Айталина Васильева: «Олох тэтимиттэн хаалсыбакка, сыалларбын ситиһиэхтээхпин»

Бүгүҥҥү ыалдьытым Хаҥалас улууһун «1-кы Мальдаҕар нэһилиэгэ» МТ баһылыга Айталина Ивановна Васильева, дойдутун, нэһилиэгин туһугар сүрэхтиин-быардыын ыалдьар, эдэр киһиэхэ лоп-бааччы тыллаах-өстөөх, тобуллаҕас толкуйдаах киһи эрэ киэн туттуох ыччата.
Кини туһунан биир дойдулаахтара сөҕөллөрүн, хайҕыылларын, махтаналларын этэллэр. «Айталина Ивановна улахан куоракка да үлэлиир кыахтаах киэҥ, ыраах, дириҥ көрүүлээх, эппитин сыыска-буорга түһэрбэт, олоххо эбэһээт киллэрэр, өссө кэтэспэтэх өттүгүттэн аһара оҥорор, сөҕүмэр эниэргийэлээх, идиэйэлэрдээх, саҥарара-иҥэрэрэ ыллыктаах салайааччы. Дьоҥҥо сыһыана үчүгэйиэн! Бэйэтин сааһыгар холооно суох улахан киһи!» – диэн эппиттэрин олус астына иһиттим.

1-кы түһүмэх. Дьиэ кэргэн, оҕо саас

– Айталина Ивановна, бастатан туран бэйэҥ тускунан кэпсиэҥ дуо, хантан хааннааххыный, кимтэн кииннээххиний?

–  Мин Федоровтар дьиэ кэргэҥҥэ 1995 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүтүм. Икки убайдаахпын, улахан убайым икки оҕолоох; хомойуох иһин, ковид кэмигэр бараахтаабыта. Оҕолорун эпиэкэҕэ ылан көрө сылдьабын. Иккис убайым «Өлүөнэ очуостара» национальнай пааркаҕа инспекторынан үлэлиир, кэргэннээх, үс оҕолоох.

Ийэм сааһын тухары потребкооперацияҕа үлэлээбитэ, РФ кооперациятын туйгуна, билигин сынньалаҥҥа тахсан баран оҕо уһуйааныгар харабылынан үлэлиир. Аҕам Летнай училищены бүтэрэн бөртөлүөккэ летчиктаабыта. Ньурбаҕа үлэлии сылдьан ийэбин көрсөн, Хаҥаласка сүгүннэрэн аҕалбыт. Онтон ыла Булгунньахтаахха олороллор. Бэйэм Булгунньахтаахха төрөөбүтүм, үөрэммитим, оскуолабын үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрбитим.

Силиспин-мутукпун үөрэтэбин, чинчийэбин, билиҥҥитэ бэһис көлүөнэҕэ диэри билэбин, хайаатар да өссө үөрэтиэм диэн сыал-сорук туруорабын.

– Оҕо эрдэҕинээҕигин санаан ааһыахха. Бука, сытыы-хотуу, актыыбынай киһи буолуоҥ. Оскуолаҕа хайдах үөрэммиккиний, тугунан дьарыктанар этигиний?

– Оҕо сылдьан араас хайысханан барытынан дьарыктаммытым: оскуола бэрэсидьиэнэ да этим, волейболга да сылдьарым, үҥкүүлүүрүм, ыллыырым даҕаны. Научнай конференцияларга, «Молодой лидер России» күрэхтэһиилэргэ хаста да ситиһиилээхтик кыттан турардаахпын.

– Доҕотторуҥ, дьүөгэлэриҥ төһө элбэхтэрий, эрэллээх доҕор диэн хайдах буолуохтааҕый?

– Эрэллээх доҕорум – мин кэргэним. Тэҥҥэ улааппыт кыргыттарбын кытта биэс дьиэ кэргэн буолан табаарыстаһабыт, оҕолорбут доҕордоһоллор. Олоҕум суолун устата көрсүбүт доҕотторбор махтанабын, кинилэри кытта олох уларыйар да кэмигэр сибээспитин быспаппыт. Доҕор элбэҕэ буолбакка, истиҥэ сыаналаах. Онуоха, бастатан туран, бэйэҥ үчүгэй доҕор буолуоххун наада.

