Өбүгэ быстыспат ситимэ

Биһиги, Никииппэрэптэр киэҥ аймах, Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр 6 оҕолоох, 2 иитийэх уоллаах Мария Алексеевна Алексеева, Афанасий Николаевич Никифоровтар улахан дьиэ кэргэннэригэр истиҥ тапталга сууланан улааппыппыт, ыал буолан, оҕо төрөтөн, сиэн ыччаттарданан, тэнийэн олоробут.

Быйыл бэс ыйын саҥатыгар өбүгэбит Моруот Ньукулай төрөөбүтэ 165 сылын туолуутугар, олорон ааспыт дойдутугар – Алын Бүлүү Баппаҕаайы Силээнигэр (уруккута Горнай сирэ) аан бастакы Аймах ыһыаҕын тэрийдибит.

Номоххо киирбит, кэпсээҥҥэ кэпсэммит, уостан уоска тарҕаммыт Моруот Ньукулай, Аҥкыр Уйбаан диэн ини-биилэр, күүстээх-уохтаах саха бухатыырдара, төрөөн-ууһаан олорбуттар. Моруот былыргы ыйааһыҥҥа 13 буут 9 муунтаны үктээбиттээх. Ол аата, билиҥҥигэ таһаардахха, ыйааһына 211 киилэ 800 г буолбут. Үрдүгэ быһа холуйан 2 м 20 см эбит. Аҥкыр биир саһааннаах киһи эбит, үрдүгүнэн Моруоттан кулгаах тааһынан хаалара үһү.

Хаан-уруу дьон түмсэн ыһыах ыһан, кымыстаах чороону көтөхтүбүт, өйдөбүнньүк мэҥэ тааһы суруйтаран, олохтоох дьаһалтаҕа туттардыбыт. Геннадий Харлампьев-Кынаачай бары сиэри-туому тутуһан, дойду, уот, эбэ иччилэриттэн көрдөһөн-ааттаһан, аймах дьонугар алгыс бастыҥын анаата, арыылаах алаадьынан айах тутта. Оһуокай дьиэрэйдэ. Лөкөчөөнтөн Найын Кэтириинэ улахан уола Никииппэрэп Өлөксөй чочуйан оҥорбут саха төрүт үстүрүмүөннэрэ – күпсүүр, кырыымпа, дьаҕа доҕуһуоллаах оҕолору, сиэннэри кытта кыыһа, талааннаах балтыбыт Любовь-ТапТалаана хомуска оонньоон дьүрүһүттэ.  Төрүт дорҕоон матыыба сааланы биир гына дуорайда. Ону бырааппыт Александр Никифоров байаанынан ырыалара ситэрэн-хоторон биэрдэ. Олохтоох дьаһалта баһылыгын солбуйааччы Гаврил Иванович Алексеев мустубут дьону эҕэрдэтин ылбаҕай ырыанан ыпсарда.

Ыраахтан-чугастан Моруот уонна Аҥкыр, Сымаҕайаан Аана, Кууһума сыдьааннара бэйэлэрин Төрүччүлэрин туппутунан кэлэн, сэһэргэһэн-кэпсэтэн, бэртээхэй билсиһии буолла. Төһө да күнү супту сайыҥҥы сылаас ардах ибирдээтэр, аймах бастакы ыһыаҕар кэлбит дьон нэһилиэк Сынньалаҥ дьиэтигэр минньигэс, толору астаах сандалы тула астына-дуоһуйа алтыстыбыт. Бу тэрээһини Москубаҕа олорор убайбыт Аркадий Егорович Петров, төһө да бэйэтэ кыайан кэлбэтэр, ыраахтан олорон, салайан, улахан чорооҥҥо алгыс тыл суруйтаран, мэҥэ тааһы оҥорторон ыытта. Ол тааска Моруот хагдаҥ эһэлиин киирсэ сылдьар уруһуйун Үөһээ Бүлүүттэн талааннаах кырдьаҕаспыт, Сымаҕайаан Аана  сыдьаана Дьулусхаан Баппаҕай оҥордо.

Ити курдук, аймахтар булсан, сааһыланан, илэ билсэн, сирэй көрсөн үөрдүбүт.  Чурапчыттан, Дьокуускайтан, Бэрдьигэстээхтэн, Лөкөчөөнтөн, Москубаттан тиийэ түмүстүбүт. Илбэҥэлэр олус бэркэ тэрийэн көрүстүлэр.  Аны 2 сылынан, өссө элбээн, тэнийэн, улахан Аймах ыһыаҕын тэрийиэх буолан тарҕастыбыт.

Тэрээһин кэнниттэн Сунтаар олохтооҕо Афанасий Никифоров-Саргын Баҕатаан Бэрдьигэстээххэ таарыйан ааста. Баппаҕаайыга буолбут тэрээһини ыйыталаста. Киэҥ ырытыһыы түмүгэр киһибит Моруот Ньукулайдаах үрдүнэн биир үйэ быысаһар аймахпыт Ардах аҕа ууһуттан буолан таҕыста. 1776 сыллаахха Бүлүү умнаһыгар, Аһахтааччы диэн сиргэ ходуһа үллэһигэ ыытыллыбыт. Ол тэрээһин биэдэмэһигэр дьаһааҕы саһылынан төлөөччүлэр испииһэктэригэр Ардах иккис киһинэн киирэн сылдьар. Кини Максим Колтовской диэн төрөппүт уоллаах эбит. Онто 5 уоллаах, олортон биирдэстэрэ – Никииппэр.  Биһиги киниттэн тэнийбиппит. Инньэ гынан,  төрүппүт Моруот Ньукулай ол Ардах сыдьаана буолан таҕыста! “Ардах өбүгэлээх буолан, ардах аннынан ыһыахтаатыбыт”, – дэстибит.

Толору сахалыы аат суолтата сүҥкэн, өбүгэлэрбит кэтит эркин, халыҥ хахха буолан, мэлдьи көмөлөһө сылдьаллара саарбаҕа суох. Мин өбүгэм аатын ылыныахпыттан ситиһии сиэттиһэ сылдьар. Моруот сыдьааннара социальнай ситимҥэ булсан, кэккэбит хаҥаан иһэр. Саха буолан сандаарыйыҥ, сахалыы итэҕэлгитин умнумаҥ, тэнитиҥ диэн ыҥырабын.

Олох салҕанар. Быстыспат ситим үөрэтиитэ салҕанар.

Хаартысканы ааптар ыытта.