Айылҕабыт туһугар, алгыстаах айаннарынан

Аар Айылҕабыт биир сүдү кэрэ уонна Ытык сирэ «ОДО» туристическай этнокомплекс Хаандыга хайаларынан хаххаланан, уҥаат-маҥаат киэҥ нэлэмэн халлаан хаттыгастаах, ирбэт муустаах сайыннаах сир хараҕа дьикти сир.

Бэс ыйын бастакы күннэрэ... Бу кэмҥэ Аан Алахчын хотун сир-дойду иччитэ туох баар отун-маһын, үүнээйитин симиир, киэргэтэр кэмэ. Бу кэмҥэ, тыллыы, айыллыы, орто дойдуга тыынар тыыннаах көччүйэ күөнэхтиир кэмигэр, мин, бу ыстатыйаны бэлэмнээбит ааптар, уонна Чурапчыттан Куйаар Куо, Айкыыма, куораттан Сэбээк КҮН – уйулҕаһыт, көрбүөччү буолан ыраах сытар хайалаах ОДО сиригэр айан туттубут. Бу айаммыт сыала-соруга; ыраастаныы, күүс ылыы уонна алгыс түһэрии, айылҕаны кытта ситим тутуу. Биһиги, А. Федоров-Охонооһой уһуйуллааччылара, алгыс, ыраастаныы, сири арчылааһын ньымаларын тутуһан, хас биирдиибит бу айан биһиэхэ улахан сорук буоларын ис эйгэбит этэринэн ылынан  кэлбиппит. Үлэхтээх сирбитигэр түүн 12 чаас ааһыыта тиийдибит. Сарсыарда үс чааска алгыс түһэрэ таҕыстыбыт. Бу кэмҥэ халлаан ардаары турара. Алгыспытын саҕалаан, хомус тыаһатан эрдэхпитинэ, боруҥуй былыттар итир былыкка кубулуйан, чаҕылхай да чаҕылхай күммүт былыттар быыстарынан сандаарыс гына түстэ. Оо, онно үтүөкэн хатыламмат хартыына тахсан кэлбэтэ дуо! Халлааҥҥа харбаспыт хайаларбыт үөрбүттүү сырдаан, тоҥ муустара ууллан сүүрэрдии, хайа быардара кылбачыһан, тыата чээлэй күөххэ сууланан, күөх нэлэмэн халлаан олус сылаанньыйбыттыы, махтанардыы сэгэс гынна. Бу түгэҥҥэ долгуйуу, хас биирдиибитигэр биллэн, ол эбэтэр бастакы алгыспытын түһэрэн, бу сир иччилэриттэн көҥүл ылан, сырдаан, олус чэпчээн, куппут үөрбүтэ билиннэ.

Киһи айылҕа сорҕото диэн мээнэҕэ этиллибэт. Киһи билэр, айылҕа хаһан, хайдах үөрэрин. Ис өйбүтүн иһиттэххэ, ылыннахха, айылҕа арыйар дьиктитэ үгүс. Ол курдук, бу айаммыт былаһын тухары айылҕабыт барахсан араас дьиктилэрин көрдөрдө. Одо сириттэн төннөн иһэн Хаандыгаҕа олохтоох библиотекаҕа нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүгэ сырыттыбыт. Ыраастаныан, алгыстаныан баҕалаахтар кэлэн айаммыт сэһэнин иһиттилэр, араас ыйытыктары биэрдилэр, эмтэннилэр. Дьон араас кыһалҕата, ыйытара-сураһара, сиэри-туому билиэн баҕарара сүрдээх. Айаммыт дьиктилэрин туһунан аргыстарым сэһэргииллэрин салгыы билиһиннэриим.

 Куйаар Куо (Чурапчы, Мындаҕаайы):