– Оҕо сааскар саамай өйдөөн хаалбыт түгэҥҥин ахтан ааһыаҥ дуо.

– Мин оҕо сааһым олус дьоллоохтук ааспыта. Аҕабын кытта ордук чугас этибит, күн аайы араас остуоруйа кэпсиирэ. Биирдэ Тымныы Оҕуһун туһунан кэпсээбитин олус чугастык ылынан, итэҕэйэн, Тымныы Оҕуһун кытта халлаанынан көтөн иһэрбин өр кэмҥэ диэри оҥорон көрөр этим.

Дьоммут сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэҕэ сылдьаллара, убайдарым ыал буолан көспүттэрэ, онон кыра эрдэхтэн бэйэбин дьаһанан, дьиэни-уоту көрөн олорбутум. Доҕотторбутун кытта араас үчүгэй кэмнэри ааспыппыт. Мин куруук иллэҥэ суох курдук да буолларбын, наһаа үчүгэйдик оонньоон-көрүлээн, бэлисипиэтинэн хатааһылаан, өрүскэ киирэн сөтүөлээн, балыктаан күммүтүн барыырбыт. Төрөппүттэрим улахан киһи курдук кэпсэтэллэриттэн, куруук сүбэлэһэн, тэҥнээх киһи курдук көрөллөрүттэн эрдэ өйүм-санаам улааппыт, эппиэтинэс үрдээбит дии саныыбын. Онон ийэлээх аҕабар истиҥ махталбын тиэрдэбин.

– Төрөппүт иитиитэ инники олоххор төһө сабыдыаллаата?

– Төрөппүт иитиитэ уонна кинилэр тапталлара улахан оруолу оонньуур. Оҕо эрдэххиттэн ийэ, аҕа күүстээх таптала киһи ис туругун күүһүрдэр, ыарахаттартан толлубат оҥорор эбит.

Аҕам хаһан даҕаны мөҕөн көрбөтөҕө да буоллар, араас түбэлтэлэргэ сөптөөх сүбэни биэрэр эбит. Холобур, биирдэ оскуолаттан кэлэн, бука,  «маладьыас» дэттэрээри, киһиргээн буоллаҕа: «Бу оҕо кыайан эппиэттээбэтэ, мин барытын эппиэттээтим», – диэн сонуннаах кэлбитим. Онуоха аҕам: «Эн бу атын киһини хараардаҥҥын, бэйэм сырдаатым дии саныыгын дуо?» – диэн турда. Акаарыны кытта этиһэн бэйэҥ акаары буолуоҥ, атын дьону баттаан, хараардан, бэйэҥ үөһэ тахсыбаккын диэн өйдөбүлэ биир дии, оннук түмүккэ тиэрдэ сатаабыт эбит. Аны туран аҕам «эн уратыгын» диэн толкуйу киллэрбитэ. Дьон, ыалдьыттар кэллэхтэринэ, олоппос үрдүгэр туруоран баран: «Көрүҥ, Айта билигин эһиэхэ хоһоон ааҕан иһитиннэриэ. Өйдөөн кэбиһиҥ, кини бастакы кыараҕас харахтаах бэрэсидьиэн буолуо», – диэн дьээбэлэнэрэ. Уопсайынан, сүрдээх дьиибэлээх, дьээбэлээх буолара. «Ураты» диэн өйдөбүлэ туохтан да толлубаккын, инники барыахтааххын диэн суолталаах эбит. Оттон ийэм куруук дьиэ ыраас буоларын ирдиирэ, ас астыырга, таҥас суунарга, чэнчис сылдьарга үөрэтэрэ. Кинилэр иитиилэрэ олохпор сабыдыаллаабыта эрэбил.

