара быыһыгар турар Хайырга баран кэлбитим. Дьиҥэр, сылдьа илик сирим элбэх, ол эрээри аҕам үктэммэтэх нэһилиэгэр тиийбитим диэхпин сөп.

– Аныгы балысхан сайдыылаах үйэҕэ сир төрүт ааттара нууччалыы хабааннаан сыыһа суруллаллар, сорохтор олох даҕаны умнуллан, сүтэр-иҥэр кутталлаахтар. Маныаха ханнык улуус сир-дойду төрүт ааттарын харааннаан хаалларар туһугар тиһиктээх үлэни ыытарый?

– Биир улууһу ойуччу тутан ааттыыр уустук. Арай биирдиилээн нэһилиэктэр уонна биирдиилээн дьон дьарыктанарын билэбин. Холобур, Таатта Чөркөөҕөр Вырдылиннар үгүс үлэни ыыттылар. Кыйыттан төрүттээх, билигин Чурапчы Болтоҥотугар олорор Никифор Жерготов диэн эдэр киһини ааттыахпын сөп. Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээх оскуолата бэркэ үлэлиир, Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр саха тылын учуутала баар. Үөһээ Бүлүүгэ уонна Өлүөхүмэ сирдэрин аатыгар эмиэ биирдиилээн дьон тылдьыт оҥорбуттара, биирдиилээн нэһилиэктэргэ эмиэ итинник үлэ барар. 

– Бу диэн эттэххэ, дьиҥнээх энтузиастар эрэ туругуран туран үлэлиир буолуохтаахтар.

– Кыраайы үөрэтээччилэр, биир-биэс харчыта суох үлэни ыытар дьон.

– НПК-ларга топонимикаҕа болҕомто төһө уурулларый? Биир эмэ киһи «һык» гына түһэр үлэтэ баар буолар дуо?

– Биэс сыл учууталлаабыт Төхтүрбэр «Мэҥэ ааттар» диэн оҕолорго аналлаах конференция тэриллэр. Эбээн Бытантайтан, Орто Халыматтан, Өймөкөөнтөн тиийэ кэлэн кыттыбыттара. Онно биирдиилээн үчүгэй үлэ баар буолар. Баҕар, учууталлар, оҕолор интэриэстэрэ уларыйан эбитэ дуу, кыттааччы аҕыйах. Ол гынан баран ыыта сатыыбыт.

– Кэнники кэмҥэ сахалыы ааттаныы үксээтэ. Бэл диэтэр, сорохтор сир-дойду ааттарын ылыналлар. Урут дойду, өрүс аатын оҕоҕо биэрбэттэр этэ. Манна туох санаалааххын?

– Сорох омуктарга биир строкаҕа баппат уһун ааттаах дьон баар буолаллар, бэл, сыыппараны кытта киллэрэллэр дииллэр. Онон киһи бэйэтэ сөбүлээбит аатын ылынара көҥүл. Урут даҕаны сир-дойду аатын ылыныы баара. Холобур, суруйааччылартан Амма Аччыгыйа, Абаҕыыныскай, Токоосов, Нюрбинцев диэн бартыһаан.

Онон, ол сиртэн силистээх-мутуктаах буоллаҕына, ылыныан сөп дии саныыбын. Онно төрөөбөтөх-үөскээбэтэх эрээри, сөбүлүүр сирим диэн баран ааттаннахха, олохтоохтор сөбүлүө суохтарын сөп. Холобур, мин Бүлүүгэ төрөөбүтүм, кэргэним – Таатта, Тааттаны сөбүлүүбүн диэн баран Кыйы Ньургун диэн ааттаммат буоллаҕым. Судургутук быһаардахха, итинник.

Сатаабата суох

– Аҕаҥ сүрүн көмөлөһөөччүтэ ийэҥ буоларын истэн билэбит. Кини туһунан аҕыйах тылы ахтан ааһыахха эрэ.

–  Ийэбит 94-н туолбута. Үс уол оҕону төрөппүтэ. Бары кэргэннээхпит, оҕолордоохпут, сиэннэрдээхпит. Ийэбит хос сиэннэрдээх.

Варвара Михайловна Чурапчыттан төрүттээх, идэтинэн алын кылаас учуутала. Аҕабыт Кэбээйигэ дириэктэрдии олордоҕуна билсэн, ыал буолбуттар. Эһиилигэр аҕабыт Бүлүүгэ училище дириэктэринэн ананар. Ол көһөн тиийэллэригэр мин төрүүбүн.

Ийэбит – биһиэхэ барыбытыгар холобур буолар күндү киһибит. Тугу барытын сатыыр, туохтан да толлон турбат. Дьиэ ис-тас үлэтин барытын кыайа тутар. Аны эригэр көмөлөһөр, өйөбүл буолар, үлэлиир усулуобуйатын тэрийэр. Бу диэн эттэххэ, аҕабыт дьиэтигэр биир оскуоманы саайбатах киһи. Урут ас астыыр билиитэбит эргэрэн, быһыта барарын ийэбит бэйэтэ салҕаан биэрэрэ. Аны биһиги тоҕута тэппит, хайыта түспүт таҥаспытын барытын сууйан-сотон, абырахтаан улаатыннартаатаҕа.

Биир кэмҥэ ийэбит хаартыскаҕа түһэриинэн дьарыктана сылдьыбыта, дьиэтигэр бэйэтэ бэчээттиир этэ. 1966 сыллаахха Болгарияттан «Смена-8» фотоаппараатынан үрүҥ-хара хаартыскалары аккырыыкка курдук түһэртээн кэлбитин өйдүүбүн.

Сорох дьыл аҕабыт училищеҕа үлэлии хаалара, оттон биһиги ийэбитин кытта Бүлүүттэн Чурапчыга эдьиийдэрбитигэр сынньана кэлэрбит. Арай биирдэ аҕабыт массыына ыллым диэн суруйда. Ол сыл Бүлүүгэ түөрт массыына кэлбититтэн биирин кини атыыласпыт. Ийэм тиийэн баран: «Тоҕо ыллыҥ? Ким ону ыытыай?» – диэччи буолбут. Онуоха аҕабыт: «Оттон эн ыытыаҥ буоллаҕа», – диэн кэбиспит. Инньэ гынан ийэбит массыына ыытары кытта баһылаабыта. Уопсайынан, сатаабата диэн суох.

Сиртэн тэйимиэххэ, тыаттан арахсымыахха

– Дьиэ кэргэнинэн туох үгэстээх этигитий? Оҕо сааскыттан биир эмэ умнуллубат түгэни санаан ааһыаҥ дуо?

–  Ити эппитим курдук, сороҕор ийэбит дьонугар – Чурапчыга, ардыгар – Ньурбачааҥҥа, аҕам убайыгар сайылыырбыт. Инньэ гынан ынах ыыр, от оттуур, торбос аһатар диэни бэркэ билэн улааппыппыт. Онуоха ийэлээх аҕабытыгар махтанабыт. 90-с сылларга, үп-харчы кырыымчык кэмигэр, Төхтүргэ сүөһү иитэн, эт-үүт баар буолан, быр-бааччы олорбуппут. Билиҥҥэ диэри тыаҕа тахсарбытын, сир астыырбытын туохтааҕар да ордоробут. Куорат олоҕо сылаалаах. Кыра быраатым ыҥырыа иитиинэн дьарыктанар, биһиэхэ аҕыйах уйаны анаабыта, онон өрөбүллэрбитигэр айылҕаҕа астына сылдьан, хамсанан-имсэнэн кэлэбит. 

– Оҕолор, сиэннэр ортолоругар топонимиканы сэҥээрээччи баар дуо?

– Билиҥҥитэ суох. Бары туспа үөрэхтээх, идэлээх дьон.

– Оттон науканан дьарыктанааччы?

– Улахан сиэн Айдаар кыыһа Күннэй – историк, археолог, университекка үлэлиир. Кандидатскайын көмүскүөхтээх.

–  Ааҕааччыларга баҕа санааҥ.

– Төрүт ааттары харыстыахха. Бу биһиэхэ өбүгэлэрбит хаалларбыт баайдара, ону кэлэр көлүөнэҕэ чөл тиэрдии – барыбыт сорукпут. Сиртэн тэйимиэххэ, тыаттан арахсымыахха. Сирбитин-уоппутун туһаннахпытына, ааттыы, билэ, тутта сылдьыа этибит.

– Ньургун, сэргэх кэпсээниҥ иһин махтанабын. Үлэҕэр ситиһиилэри, дьиэ кэргэҥҥэр этэҥҥэ буолууну баҕарабыт. Багдарыын Сүлбэ аата үйэлэргэ умнуллубатын!

Хаартыскалар: Дьоруой дьиэ кэргэнин архыыбыттан