Баһылай Тэрээкэп: «Үлэ эрэ буоллун, барытыгар тылланар идэлээх этим»

84 саастаах ытык киһи, Саха сирин бочуоттаах кырдьаҕаһа, Орто-Амма нэһилиэгин, Таатта улууһун бочуоттаах гражданина, Харбалаах бөһүөлэгин бастакы тутааччыта, 1977 сылтан каадырабай булчут, «Бу соторутааҕыта тыаҕа тахсан хапкааннарбын иитэн кэллим, көрө барыахтаахпын», – диэн соһуппут Баһылай Миитэрэйэбис Тэрээкэптиин киэн тутта билистим, кэпсэттим.

– Баһылай Миитэрэйэбис, бултаабытыҥ үйэ аҥаара кэм буолбут, ханнык сопхуоска үлэлээбиккиний?

– Оччолорго Алексеевскай оройуон (билигин Таатта улууһа), «Коммунизм» сопхуос каадырабай булчутунан 1977 сыллаахха үлэлии киирбитим; күн бүгүн да бултуубун, тыабар сылдьабын.

–  Булт соноругар, былаан эккирэтиитигэр сырыттаххыт.

– Оннук бөҕө буоллаҕа. Сайын оттуубут, тугу үлэлээҥ дииллэрин толоробут, оттон күһүн алтынньыттан бултуу тахсабын. Баччаны бултуугут диэн былаан биэрэллэр. Мин соҕотоҕун сылдьар этим. Сопхуоһу кытта дуогабар түһэрсэбит. Туйахтаахха билиэт биэрэллэр, ону таһынан тииҥ, кырынаас, куобах, саһыл, бэдэр, бөрө бултуугун. Кырдьаҕаска сааламматаҕым. Билигин да сылдьабын, бултуубун, аны «Саха булт» тэрилтэни кытта дуогабардаһан кинилэргэ туттарабын. Кэлэр саас, кулун тутар ыйга, 85 сааспын туолабын, эһиилгиттэн тохтуурум буолуо.

– Былааҥҥын сыл аайы толорор этиҥ дуу?

– Урут былааҥҥын аһара ыыттаххына бириэмийэ, мэтээл, наҕараада бөҕөтө, төһө баҕарар ытан, бултаан, дьоруой кытта буолаллара. Билигин бачча түүлээҕи бултуугун диэн лицензияны харчыгар атыылаһаҕын, бултуугун, ону аһара бардаххына ыстарааптанаҕын. Дьэ, дьиибэ. Уруккуну тэҥнээн көрдөххө, урут өрө тутуллуу, наҕараада, билигин – ыстараап, көҥүлүҥ кытта быһыллыан сөп. Мин былааммын 200-300 бырыһыан аһара толорор этим.

– Булчут киһи туох эрэ мүччүргэннээх сырыыга түбэспит буолааччы.

– Киһи эмискэ өйдөөн кэлэн кэпсиирэ суох курдук. Арай биирдэ бөрөлөргө түбэһэн турабын. Бэйэм туттубут үүтээннээхпин. Онтубар сыттахпына бөрөлөр улуйаллар, аппын тэйиччи соҕус аһаатын диэн баайан туруорабын, ол аттыгар кэлбиттэр. Сүүрэн таҕыстым, тиийбитим аһара баран хааллылар, суолларыттан көрдөххө, аҕыстар курдук. Үүтээммэр төннөн кэллим, арай кэннибиттэн биир бөрө эккирэтэ сылдьар эбит. Мин билбэппин, кэннибиттэн батыһан кэлбитин. Онтон, куттаммыта дуу, баран хаалбыта. Хата аппын тыыппатахтар, тайах эккирэтэн кэлбиттэр эбит, сорохтор ону батыһан барбыттар, арай биир улахан бөрө миигин суоллуу сылдьыбыт. Онно, биллэн турар, куттаммытым, нөҥүө сарсыарда кэлэн эмиэ улуйуу бөҕөтө буолбуттара.

Биирдэ муна сылдьыбытым. Барбыт, хоҥнубут сирбэр төттөрү эргийэн кэлэ турабын, оннук буолар эбит, хараххын баайар быһыылаах, түүн 12 саҕана үүтээммин дьэ булбутум, бу күһүн халлаан хараҥарар буолбутун кэннэ этэ. «Бураанынан» тааҥҥа эҥин түһэ сылдьыбыт түбэлтэм да баара.

– Урукку уонна билиҥҥи булчут туох уратылаахтарый?

– Урут үчүгэй бөҕөтө этэ, бултуур тэрилгин барытын: аскын, үтэҕин, сааҕын, сааҥ ботуруонун, туут хайыһарга тиийэ босхо биэрэллэр, билигин туох бааргын барытын атыылаһан ылаҕын. Уратыбыт элбэх буоллаҕа, таҥастан-саптан саҕалаан, бултуур сааҕа, тиэхиньикэҕэ, тиийэ.