2-с түһүмэх. Үөрэх, үлэ-хамнас, баһылыкка туруу

– Оскуолаҕын бүтэрэн баран ханнык үөрэххэ туттарыстыҥ?

– Юрист буолуохпун баҕарарым, оннук сыаллаах-соруктаах этим. Ол кэмҥэ тэлэбиисэринэн «Тайны следствия» диэн наһаа үчүгэй сериал көрдөрөллөрө. Мария Швецова диэн актрисаны көрө-көрө, кини курдук бэстилиэт тутан баран, кубуруок оҥоро-оҥоро, дьон бөҕөтүн быыһыам диэн ыраланарым. Билигин санаатахха, киһи да күлэр. Юрист идэтэ дьону быыһыыр, харыстыыр сыаллаах-соруктаах да буоллар, бэстилиэт тутан баран сүүрэкэлээбэккин буоллаҕа. Ону юридическайга киирэн бараммын билбитим.

Олус сөбүлээн үөрэммитим уонна наука өттүгэр барабын диэн Владивосток куоракка магистратураҕа киирбитим. Онно сылдьан кэргэммин көрсөн төттөрү дойдубар кэлбитим. Сыалбын-сорукпун, кандидатскайбын тиһэҕэр тириэрдиэм диэн былааннаахпын.

Дойдубар төннүүгэ биири санаан ааһыахпын баҕарабын. Онус кылааска үөрэнэр кэммэр хортуоппуй сыыһын ыраастыы сылдьан, иккис күммэр олус сылайдым. Ип-итии, сиһим ыалдьар эҥин. Онуоха «кырдьаҕастар барахсаттар хайдах маннык төҥкөйө сылдьан ыраастыыллар?» диэн толкуйга түһэн, этэрээт оҥоруохха наада эбит диэн баран дьаһалтаҕа тиийдим. Оччолорго нэһилиэкпит баһылыга Александр Петрович Тимофеев этэ. «Чип и Дейл спешат на помощь» диэн этэрээт тэринэн эрэбин, онно аһыллыы оҥорорбор пааркаҕа баар сыананы уларсаҕыт дуо?» – диэтим. Баһылыгым үөрдэ аҕай: «Олох маладьыаскын, үчүгэй этии эбит диэн өссө 500 солкуобай дуу, хас дуу күүс-көмө биэрдэ. Мин олох кынаттанан таҕыстым. Ол кэннэ этэрээппит аһыллыытын оҥорон этэҥҥэ үлэлээн барбыппыт. Ол сахха өйдөбүл үөскээбитэ, киһи тугу эрэ уларытыан баҕарар буоллаҕына, бэйэтэ саҕалыахтаах диэн. Устудьуоннуу да сылдьан дойдубар кэллэхпинэ куруук нэһилиэк олоҕор кыттыыны ыларым. Үөрэхпин бүтэрээт дойдубар тахсыбытым. Хаҥаластар бүттүүн киэн туттар, ытыктыыр киһибит, народнай суруйааччы Павел Николаевич Харитонов-Ойуку этэн турардаах: «Бастатан туран бэйэҥ төрөөбүт дойдугар иэскин төлөөн бараҥҥын, олоххун оҥостуохтааххын», – диэн. Мин онно олох сөпсөһөбүн уонна, спордунан дьарыктаммыт эҥин буолан дуу, биһиги Хаҥаласпыт киэн туттар киһитэ Николай Иванов: «Спорт диэн оҕону дойдуну таптыырга сүрүн инструмент», – диэбитин эбэн этиэхпин баҕарабын.

– Баһылыкка быыбарга кыттаргар хайдах быһаарыммыккыный, ким сүбэлээбитэй?

