«Өбүгэ үгэһэ – үйэлээх тирэхпит»  бырайыак салҕанар

Быйылгы 2026 сылбыт Арассыыйа үрдүнэн Сомоҕолоһуу сылынан биллэриллибитэ, итинтэн сиэттэрэн СӨ салалтата Сахабыт сиригэр Култуура сылын биллэрбитэ.

Дьэ, кырдьыга даҕаны сайдыы-үүнүү суолун тобуларга үгэс буолбут култуураҕа олоҕуруу, төрүт үгэстэри сөргүтүү бигэ, үйэлээх тирэх буолар. Өркөн өйдөөх өбүгэбит үтүө үгэстэрин, мааны майгытын кистэлэҥнэрин орто дойду олоҕун киэҥ киэлитин уораҕайыгар кэлин кэлэр кэнчээри ыччакка кэһии, үүнэр үтүө дьоҥҥо үтэ гынан кистээн-кистээн сытыаран, олох араас добун долгунугар оҕустарбакка, сүтэрэн-оһорон кэбиспэккэ, күн бүгүҥҥү олохпутугар тиэртэҕэ.

Дьэ бу үөһээ этиллибиккэ олоҕуран Хатастааҕы «Тускул» КК иһинэн үлэлиир түмсүүлэртэн биир саамай көхтөөхтөрө «Түөлбэ» түмсүү өбүгэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр үгэһин, сатабылын ыччат дьоҥҥо тиэрдэр аналлаах «Өбүгэ үгэһэ – үйэлээх тирэхпит» диэн бырайыагы үлэлэтэ сылдьар. Ол чэрчитинэн аҕыйах хонуктааҕыта ордук уол оҕону иитиигэ аналлаах бэртээхэй тэрээһин – Хатастан Табаҕа нэһилиэгэр айаннаан тиийэн, өбүгэ үгэстэрин тутан туран көрдөрүү, кэпсээһин, үөрүйэхтэри иҥэрии буолан ааста.

Биллэн турар, ирдэбилгэ эппиэттээн аан бастаан төрөппүттэн көҥүл сурук, доруобуйатын туһунан ыспыраапка, сэрэхтээх буолууга бэсиэдэ уонна илии баттааһын буолла. Бу чааһыгар Хатас нэһилиэгин дьаһалтатын исписэлииһэ Наталья Игнатьева олох чаһы курдук чуолкай. Болдьоммут күн сарсыарда эрдэ ийэлэр оҕолорун аҕалан хамаандаҕа туттарбыттара. Ол кэннэ дьэ Сомоҕолоһуу сылынан ыаллыы олорор Табаҕабыт нэһилиэгэр баар «Слобода» диэн этнотуристическай уһаайбаҕа тиийдибит.

Манна түөрт үйэ тухары эн-мин диэн алтыһан кэлбит нуучча омук култууратын тутан олорбут дьаамсыктартан төрүттээх үтүө санаалаах, дьоҥҥо-сэргэҕэ элбэхтэ көмө-тирэх буолбут атыыһыт Петр Кушнарев олоҕо төрүөт буолбут. Киһи үөрэрэ, бу ытык атыыһыт сыдьааннара манна хонон-өрөөн, сынньанан ааһар усулуобуйаны олохтообуттар. Биһиги көрдөһүүбүтүн ылынан, оҕолорго сөптөөх бырагыраама оҥорон көрүстүлэр. Бэрт сэргэхтик, көрөөччү-сылдьааччы интэриэһин ылардыы кэпсиир-ипсиир, сэһэргиир, эбиитин туттаран-хаптаран көрдөрөр буоланнар, тэрээһиммит бу түһүмэҕэ бэркэ ааста.

Оҕолорбут сайыҥҥы дьон сиэринэн сарсыарда өттүгэр аһаабатах буоланнар, «слободалар» сылабаардарын чэйин бэрт хамаҕатык астына-дуоһуйа истилэр, бэлэмнээбит минньигэстэрин бэрт түргэнник мотуйдулар.

