Баһылык быһа эпииргэ таҕыста

Дьокуускай куорат баһылыга Евгений Григорьев от ыйын 22 күнүгэр «Россия-24» ханаал быһа эпииригэр киин куоракка билигин ыытылла турар үлэ-хамнас туһунан кэпсээтэ уонна көрөөччүлэр ыйытыыларыгар хоруйдаата.

Тиэргэннэр өрөмүөннэрэ салҕанар

2021 сыллаахха саҕаламмыт үс сыллаах тупсарыы бырагырааматын салгыы ыытабыт. Бу үс сылга өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаев өйөбүлүнэн, Уһук Илин региоҥҥа «1000 тиэргэн» бырагыраама иитинэн уонна муниципальнай бүддьүөттэн улахан суумалаах харчы көрүллэн, 143 тиэргэни өрөмүөннээтибит. Күн бүгүн 16 тиэргэҥҥэ өрөмүөн ыытабыт. 2030 сылга диэри бу бырагыраама салҕанар, онон куорат олохтоохторун, уопсай дьиэ олохтоохторун сайаапка ыытаргытыгар, тиэргэннэри тупсарыыга салайар хампаанньалары кытта уопсай мунньахтары ыытан  көхтөөхтүк кыттаргытыгар ыҥырабын.

Үлэ барыта график быһыытынан барар. Уларыйыыны, тупсарыыны олохтоохтор көрөн сэргииллэрэ биһигини үөрдэр. Куорат араас муннуктарыгар сыл аайы өрөмүөннэммит тиэргэннэргэ оҕолорго аналлаах бырааһынньыктары ыытабыт. Бу бырайыагы олоххо киллэрэргэ олохтоохтор санааларын куруук истэбит, үөрэтэбит, бииргэ үлэлэһиини тэрийэбит. Хас киһи баар даҕаны, оччо санаа этиллэр дииллэринии, ким эрэ оҕо былаһааккатын туруорсар, ким эрэ массыына туруорар сири баҕарар. Онно сөптөөх быһаарыыны, орто сүрүнү була, биир санааҕа кэлэ сатыыбыт.

Биллэн турар, сыыһа-халты, итэҕэс-быһаҕас баар. Биир саамай сытыы кыһалҕанан, уу-хаар ууллан, сир намтаан, аспаал алдьаныыта буолар. Манна сороҕор хаачыстыбата суох матырыйаал да түбэһэрэ, үлэҕэ ээл-дээл сыһыан да төрүөт буолар. Маны барытын биир бастакынан салайар хампаанньалар кэмигэр көрөн, сымааскалаан, уларытан, өрө тардан иһиэхтээхтэр. Онон олохтоохтор бэйэлэрин салайар хампаанньаларыттан тиэргэннэригэр сөптөөх үлэни ирдиэхтээхтэр.

Олохтоохтор эмиэ үлэ ыытыллар кэмигэр барытын хонтуруоллуур эбээһинэстээхтэр. 2021 сылтан өрөмүөн ыытыллар тиэргэннэригэр куруук бэйэм сылдьан, үлэ саҕаланыытын, толоруллуутун көрөбүн-истэбин. Эбийиэги тутарга салайар хампаанньаттан, кыах баарынан хас биирдии подъезтан бэрэстэбиитэллээх хамыыһыйа тэриллэр. Ол эбэтэр олохтоохтор барытын көрө сылдьаллар – үлэ хаамыыта буоллун, хаачыстыбата буоллун.

Суол-иис үлэтэ

«Олох инфраструктурата» нацбырайыагынан уулусса-суол ситимигэр үлэ, өрөмүөн барар. Кэлэр сезон бүтүүтэ биһиги суол өрөмүөнүн 85 бырыһыанын бүтэриэхтээхпит. Күн бүгүн бу көрдөрүүлэр ситиһиллэллэрин туһугар 11 уулуссаҕа үлэ ыытыллар, уопсайа 15 килэмиэтиртэн уһун суол өрөмүөннэнэр. Бары үлэ болдьоҕор оҥоһуллар, хаалыы суох.