– Ыччат исписэлииһинэн үлэлии сырыттахпына аҕам саастаах дьон: «Баһылыкка тур», – диэн санааларын эппиттэрэ. Ону бастаан сөбүлэспэтэҕим, онтон хас да мунньахха сылдьан, бэйэм кыахпын анаалыстаан көрөммүн, дойдубар, нэһилиэкпэр туһаны аҕалыам диэммин сөбүлэспитим. Онон 24 сааспар дьонум, биир дойдулаахтарым итэҕэллэрин ыламмын баһылык буолбутум. Манна сүрүн оруола диэн – кинилэр анаалыстаатахтара, миигин оҕо эрдэхпиттэн билэллэр, хайдах улааппыппын, киһи быһыытынан хаачыстыбаларбын, ол миэхэ күүс-көмө буолла диэхпин баҕарабын.

– Эппиэтинэстээх үлэҥ бастакы күнэ хайдах ааспытай?

– Хайдах эрэ соһуччу курдук этэ да, саҥа үлэлиэхтээх кэллиэгэлэрбин кытта сыыйа биир тылы булан этэҥҥэ ааспыта. Бииргэ үлэлиэхпит, сыалбыт-сорукпут тэҥ, урукку үлэни умнубаппыт, ким да аатын-суолун сыыска буорга түһэрбэппит диэн өйдөбүлү киллэрэн, кими да уураппакка, аа-дьуо түмсэн үлэбитин саҕалаабыппыт.

– Быйыл үлэлээбитиҥ биэс сыла буолар.

– Биэс сыллааҕыта ылыммыт бырагыраамабытын 90-тан тахса бырыһыанын барытын толордубут, балаҕан ыйыгар диэри 100 бырыһыаҥҥа тириэрдиэхпит диэн эрэллээхпин.

– Дьахтар киһиэхэ ыарахан үлэ буолбатах дуо? Ханна баҕарар, кистээбэккэ эттэххэ, үлэни сыаналаабат, кэннигиттэн саҥарар дьон баар буолар. Эһиги нэһилиэккэ хайдаҕый, кириитикэни, сэмэни хайдах ылынаҕыный?

– Биллэн турар, дьахтар киһи соруга элбэх, үлэнэн эрэ муҥурдаммат, дьиэтин-уотун, оҕолорун син биир ханна да сырыттар саныы, быһаара сылдьар. Мин бу биэс сыл үлэлээн кэлбит кэммэр дьоллоохпун дэнэбин, үлэбин олус сөбүлүүбүн, дьону кытта алтыһарбын, кинилэр олохторун уларытарбын, туһаны аҕаларбын. Ол иһин дьахтарга салайааччы буолар куһаҕан дуу, үчүгэй дуу диир кыах суох, улахан оруолу оонньообот дии саныыбын. Кылаабынайа үлэһит буолуохха наада. Үлэни өрө тутар, дьону кытта сыһыаныҥ үчүгэй уонна инникини анаалыстаан көрөр буоллаххына, сайдыы кэлэр, билииҥ-көрүүҥ хаҥыыр, олох тэтимиттэн хаалсыбаккын. Эр киһи да буол, дьахтар да буол – барыта сатанар, табыллар, сыалларыҥ ситтэрэллэр.

Кириитикэ хаһан баҕарар баар, баар буолуохтаах даҕаны. Холобур мин бэйэм хамаандабар бэйэ-бэйэни кириитикэлээҥ диэн модьуйабын. Киһи бэйэтэ туспа көрүүлээх, санаалаах буолуохтаах. Кириитикэ да араастаах, таах мээнэ кириитикэлээбит диэн, биллэн турар, туһата суох, маны маннык гыныахха сөп, бу сыыһа, маннык оҥоруохха дииллэрин куруук ылынабын. Ким да буоллун, этиилэрин толкуйдаан көрөбүн уонна бу хайысхаҕа үчүгэй билиилээх-көрүүлээх, уопуттаах киһиттэн сүбэ-ама ылабын, кэлэктиибинэн быһаарыылары эмиэ туһанабын. Хас нэдиэлэ аайы быһа эпииргэ тахсабын, дьон өйүүрэ киһини кынаттыыр.

– Нэһилиэккит сайдыытын, ситиһиилэрин туһунан кэпсээ эрэ, туох саҥаны киллэрдигит. Хортуоппуй ыһаарылаабыккыт социальнай ситимнэринэн өрөспүүбүлүкэни тилийэ көппүтэ.

– Нэһилиэкпит сайдыытыгар түөлбэ салайааччыларын, дьокутааттары уонна тэрилтэ салайааччыларын кытта киэҥ хабааннаах үлэ барда диэххэ наада. Онтон сүрүннэрин кэпсээтэххэ, нэһилиэкпит дьонун өйөбүлүнэн, түмсүүтүнэн сүүрбэттэн тахса сыл күүппүт уубут ситимин үлэҕэ киллэрдибит. Тыа сиригэр балыыһалар сабыллыбыттарын кэннэ, аҕам саастаах дьоҥҥо хайаан да болҕомто уонна узкай исписэлиистэр көрүүлэрэ-истиилэрэ наада диэн, «Уһун үйэлэнии киинин» арыйбыппыт. Манна саҥа үлэ миэстэтэ да таҕыста, дьоммут буор-босхо кэлэн сынньанан, эмтэнэн даҕаны абыраннылар. Ону таһынан паарка тутуллубута.

Хортуоппуйбутун пааркабыт арыллыытыгар ыһаарылаабыппыт, «Нэһилиэк күнэ» диэни тэрийбиппит, сыл аайы балаҕан ыйыгар ыытыллар. Сыала-соруга диэн – чөл олоҕу тутуһуу, бэйэ бородууксуйатын таһаарыы, биир дойдулаахтарбытын өрө тутуу, историяны чинчийии уонна нэһилиэккэ үтүө дьыаланы бары бииргэ көмөлөөн оҥоруу.

Дойдубут хортуоппуйун өрөспүүбүлүкэҕэ биллиннэр диэн улахан хобордоох сакаастаан, 70 киилэни 170 киһи ыһаарылаабыта. Сыала диэн хортуоппуйбутун батарыы диэн этэ. Инньэ гынан түөрт күн иһигэр 800 тыһыынча солкуобайга барытын атыылаабыппыт. Онтон эһиилигэр «Муус Хайа» эрэстэрээни кытта сөбүлэҥ түһэрсэммит билигин киилэтин 90 солк. батарабыт. Хортуоппуйунан дьарыгырар фермер баар буолла, дьоммут бэйэлэрин буолаларын улаатыннаран, дьарыктара элбээтэ.

– Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин тэрийбит «Школа мэров» баран кэлбитиҥ. Ол туһунан кэпсиэҥ дуо?

– Былырыын салайааччылар эксээмэн туттарбыппыт, хас да психологическай тургутугу ааспыппыт; ол түмүгүнэн Саха сириттэн иккиэ буолан, миигин кытта Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Дмитрий Иванович Тихонов, федеральнай кадровай резервэ оҥорор В.В. Путин көҕүлээбит бырагырааматыгар киирбиппит. Уопсайа 160 салайааччы икки бөлөҕүнэн үөрэннибит. Бу олус туһалаах үөрэх буолла, судаарыстыбабыт хайа диэки баран иһэрий, туохха бэлэм буолуохтаахпытый, туох ыарахаттары көрсөбүтүй, территориялары хайдах күүһүрдэн биэрэбитий диэн ыйытыыларга эппиэт ылар олус үчүгэй. Элбэххэ үөрэттилэр, көрдөрдүлэр. Онтубун үлэбэр туһанабын. Дьон олоҕо тупсарыгар туһаны аҕалыа диэн баҕа санаалаахпын.

3-с түһүмэх. Ыал буолуу, олох туһунан анаарыы

– Кэргэниҥ, оҕолоруҥ туһунан кэпсиэҥ дуо, тапталлааххын кытта ханна билсэн ыал буолбуккутуй?

– Үөһэ этэн аһарбытым курдук, Владивосток куоракка магистратураҕа үөрэнэ сылдьан. Кини Саха сириттэн кэлбит устудьуоннары түмпүтэ, онно билсибиппит. Владивосток курдук кыраһыабай куоракка ыал буолабыт диэн баҕа санаа үөскээн, дойдубутугар кэлэн холбоспуппут, уоллаах кыыс оҕолоохпут. Кэргэним туризм үөрэхтээх, ол хайысхатынан дьарыктанар, ону таһынан дьиэ-уот өттүгэр, оҕо иитиитигэр сүрүн оруолу толорооччу кини. Онон бэйэбин ийэ, кэргэн быһыытынан дьоллоох киһибин дэнэбин. Кэргэним олус мындыр толкуйдаах, куруук сүбэ-ама биэрэн, биһигини барыбытын харыстаан илдьэ сылдьар.

Оҕолорум уһуйаан иитиллээччилэрэ, уолбут эһиил оскуолаҕа барар. Убайым оҕолорун эпиэкэҕэ илдьэ сылдьабын, улахан уол орто үөрэҕин түмүктээн аармыйаҕа бараары оҥостор, кыыс 11-с кылааска үөрэнэр.

– Эдэр ыал арахсара, өйдөспөтө баар суол. Эһиги бигэ тирэхтээх ыал буоларга кими холобур оҥостоҕутуй?

– Биһиги иккиэн ыал кыра оҕолоробут, төрөппүттэрбит саастаахтар. Ыал бигэ тирэхтээх буоларыгар бэйэ-бэйэни кытта кэпсэтэ үөрэниэхтээх, убаастаһыахтаах, биһиги ыал хаһан даҕаны үөхсүүнү, киҥир-хаҥыр саҥарсыыны көрсө иликпит. Туох баар ыарахаттары, боппуруостары бииргэ олорон кэпсэтэ, быһаарса сатыыбыт, иккиэн холку буоламмыт эбитэ дуу.

Оҕолору хайдах да иит, бэйэҥ олоххунан, үлэҕинэн, дьоҥҥо сыһыаҥҥынан холобур буолаҕын. Эдэр ыал эрэ диэн буолбакка, икки киһи бэйэ-бэйэтин кытары куруук өйдөһүөхтээх, кэргэҥҥин убаастыахтааххын, ытыктыахтааххын, махтаныахтааххын. Кини эмиэ туһунан киһи буоларын умнумуохха наада, бэйэтэ эмиэ интэриэстээх, баҕа санаалаах, кини эйиэхэ табаарыһыҥ, тапталыҥ буолар.

Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ ким эрэ чорбойор, аҕа баһылык диэн өйдөбүл суох. Холобур, дьиэ-уот боппуруостарын кэргэним быһаарар, ханнык эрэ боппуруоска – мин, ардыгар – эбэбит сүбэтэ-амата.

Кэргэммэр махталым муҥура суох, кини өйө-санаата миигин кынаттыыр. Үлэбиттэн дьоллонорбун олус диэн билэр уонна туох баарынан көмөлөһөр, хаһан да үлэттэн сылтаан биһиэхэ кыыһырсыы эҥин тахсыбат. Кинитэ суох үлэм да кыайтарыа суоҕа этэ дии саныыбын. Онон кини саамай тутаах киһибит, кини баар буолан мин үлэлиибин, оҕолор улааталлар, дьиэ кэргэммит чэчирии сайдар. Кини күүһүгэр, кини барыбытын харыстыы, араҥаччылыы сылдьарыгар олус махтанабын уонна убаастыырбын хаһыат нөҥүө биллэрэбин.

– Олохпут куруук ыарахан диэн суланабыт, эн олоҕу хайдах көрөҕүн, сыаналыыгын?

– Олохпут чэпчэкитэ суох, ол да буоллар киһи олоҕу хайдах көрөрүттэн тутулуктаах дии саныыбын. Олоҕу эрэ буолбакка, араас тахсар быһыыны-майгыны барытын куһаҕан да, үчүгэй да өттүттэн көрүөн сөп, бэйэтэ баҕарар өттүттэн. Ол иһин ити чааһыгар киһи бэйэтин кытта ситимнээх буолуон наада, бэйэтин сатаан истэр, өйдүүр. Куһаҕан дии-дии олордоххо, туох үчүгэйэ кэлиэй, киһи бэйэтин санаатын күүһүнэн элбэҕи уларытыан, элбэх үчүгэйи тардыан сөп. Оччоҕуна эрэ олохпут тупсан-сайдан барыаҕа.

– Инники 20 сылынан бэйэҕин хайдах көрөҕүн?

– Доруобай, чэгиэн буолуохпун баҕарабын, дьоллоох дьиэ кэргэним эмиэ этэҥҥэ буолуо диэн бигэ эрэнэбин, оннук баҕа санаалаахпын. Дуоһунас, салайааччы өттүгэр көрбөппүн, ол бүгүн баар, сарсын – суох, кылаабынайа киһи үөрэҕэ, билиитэ-көрүүтэ, дьону кытта сыһыана, оҥорбут дьыалата, дьон ону эрэ кэнники сыаналыыр буолар эбит.

– Биир дойдулааххытын, сураҕа суох сүппүт саллаат уҥуоҕун дойдутугар аҕалтарыыга сүүрбүтүҥ-көппүтүҥ, ол туһунан кэпсиэҥ дуо?

– Былырыын Волгоград куораттан волонтердар сибээскэ тахсаннар, эһиги биир дойдулааххытын буллубут диэн биллэрбиттэрэ. Онуоха улууспутуттан Ил Түмэн дьокутаата Афанасий Семенович Владимировка, СӨ норуоттарын култуурунай нэһилиэстибэтин көрүүгэ-харайыыга, үйэтитиигэ, үөрэтиигэ-чинчийиигэ департаменын салайааччыта Николай Афанасьевич Макаровка биллэрбитим. Архыыптары кытта үлэлэспиттэрэ уонна өрөспүүбүлүкэ хамыыһыйатын тэрийэн, аймахтарын көрдөөн, булаттаан, Волгоград куоракка айаннаабыппыт. Быйыл биир дойдулаахпытын дойдутугар аҕалан, сүрэхтэммит таҥаратын дьиэтин тэлгэһэтигэр кистээтибит. Манна биир дьиктитэ диэн, кини бэйэтин кытта илдьэ сылдьыбыт тирии ботуоҥка суумкатыгар туох баар докумуонун – кыһыл армеец буолар киниискэтин, Орджоникидзевскай оройуон дьокутаата буоларын туоһулуур дастабырыанньатын – кичэллээхтик илдьэ сылдьыбыт. Өссө аҕыйах устуука манньыат харчылааҕа. Ол барыта ботуоҥка иһигэр 80-ча сыл сытан, киһи дьиктиргиэх, туох да буолбатах. Онон бары да үөрдүбүт, соһуйдубут. Бу биһиэхэ күүс, үөһэттэн ыйыы биэрэр курдук. Билигин эмиэ анал байыаннай дьайыыга кытта сылдьар уолаттарбыт ханнык да түгэҥҥэ бары этэҥҥэ дьиэлэрин булуохтара диэммит бигэ эрэнэбит.

– Түмүккэ, «Киин куорат» хаһыат ааҕааччыларыгар баҕа санааҥ.

– Баҕарыам этэ кытаанах доруобуйаны, ыарахантан хаһан да толлумаҥ, иннигит диэки баран иһиҥ, дьиэ кэргэҥҥитигэр иллээх олоҕу, өйдөһүүнү-өйөһүүнү баҕарабын уонна күннэтэ махталлаах буолуҥ. Дойдубут сайдарын туһугар бары бииргэ буолуохха, туора турумуохха. Хас биирдии киһиттэн биһиги инники олохпут тутулуктаах, оҕолорбут, кэнчээри ыччаппыт олохторо дьоллоох буолалларын туһугар бэйэбит кылааппытын киллэриэххэ диэн ыҥырабын.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