Дьэ ол кэннэ сыаллаах-соруктаах сирбитигэр Буҕалаах күөлүн диэки түһүнэн кэбистибит. Суолбут остуол ньуурун курдук көбүс-көнө буолбатаҕа, мырааҥҥа туруору тахсыылааҕа оҕолорбутугар эмиэ сонун, саҥа көстүү буолла. УАЗик массыынабыт туһунан бэрт түргэнник хоһоон айа охсон, “наша машина самая крутая” диэн буолла. Бу түгэҥҥэ сэттэ уон сааһын лаппа ааспыт Александра Петровна массыынатын бэрт холкутук үөһээ таһааран, этэргэ дылы, ытыспыт тыаһын ылыан ылла!

Ити курдук аар айылҕа биир дьикти кэрэ муннугар тиийдибит. Барыта уу нуурал чуумпу, дьоһун, мас-от барыта силигилии ситэн, солко суугунугар сууланан, харах хайҕала, нохтолоох болгуо сүрэх үөрүүтэ хартыынаны көрөн, бэл диэтэр орой мэник уолаттарбыт чуумпурбукка дылы буоллулар.

Биһиги, дьахтар өттө, ас-үөл сааһыланыытын, астааһын түбүгэр түстүбүт. Алексей Дмитриевич уолаттарбытыгар балыктыыр тэрил арааһын көрдөрө-көрдөрө, сыыйа балыктааһын эйгэтигэр киллэртээтэ. Николай Семенович оллоону, маһы-оту бэлэмнээтэ, оттон биэрдэ. Ити курдук ким даҕаны мээнэ хааман хаалбата, бары дьарык буола түстүбүт. Манна эрдэлээн быһа түһэн бэлиэтээтэхпинэ, оҕолорбут төлөпүөннэрин таһы-бааччы умуннулар, киэһэ барыыларын саҕана хостоон ылан дьонноругар эрийтэлээбиттэрэ.

Иван Захарович, Николай Семенович тыыларын үрдэрэннэр күөлгэ киллэрдилэр. Оҕолор саҥа тыл бөҕөтүн биллилэр, эбэтэр билэр, истибит да буоллахтарына, суолталарын, этэргэ дылы, тутан-хабан, оҥорон көрдүлэр. Туу үс көрүҥүн, илими үтэн, күөгүлээн баран эбиэт буолла. Эбиэккэ борщ, сибиэһэй оҕуруот аһыттан салаат, Табаҕа бэтэрээннэрин түмсүүтүн асчыттара оҥорбут балыктаах бэрэскилэрэ, балыктаах бөрүөктэрэ, кэмпиэт, бирээнньик, сок, Николай Семенович бэлэмнээбит “Тайҕа баайа” диэн хомуллубут отторунан бардарыллыбыт сылабаар чэйэ, ыраас иһэр уу, үүттээх чэй баар. Сорох оҕолор ордук сөбүлээн “Тайҕа баайын” истилэр, итии миин иһэн бурулаттылар. Ол кэннэ былаан быһыытынан күрэхтэр, оонньуулар бардылар.

Эстафеталаан бурҕаҥнастылар, уһун тыыҥҥа, болҕомтолоох буолууга, бүгүн күннээҕи билбит саҥа тылларын, этиилэри төһө ылыммыттарын, өйдөөбүттэрин тургутустулар. Сатыыр оҕолор аптарытыаттара сонно тута хас да харыс үрдээтэ, ол эрэн эн сатаабаккын диэччи суох буолан, ким тугу кыайарынан хамсаныы манна саҕаланна. Тиритии-хорутуу, утатыы, былчыҥ-илчиҥ хамсааһына... Астык дии. Манна ким эт-хаан өттүнэн бэлэмнээҕэ көһүннэ. Тустуунан, мас тардыһыынан дьарыктанааччылар чорбойдулар. Дьиктитэ диэн, оҕолор бары (!) бастаан эрэ дух-дах туттан баран, бэрт түргэнник киһи иһигэр киирэрдии туттан-хаптан барбыттара. Ол кэннэ болдьоммут чааска күөлгэ киирэн илимнэрин, тууларын эһэн кэллилэр. Мунду балык киирбитин куоскаларыгар кэһии оҥостооччуларга түҥэттибит. Денис Попов үөрбүт хараҕын бу баардыы санаан, үөрэ олоробун. “Билигин дьиэбэр тиийиэм, бу балыктарбын кырааҥҥа сууйуом уонна Гришабын аһатыам”, – диир уонна олох ис-иһиттэн сырдыктык мичээрдиир... Бу буоллаҕа дьол биир түгэнэ!