– Бултуур ньымаҕын, албаскын хаалларар киһилээххин дуо?

– Үс уолум бары бултууллар. Билигин кырам Баһылай бэйэбин кытта сылдьар, онон туйах хатарааччым – кини. Албаспын, ньымабын барытын киниэхэ үөрэтэ, такайа сырыттаҕым.

– «Кырдьаҕаһы» бултаабатаҕым диэтиҥ.

– Ол «дьону» кытта эйэлээхпин. Биирдэ түбэһэн, утары көрсөн турардаахпын. От кэмэ этэ, от төһө үүммүтүн көрдөрө үрэххэ таһаара сылдьыбыттара. Уу саҕатыгар сылгы түспүт, ону сии сылдьыбыт эбит, онтуттан көҥөнөн, кэлэн иһэн, хаһыытаабыппар төттөрү барбыта.

– Куобахпыт тоҕо үөскээбэтий, ырыынакка сыаната да ботуччу, киһи бырааһынньыкка эрэ сиир аһа буолан турар.

– Куобах үөскүөх курдук гына-гына сүтэн иһэр, кэлин биирдиилээн-иккилээн син түбэһэбит. Дьиҥэр, тоҕустуу сыл буола-буола үөскүөхтээх. Билигин мэлийбитэ отуттан тахса сыл буолла, тоҕо, туохтан итиннигин олох билбэтим. Дэлби баһаар баран, тыабыт умайан, атын кыылбыт да мөлтөөтө. Аһа-үөлэ суох буолан, өлөн-сүтэн кыччаата дии саныыбын. Билигин куобаҕы билиэт ыллаххына эрэ бултуугун, онно иккини эрэ биэрэллэр. Тыа үчүгэйдик турбута буоллар, үөскээн кэлиэ этэ.

– Тулуурдаах, сүрэхтээх, мындыр киһи булчут идэтин талар, бултуур буолуохтаах. Күнү быһа тыаны кэрийэн сылайан баран аны чүмэчи уотугар булкун сүлэҕин, таҥастыыгын.

– Кырдьык, сылаалаах, сыраны-сылбаны эрэйэр идэ буоллаҕа. Элбэҕи, уһуну хаамтаххына, эттэстэххинэ эрэ бултуйаҕын. Толкуй наада, сүрэх наада. 50-60 кыраадыс тымныыга сороҕор сатыы, сороҕор атынан сылдьан былааммытын толорор этибит. Тайаҕы сууллардаххына, тута сүлэн, астыаххын наада, онтон үүтээҥҥэр сүгэн аҕалаҕын.

Субу тыаттан хапкааннарбын иитэлээн киирдим. Кырынаас эһиннэ, эмиэ сүтэн хаалла. Киискэ уонна кырынааска чаархаан иитэ сатыыбын да, олох түбэспэт буолан эрэр. Урут кырынаас, солоҥдо буолунай этэ, киис суох эрдэҕинэ саамай күндү түүлээх этилэр. Андаатары билигин наһаа бултаабат буоллулар, биһи бултуур этибит, сүрдээх үлэлээх, ойбону алларыыта, таҥастааһына.

– Харбалаах бөһүөлэгин тутуспут кэмнэргин ахтан аас эрэ.

– Аан маҥнай 1963 сыллаахха туга да суох түҥ тыа дойдутугар үлэлии кэлиэхпиттэн күн бүгүҥҥэ диэри бу олоробун. Арааһа, ол саҕана кэлбит дьонтон соҕотох эрэ хааллым быһыылаах.

Оччолорго 19 саастаахпын, аармыйаҕа сылдьыбатах киһибин, дьонум ыарыһах буолан ыыппатахтара. Кырдьаҕас ийэлээхпин, убайым өлөн хаалбыта, үс оҕото хаалбыта, саҥаһым ыарыһах этэ. Аармыйаҕа бараары уоран көрдөрө сырыттахпына Таатта военкома Дугаров диэн майор ыҥыран ылан, «Дьоҥҥун миэхэ ииттэрээри гынаҕын дуо?» диэн үүрэн ыыппыта.

Бэйэм Соҕуй диэн сиргэ 1941 сыллаахха төрөөбүтүм, онтон Уодайга көһөн кэлэбит, ол кэннэ манна, Харбалаахха, олохсуйабын. Үөрэх диэн суох киһитэбин, тоҕуспуттан колхуоска оҕус сиэтэн ытыы-ытыы сордоммуппун өйдүүбүн. Түөрт оҕо буолан хаалбыппыт, аҕабыт сэриигэ баран сураҕа суох сүппүтэ. Биир эдьиийдээх, икки убайдаах этим, ыалдьан өлүтэлээн хаалбыттара, оннук сордонон-муҥнанан олорбуппут.