Орджоникидзе болуоссатыттан Үс Хатыҥҥа туорааһыҥҥа диэри суол түөрт балаһалаах буолуохтаах. Бу хайысханан, холобур, ыһыах кэмигэр олус элбэх киһи айанныыр. Быйыл чуолаан төннүүгэ дьон ордук эрэйи көрбүтэ; күн-дьыл мөлтөөн, ардах түһэн, биир кэмҥэ элбэх киһи куорат диэки айанныырыгар. Манна эбии миэрэлэри ылынарга сөбүлэһии барар: массыына тохтуур сирдэрин, санитарнай туочукалары, бөх кутар сирдэри тэрийэр, ону таһынан Үс Хатыҥҥа уопсастыбаннай тырааныспар сылдьарыгар миэстэ биэрэр курдук. Өссө Өрүс пордуттан Жатайга диэри уунан сырыыны үөрэтэбит, ыһыахтыыр сиргэ дьон онтон оптуобуһунан тиийэрин курдук.

Интеллектуальнай тырааныспарнай систиэмэ 2025 сылга үлэлиэхтээх, ааспыт үс сылы быһа ону олоххо киллэрэргэ бэлэмнэннибит. Бу светофор эбийиэктэригэр тарҕаныа. Хомойуох иһин, күн бүгүн светофордар аналоговай эрэһиимҥэ үлэлииллэр, ол эбэтэр хас биирдии светофору регулировкалаан биэрэҕин. Бу олус уһун, табыгаһа суох, үлэҕэ киирэрэ олус сыаналаах. Онон «өйдөөх систиэмэ» киин уулуссалары барыларын биир кэлим ситимҥэ киллэриэхтээх. Манна суолга ноҕорууска, халлаан туруга, бириэмэ барыта үөрэтиллэр, онон светофору оҥорон биэрэргэ (регулировкалааһын) кыах биэриэ. Төһө массыына баарын көрөр датчик баар буолуо, уопсастыбаннай тырааныспар, хомунаалынай  тиэхиньикэ үлэтин көрө олоруохпут, онтон куорат устун сырыыны түргэтэтэн, уулуссаҕа харгыстары суох оҥорууну эмиэ.

Орджоникидзе фонтана өрөмүөннэнэр

Фонтан быйылгы сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри өрөмүөннэниэхтээх. Хас биирдии турбаҕа носуоһу уларытыыга хапытаалынай үлэ ыытыллар. Турбалар эргэрэн, аҥаардара дьэбиннирэн, тутуллуоҕуттан уларыйбакка турбуттара. Өрөмүөнү билигин оҥоробут, тоҕо диэтэххэ саас оҥоһуллара табыллыбат этэ. Өрөмүөн кэннэ хас да сыл үчүгэйдик үлэлиэҕэ диэн эрэнэбит.

Уулуссалары сырдатыы

Биир саамай сүрүн сорукпут – куораты 100 бырыһыан сырдатыы. Билигин 75 бырыһыан оҥоһуллан турар. Кэнники кэмнэргэ маныаха үлэ хаамыыта бытаарда. Барытын сырдатар туһугар Уһук Илиннээҕи концессияны туһаныахтаахпыт уонна куораты барытын сырдыгынан хааччыйыахтаахпыт. Ыстаапка олус үрдүгүнэн, билигин концессияҕа харчыны угуу олус ыарахан, онон кирэдьиит харчытын ыларга быһыы-майгы тупсарын кэтэһэбит. Ол да буоллар биир сиргэ тохтоон турбаппыт, «Сырдык киин куорат» диэн бырагырааманан үлэлиибит.

Быыл уонна кумах кыһалҕата

Быылы суох оҥоруу сааскы, сайыҥҥы кэмҥэ биир улахан соругунан буолар. «Якутдорстрой» тэрилтэ маныаха улахан үлэни ыытар. Анал суол тиэхиньикэтин, ону тэҥэ универсальнай пылесостары туһаналлар. Күн аайы алталыы тиэхиньикэ үлэҕэ тахсар. Быйыл «Бродвей» уонна «Сканди» диэн икки пылесоһу актыыбынайдык туттабыт. 2022-2024 сылларга 69 хомунаалынай тиэхиньикэни саҥардыбыппыт, салгыы 150 тахсаны саҥардыахха наада. Онтон 2026-27 сылларга 52 тиэхиньикэни ылыахпыт. Бүгүн бу боппуруос Бырабыыталыстыбаны кытта актыыбынайдык дьүүллэһиллэр, маны таһынан Минскэйдээҕи массыына собуотун кытта эмиэ үлэлэһэбит, кинилэргэ лизиҥҥэ сөптөөх этиилэр бааллар. Онон 2026 сылга эбии тиэхиньикэ баар буолуо, бу куораты ырааһырдыыны өссө тупсарыа, түргэтэтиэ.

Сүрүн үлэ түүнүн оҥоһуллар, күнүһүн олохтоохторго табыгастаах буоллун, массыына сырыытыгар харгыстар үөскээбитиннэр диэн. Күнүһүн сүрүн ноҕоруускалаах уулуссаларга эрэ үлэлииллэр.

Сыл аайы судургута суох экономическай балаһыанньаҕа уустуктары көрүстэрбит да, тиэхиньикэни атыылаһабыт. Ол иннинэ грейдери, тыраахтары, хаар ыраастыыры, билигин комбинированнай суол тиэхиньикэтин ылыахтаахпыт.

Кэлэр сылларга 200 мөл. солкуобай аҥаардас хомунаалынай тиэхиньикэҕэ наада. Бу хайысхаҕа үлэлиибит, cарсын алдьаннаҕына, үлэ тохтуур куттала үөскээбэтин туһугар кыһанабыт.

Суоппардар хамнастарын үрдэттибит

Оптуобус пааркатын саҥардыы уопсастыбаннай тырааныспар биир сүрүн соруга буолар. Маршрутнай ситими ааспыт сыл сэтинньитигэр уларыппыппыт, ол оптуобус графикка тахсарын 93-94 бырыһыан толорор. Билигин оптуобустарбытын саҥардыыга үлэлиибит. Өрөспүүбүлүкэ тырааныспарга министиэристибэтин көмөтүнэн, Ил Дархан өйөбүлүнэн о.д.а. маннык уустук структура сыл бүтэһигэр оннугар түһүө диэн эрэнэбит. Сыл бүтэһигэр 50 саҥа оптуобус куорат линиятыгар тахсыахтара, бу уопсастыбаннай тырааныспар ноҕоруускатыгар көмө буолуо этэ. Кинилэр бары эргэ ПАЗ-тары солбуйуохтара.

Суоппардарга хамнастарын эптибит, ол да буоллар син биир үлэһит тиийбэт. Сайдыы федеральнай институттары кытта үлэлэһэбит, суоппар идэтин Уһук Илин ипотекатын ылар категорияҕа киллэрэргэ туруорсабыт.

Щорс уулуссатыгар социальнай эбийиэктэр

Икки хаарбах дьиэттэн биирин толору көһөртөөтүбүт. Иккис дьиэни көһөрдөхпүтүнэ, социальнай эбийиэк тутуллуо диэн көрөбүн, олорор дьиэ буолбатах. Оҕолорго аналлаах эбии үөрэхтээһин киинин тутар ордук этэ.

Ааспыт сылга куоракка хаһан да буолбатах улахан тутуу ыытылынна – 400 кв. м. Быйылгы сылга 300 кэриҥэ кв. м. былаанныыбыт. Тутууну комплекснайдык ыыттарары былаанныыбыт. Ол аата тутааччыларга тутуу ыытар сири биэрэбит уонна онтон дьону көһөрөбүт. Маннык 8 дуогабар баар.

Оскуоланан, оҕо саадтарынан хааччыллыы тиийбэт. Билигин тутааччылары кытта бу боппуруостары быһаарабыт, бөдөҥ куораттар уопуттарын туһанабыт. Онно тутааччылар бэйэлэрэ оскуолалары, саадтары туталлар, маннык быраактыканы туһаныахпыт.

Социальнай эбийиэктэргэ 4 оскуола, икки оҕо саада тутуллар.

Эпиири сиһилии бу сигэнэн көр:

http://gtrksakha.ru/tv/2025/07/22/pryamoj-efir-s-gorodom-translyaciya-22072025/