Күннээҕи түбүкпүтүн түмүктүүр линейкаҕа туруу буолла. Бастыҥнар анал бэлэх туттулар уонна тэрээһин хас биирдии кыттыылааҕа “Тускул” кинозалга киинэҕэ билиэти кытта хас биирдии оҕо кыра өйдөбүнньүк бэлэх тутта. Бу күн оҕолор кэлиэхтэриттэн барыахтарыгар диэри төлөпүөнэ суох сылдьыбыттара эмиэ туһугар туспа сонун курдук буолбута. Үөрүөхпүт туһугар биир да оҕо кыҥкыйдаабакка, бииртэн биир түһүмэххэ барытыгар түсүһэн, кыттыһан испит буоланнар, чуҥкуйарга күлүм да түгэнэ көстүбэтэҕэ. Онтон биһиги, бырайыак ааптардара, бырайыак идиэйэтин олоххо киллэрээччилэр,  биир олус көхтөөх, хатыламмат астык күнү аһарбыт оҕолорбут тустарыгар ис сүрэхпититтэн үөрбүппүт, өбүгэлэрбит өркөн өйдөрүн сыдьаана оҕолорбутугар баарын уһугуннарбыппытынан киэн тутта санаабыппыт.

Оҕолор бу күнтэн сиэргэ-туомҥа, ханнык баҕарар киһини кытта кэпсэтэн-сэһэргэһэн, сүбэлэһэн-амалаһан сылдьарга, сатаабаппын диэн саллыбакка, билбэппин диэн бэрии бэрдэрбэккэ, истибэтэҕим диэн кэтэмэҕэйдээбэккэ сырыттахха, өбүгэлэргиттэн бэриллибит сатабыллар уһукталларын өйдөөтөхтөрө.

Дьэ ити курдук оҕолорбут аныгы дьон астан-үөлтэн саҕалаан күннээҕи олоҕор икки омук култууратын алтыһыыта баарын көрдүлэр, улахан дьону, бэйэ бэйэлэрин кытта алтыстылар, элбэхтэ саҥардылар, кэпсэттилэр. Саҥардылар, кэпсэттилэр диэни чорботон бэлиэтиэхпин баҕарабын уонна оҕолорго биир оннук күнү бэлэхтээтибит диэн испэр үөрэ саныыбын. Төннөн иһэн оҕолорбут кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ чуопчааран олороро тэрээһин сыалын-соругун сиппитин биир туоһута буоллаҕа. Төрөппүттэр санаалара ону эмиэ бигэргэтэр: «Наьаа үчүгэй эбит айылҕаҕа маннык таһаараллара», «миэнэ дуоһуйан аҕай кэллэ уонна утуйан хаалла», «Баһыыбаларыҥ!  Астынан аҕай кэллэ», «Харысхан астынан бөҕө. Үөрэн аҕай кэллэ. Кэһии бөҕөлөөх өссө. Махтал, наһаа үчүгэй тэрээһин».

Оттон Маалгын түөлбэ салайааччыта Александра Петровна киниэхэ олорсон кэлбит оҕолору маннык кэпсиир: «Дьэ, мин уолаттарым үөрүүлэрэ баһаам, суолбутугар олох айахтара хам буолбата, сүргэлэрэ олус көтөҕүллүбүт,  эһээлэрин Коляны (Баҕарах түөлбэ салайааччыта Попов Николай Семенович) хайҕаатылар, Алексей Дмитриевич (Табаҕа олохтоох дьаһалтатын баһылыга, Куорат дууматын дьокутаата, Хатаска Агрогородок түөлбэ салайааччыта) «вообще крутой» дииллэр, сылдьыбыттарын астыммыттар, ол эрэн биир итэҕэс баарын ыйбыттарыгар ыйыппыппар: «Хонуохтаах этибит», – диэн соһуттулар даҕаны, үөртүлэр даҕаны.

Түмүкпэр түөлбэлэр салайааччыларын өйүүр, өйдүүр «Тускул» К, Хатас нэһилиэгин олохтоох дьаһалтатыгар уонна бу күн биһиэхэ көмө-тирэх буолбут Иван Захарович Инатьевка махталбытын тиэрдэбит. Бу тэрээһин үп-харчы, ас-үөл өттүнэн, аралдьытар оонньуулара, күрэхтэрэ барыта түөлбэ салайааччыларын көҕүлээһининэн, спонсордааһынынан буоларын бэлиэтиир тоҕоостоох.