– Бу кыһын наар  биир сир көстөрө. Хаардаах хайа, хайаҕа сытар былыттар, аллараа сайыҥҥы күөх. Ол быыһыгар үрдүк, күп-күөҕүнэн бүрүллүбүт үрүт-үрдүлэригэр кэчигирэспит кэрэ көстүүлээх хайалар. Туох кэрэ сирин наар көрөбүнүй диэн куруук саныыр этим. Итиннэ миигин ким эрэ күүтэр, ким эрэ көрөр, кэтэһэр курдуга. Эмискэ «ОДО» диэки хоту эҥээр хайыһан барыах санаам батарбата да, барарга сананным. Икки кыыһым – куораттан Сэбээк КҮН, Уус Алдантан Хотойук Айгыына – түргэн үлүгэрдик айаннатан Чурапчыга кэллилэр. Ити түүн утуйбакка күнү көрүһүннэрдилэр. Эбиэт кэмигэр биир дойдулаах кыыспын АйКыымы ылан ыраах айаммытыгар туруннубут. Ырыа ыллаан, суолбутугар араас кыыл аргыстаах айаннаатыбыт. Одо сиригэр тиийэн хоннубут. Арай түүн 3 чааска: «Тур, тукаам», – диэн ким эрэ саҥатыттан уһугуннум. Көрбүтүм Хотойук Айгыына: «Күн тахсан эрэр, кытаатыаҕыҥ», – диир. Аргыый тэринэн таҕыстыбыт, алгыс түһэрэр сирбитин атахпыт хаамтаран буллараатын кытта, тулабын эргиччи көрбүтүм, били харахпар көстөр хартыынам бу турар эбит. Ытык сиргэ сүгүрүйэн, аал уоппутун оттон, сиэр-туом оҥорон, алгыс түһэрэн, сир иччилэриттэн көрдөһөн-ааттаһан, алгыс эттибит. Хайа кэнниттэн күммүт ойон тахсан, көрүөхтэн кэрэ сардаҥалара, халыҥ бүтэй былыттар киһи уунан тиийиэхтии бытырыһан, итир былыт буоллулар. Алгыс кэмигэр көрдөхпүнэ хас биирдиибит иннигэр ыаҕыйаларга халлаантан көмүс кыырпаҕын курдук кылабачыйар кутуллар курдук. Ыаҕыйалар туолуохтарыгар диэри үстэ төхтүрүйэн алгыс тылларын барыбытыгар этиттэрдилэр. Ол кэннэ бары тэҥҥэ хомустарбытын ылан дьикти дьүрүскэни тыаһатан, санаабар, биһигини хайалар үрдүлэринэн халлааҥҥа көтүтэн таһаарда. Ытык сир сырдаан, күн уотугар кылбаарыйа кыыһан, салгына чуумпуран кэрэ да көстүү көһүннэ. Ити күн Одо аттыгар баар күрүлгэни көрө бардыбыт. Кыргыттарым кэннибэр хаалан иһэллэр. Күүтэрим дуу дии санаан ылбыппар, «кэлэн ис» диир курдук саҥа ыҥырда. Мин аргыый хааман, үөһээттэн хайа икки ардынан түһэр уу, хомуспун ылларан алҕаттарда. Чуораан тыаһа иһилиннэ, кыргыттарга сүүрүгүрэ сытар үрүйэлии устар ууну ыраастаппыттар. Ол курдук бу сир, уу киһи курдук ис-тас тутулугун, кэрэ көстүү өссө сайдаары, чэгиэн буолаары ыраастатаары алҕатан, эмтэнээри ыҥырбыт эбит. Бу дьикти сир ыраас уутуттан элбэх киһи кэлэн  бэриһиннэрэн барар буолуоҕа. Үгүс киһи доруобуйатыгар туһалыа, көмөлөһүө. Санаабытын ситэн, үлэбитин түмүктээн төннөр айаммытыгар ыаҕастаах уунан ардах түстэ. Арыый ардах намырыырын кэтэһэн баран, Хаандыга диэки айаннаатыбыт. Хаандыгаҕа тиийэн хонон баран сарсыарда эбиэт иннинэ библиотекаҕа тиийэн мустубут дьоҥҥо Хотойук Айгыына алгыс аартыгын Хаандыга сиригэр арыйда. Ол курдук дойдуну ыраастаан, эмтээн кэллибит. Хаандыга уулара балыгынан туолуохтара, айылҕата көрүөхтэн дьикти тубустар тупсан иһиэҕэ.

Түмүкпэр, Үрдүк Айыыларга, сир-дойду иччилэригэр, Улуу кырдьаҕастарга, өбүгэлэрбит ытыс үрдүгэр маанылаан илдьэ сылдьыбыттарыгар, күүс-уох укпуттарыгар махтанабын! Айылҕа ыарытыйбакка, салгына, иһэр уута ыраас буоллаҕына, ийэ сир олохтоохторо сайдабыт, үүнэбит! Аар Айылҕабытын харыстыаҕыҥ!

Сэбээк КҮН:

– Дойду сурахтаах, алаас ааттаах. Сахабыт сирэ барахсан киэҥ сиринэн тайаан сытар. Хас биирдии дойду барыта тус-туспа остуоруйалаах, дьикти кэрэ сирдэрдээх. Ытык алгысчыт Афанасий Семенович Федоров-Охонооһой «Киһи – айылҕа сорҕото» диэн уһуйааныгар бииргэ үөрэнэр доҕотторбунуун ыраах Томпо улууһугар баар ытык сиргэ айаннаан кэлбиппит. Одо – ыраах дойду, айана сылаалаах. Ол эрээри биһиги сүрдээх бэһиэлэй дьон буоламмыт, биир тыынынан айаннатан тиийбиппит. Бу – халлааҥҥа харбаспыт хайалар ортолоругар турар этнокомплекс. Киһи диэн мындыр да эбит, санаатын-оноотун уурдаҕына, үйэлээх, дьон туһугар уонна дойдуларын кэрэтин көрдөрөөрү оҥорор да буолар эбит. Барыта таас сиргэ кыра ырааһыйаҕа тутуллубут айанньыттарга анаммыт кыра дьиэлэр. Балаакканан да түһэр миэстэлэр бааллар. Аны, цивилизацияттан, дэриэбинэттэн олох туспа, ойуччу турар. Ытык дойдуга кэлэммит, анал чааска күнү көрсүү, сүгүрүйүү сиэрин-туомун, эйгэ ситимин олохтуур алгыс тэрийдибит, алгыс кэмигэр эйгэнэн араас дьиктилэри көрбүппүт, илдьиттэри истибиппит. Хараҥа былыттар ыанньыйан турар кэмнэригэр үлэбитин саҕалаабыппыт, арай алгыспыт бүтэһигэр саҥа тыын ылбыттыы үрүҥ күммүт хараҥа былыты үтэйэн күөрэс гынан күлүмүрдээн тахсан үөрдүбүтэ. Ол кэнниттэн сынньана түһэн баран, ураты айылҕалаах, ып-ыраас дьэҥкир уулаах күүстээх күрүлгэни баран көрбүппүт. Күрүлгэни тулалыыр сымара таас хайа күүһэ-уоҕа ыраахтан биллэрэ. Сүдү айылҕа чэлгийэ үүнэн, тупсан, кыаҕырбыт күүстээх айылгылаах күннэригэр түбэһэн, биир сырдык тэтимҥэ дьүөрэлэһэн, араҥаччылаһан, айылҕа оҕото сорҕото буоламмын, ытык өбүгэм ситимин тутаммын, харысхалым күрүөтүн халыҥатан, кутум-сүрүм кыаҕын өссө арыйан, күүһүрдэн, өйбүн-санаабын сайҕардан ытык сиртэн атын киһи тахсыбытым. «Одо» базаттан төннөн иһэн «Шаман-ручей» көрөн ааспыппыт. Элбэх киһи сылдьан, тимир харчы быраҕан баҕа санааларын этэн ааһаллар эбит. Хаһан да алгыс тылын истибэтэх сиргэ биһиги бастакынан түс түһэрэммит, былааннаабыт үлэбитин, сиэрбитин-туоммутун толору толорон, эйгэ ситимин олохтоон айаннаабыппыт.

АйКыыма:

– Бу сыл сааһыттан быһа Томпо хайаларыгар барар баҕам батарбакка, былааннаан, бэс ыйын саҥатыгар бэһиэ буолан айаннаабыппыт. Барарбыт саҕана араас тургутуулары ааһан, аартыктарбыт арыллан, этэҥҥэ Томпо кыраныыссатыгар тиийэн, араас айылҕа оҕолорун көрөн, турбазабытыгар этэҥҥэ кэлбиппит. Күнү көрсө, сиэр-туом оҥороору тэринэн алгыс оҥордубут. Арай хомустуу туран турукка киирэн наһаа соһуйдум, алгыс кэнниттэн ыраастанныбыт, хайалаах сир салгынынан дуоһуйа тыынан базаҕа кэллибит. Алгыс кэнниттэн ыраастанан, Куйаар Куо, Сэбээк Күн эмтээтилэр, сүбэ-ама биэрдилэр, ол кэнниттэн бары кыра оҕолуу үөрэн-көтөн базабытыгар сынньанныбыт. Онтон күрүлгэҥҥэ сылдьан, эмиэ күүс-сэниэ ылан, Хаандыгаҕа төннүбүппүт.

Ити курдук бииргэ айаннаспыт аргыстарым санааларын билистигит. Айылҕаны кытта маннык алтыһыы хас биирдиибитигэр сүҥкэн күүһү, көҥүлү, арыллыыны, ыраастаныыны анаабыта.  Бары ону куппутунан чугаһатан, санаабытынан ылынан, ис өйбүт олус үөрэн дьиэбитин булбуппут.  Алгыстаах айан диэн дьэ бу буоллаҕа. Баҕар сорох ааҕааччы баалыы саныаҕа, ким көҥүллээбитэй дуу, оннук сатанар үһү дуо диэн. Ол эрээри Сахабыт сирин айылҕата барахсан күннэтэ сатарыйа турарын, ол охсуута бэйэбитигэр кэлэрин билэ олордоххут. Ол инниттэн ким эрэ көҥүллүүрүн кэтэспэккэ, айылҕа этэрин, ыҥырарын истибит эрэ киһи Ытык сирдэргэ тиийэн күүс-көмө буоларбыт тоҕо бааланыахтааҕый? Биһиги уһуйааччыбыт А.С. Федоров-Охонооһой этэрин, үөрэтэрин ылынан, кини сиэри-туому тутуһар үөрэтиитин сөптөөҕүнэн ааҕабыт, ылынабыт, кини билиититтэн бэрсибитин бар дьоммутугар тарҕатар баҕалаахпыт уонна сыал-сорук оҥостон үлэлиирбит туһалаах дии саныыбыт. Онтон Айылҕабыт ырааһырыа, дьон кута, санаата күүһүрүө!

«ОДО» этнотуристическай база үлэһиттэригэр, чуолаан Дария Ивановнаҕа үтүөкэн сынньалаҥы бэлэхтээбиттэригэр махталбытын этэбит!

Хаартыскалар: Ааптар түһэриилэрэ