Ханна эмит үлэ баар диэтилэр да, тылланар идэлээх этим, оччолорго комсомол буолбутум. Сүөһү көрөөччү бастыҥа этим, от кэбиһэн, хайаан. Харбалаахха эмиэ тылланан кэлбитим.

Ыччат элбэх этэ. Аан маҥнайгы үлэбит мас кэрдиититтэн саҕаламмыта, барыта илии үлэтэ, сүгэнэн. Онтон «Дружба» эрбии кэлэн абыраабыта. Кыһынын мас кэрдэҕин, сайын тутууга үлэлээн дьиэ туппутунан бараҕын. Олорор уопсай дьиэттэн саҕалаабыппыт. Гараас диэн, мастарыскыай, онно тэҥинэн олорор дьиэни тутарбыт.

Бастаан этээстээх дьиэлэр тутуллубуттара, онтон оскуола, кулууп, 50-чэ массыына киирэр улахан гарааһа, мастарыскыай, 4-5 улахан дизель турар станция дьиэтин туппуппут кэлин спорт саалата буолбута. Онтон кэлэн дьэ олохсуйан бардылар.

– Кэргэҥҥин Харбалаахтан булбутуҥ дуо?

– Кэргэним Ытык-Күөл кыыһа, Надежда Степановна диэн, 1969 сылга ыал буолбуппут, дьэ, сэттэ сылы быһа эккирэтиннэрбитэ, доҕор. Онно-манна тиийэр, мин ол аайы сырсан иһэбин. Мииринэйгэ барбытыгар эккирэтэбин, Хаандыгаҕа барбытыгар эккирэтэн тиийэн булан ылбытым. Ол гынан холбостубут. Биһигини бэлисипиэт билиһиннэрбитэ. Иккиэн спортсмен этибит, бэлисипиэтинэн сүүрүүгэ ыһыахха сылдьан булсубуппут, билсибиппит. Билигин биэс оҕолоохпут, икки кыыс, үс уол, сиэн элбэх.

Сүүрүүнэн, ытыынан эҥин дьарыктана сылдьыбытым. Икки сыл буолла тохтообутум, күрэхтэһииттэн, кырдьаҕастарга спартакиадаҕа эҥин кыттааччыбын.

Бу кэмҥэ кэпсэтиигэ кэргэнэ Надежда Степановна кыттыһар: «Мин Ворошилов диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтүм, баспытаатал үөрэҕин бүтэрэн баран кэргэн тахсан бастаан дьыссаакка баспытааталынан, кэлин сэбиэдиссэйинэн отуттан тахса сыл үлэлээбитим. Биэнсийэҕэ тахсан баран «Далбар эбэлэрин» салайбытым 16 сыл буолла, бэтэрээннэр, дьахталлар сүбэлэригэр баарбын.

Кэргэним Баһылай Тэрээкэп үлэһит бөҕөтө киһи. Харбалаахха тутууга үлэлээн баран, 1977 сылтан сонордьут. Сайынын оҕо лааҕырын салайара, окко үлэлэппитэ, онно звенолара бастаан «Москвич» массыына пуондатын ылбыта. Наҕараада бөҕөлөөх, онтон аҕыйаҕы ааттыыр буоллахха: ВДНХ-ҕа үстэ ыҥырыллыбыта, онтугар боруонса мэтээл ылбыта, 1971 сылтан Үлэ бэтэрээнэ, 1987 с. Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар мэтээл туттарбыттара, Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ, Коммунистическай үлэ ударнига, пятилеткатааҕы былаанын толорон хаста да чөмпүйүөн аатын сүгэн турар, Таатта улууһун бочуоттаах олохтооҕо, о.д.а. элбэх.

Аҕа быһыытынан оҕолорун үлэҕэ үөрэтэн-такайан, билигин оҕолоро сиэннэрбитин оннук үөрэтэллэр. Аҕабыт 80 сааһын туоларыгар «Булчут кутаата» диэн күрэхтэһии тэриллибитэ, эһиил, 85-гэр да, оҥороллоро буолуо. Ыал буолан олорбуппут 56 сыл буолла».

Дьэ, ити курдук Харбалаах ытык ыала Тэрээкэптэр олохторун-дьаһахтарын кэпсээн, урукку күргүөмнээх үлэлэрин ахтан, ааҕааччыларга тиэрдибиккитигэр улаханнык махтанабын. Баһылай Миитэрэйэбис хара тыаҥ күндүлүү турдун, Баай Байанайыҥ өрүү да мүчүк гыннын, өлүүлээтин диэн баҕа санаабын тиэрдэбин, өссө да уһуннук, дьоллоохтук олоруҥ!

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан