«Айар үлэ — киһи сынньанар эйгэтэ»

Бэлиэр Саҥа дьыл тыына биллэн, хас биирдии дьиэҕэ алыптаах, абылаҥнаах остуоруйа эйгэтэ уһуктан эрдэҕэ. Бу кэмҥэ, тоҕо эрэ, үгүс дьон оҕо эрдэҕинээҕи иэйиилэрэ, кэрэҕэ-сырдыкка, туох эрэ таайыллыбат кистэлэҥҥэ талаһыылара күүһүрэргэ дылы.
Баччаларга Мэҥэ Хаҥалас улууһун Павловскай нэһилиэгэр биир ураты дьарык уһуктар. Ол курдук, манна баата оонньууру оҥоруу уран дьарыгар уһуйаллар. Уһуйааччы, дьарыктааччы – Айталина Авксентьевна Флегонтова. Бүгүҥҥү нүөмэрбитигэр ураты дьарыгар дьону үөрэтэр уран тарбахтаах маастары кытта кэпсэтэбит.

– Бэйэм Павловскай оскуолатыгар уруһуй учууталынан үлэлиибин. Баччаларга киһи барыта Саҥа дьылы кэтэһэр, дьиэтин киэргэтэр, симиир. Мин Саҥа дьыл саҕана хаһыс да сылын баата Моруос оҕонньору, Хаарчаананы, оонньуурдары оҥоруунан дьарыктанабын. Ону сэргэ, оттон уруһуй учуутала буоларым быһыытынан, хартыыналары эҥин уруһуйдуубун. Бу мин хоббим буолар.

– Баатанан оонньууру оҥорорго бастаан хайдах үөрэммиккиний?

– Оҕо эрдэхпитинэ баата оонньуур элбэх этэ дии. Баата истээх Моруос оҕонньору бары да өйдүүр буолуохтаахпыт. Мөһөөччүгүн иһигэр туох баарын эҥин таайа сатыыр, ол эрээри куттанан хаспат буоларбыт (күлэр). Бу баата Моруостарбыт ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр сүтэн хаалбыттара. Үгүс киһи кэпсээнинэн сыбаалкаҕа да таһааран бырахпыттар бааллар этэ. Ити кэмтэн Моруоспутун сүтэрэн, Саҥа дьылга сыһыаннаан Санта Клаус уобараһа баһыйан киирэн барбыта. Билигин хайдах эрэ урукку сөргүтүллэн, ааспыкка эргиллии буолан эрэр. Моруос оҕонньору Саҥа дьыл сүрүн уобараһын быһыытынан төттөрү ылыныы кэмэ кэллэ. Манна баатанан дьарыктанар маастардар эмиэ оруоллаах курдук буоллахпыт.

Уруут, ыраатта, уонтан тахса сыл буоллаҕа дуу, биир кэллиэгэм эбэлэрэ ыыппыт Моруос оҕонньоро баарын, наһаа эргэрбитин, саһарбытын кэпсээбитэ. «Кырааскалаан биэр эрэ» диэн көрдөспүтэ. Аҕалбытыгар көрбүтүм, ол Моруос оҕонньор хаста да водоэмульсионканан кырааскаламмыт, соно эҥин тас дьүһүнүн сүтэрбит этэ. Ол иһин барытын хастаан ылбытым, хайдах-туох оҥоһуулааҕын сыныйан көрбүтүм, киһи хараҕынан көрөн өйдүүр оҥоһуулаах этэ. «Работница» сурунаалга дуу, ханна дуу аахпыттааҕым, баата оонньуурдары хайдах оҥороллорун туһунан. Хортуоппуй крахмалыттан анал килиэй оҥоруохха наада. Инньэ гынан ити тупсарыахтаах Моруоспар саҥа баата ылан, саҥа сону кэтэрдибитим, сирэйин кырааскалаан эҥин чөлүгэр түһэрбитим. Таһа слюдалаах эҥин буолар дии, ол кэмҥэ слюда соччо көстүбэт буолан, лаахтаабытым. Олус үчүгэйдик табыллыбыта, үлэспит дьонум аһара сэҥээрбиттэрэ, үөрбүттэрэ. Ол кэнниттэн эмиэ хаста да эргэ Моруостары реставрациялаабытым. Онтон хайдах эрэ бэйэм оҥоруохпун баҕаран бастакы кыракый Моруоспун оҥорбутум. Мэҥэҕэ куукулалар быыстапкалара буоларыгар «оонньуурдаргын аҕалаар» диэбиттэригэр кыттыбытым. Ордук сахалыы оонньуурдары дьон сэҥээрэр диэн кэлии Моруоһу сэргээбэт курдуктар этэ. Онтон Майа кыраайы үөрэтэр музейыгар быыстапка буолар, онно кытын диэбиттэригэр аҕыйах оонньуурбун илдьибитим. Музей дириэктэрэ оонньуурдарбын кэрэхсээн, «баата оонньууру оҥорорго дьону үөрэт эрэ» диэбитин ылынан үөрэппитим. Олус үөрбүттэрэ, сөбүлээбиттэрэ. Бэйэм эмиэ дьону үөрэтэртэн олус астыммытым.

– Бу дьарыгы элбэх киһи сэҥээрэр диэтиҥ.

– Оҥоһуктарбын хаартыскаҕа эҥин көрөн олус сэҥээрэллэр. Сүбэлэтэллэр, үөрэттэхпинэ, үөрүүнэн ылыналлар. Кэллиэгэлэрим бары кэриэтэ бэйэлэрэ Моруос оҥостуммуттара. Маастар-кылаастары ыытарбын Саҥа дьыл чугаһыгар дьон олус кэтэһэр. Бу кэмҥэ уонна сайын от-мас үлэтэ үмүрүйүүтэ, атырдьах ыйыгар, маастар-кылаастары ыытааччыбын. Үөрэниэн баҕалаахтар эрдэттэн билсэ, ыйыталаһа сылдьаллар.

– Дьарыккын саҕалыаххыттан элбэх оонньуур мунньулуннаҕа буолуо, быыстапканы эҥин былааннаабаккын дуо?

– Аан бастаан оҥорбуттарым эрэ бааллар. Үксэ бэлэх буолан тарҕанар уонна сакааска эмиэ оҥорооччубун. Быыстапка туһунан билиҥҥитэ санаабаппын. Кэлин биэнсийэҕэ эҥин таҕыстахха, бу дьарыкпын олохтоохтук ылсыам дии саныыбын. Билигин сүрүн үлэлээх буоламмын иллэҥ кэмҥэ эрэ быыс булабын. Сааһырдахха, харах эҥин үчүгэйдик көрөр, доруобуйа этэҥҥэ буоллаҕына, сөбүлүүр дьарыкпын тутуом буоллаҕа.

– Оҕо дьон баата оонньууру интэриэһиргиир быһыылаах дуу?

– Саҥа дьыл чугаһыгар оонньуурдарбын оскуолаҕа илдьэн оҕолорго уруһуйдатааччыбын. Дьарык туһунан этэр буоллахха, оҕо ылсарыгар ыарахан соҕус. 14-15 саастаах обургу оҕолор төрөппүттэрин кытта кэлэн оҥорсооччулар.

– Баатанан куукуланы оҥоруу, уопсайынан, эн санааҕар, төһө уустугуй? Баҕарбыт эрэ барыта ылсыан сөп дуо?

Урукку кэмнэргэ Саҥа дьыл биир ураты уобарастарынан баата оонньуурдар буолаллара. Үгүскүт өйдүүр буолуохтааххыт, хайаан да харыйа анныгар ууруллар торуоскалаах, бэлэх мөһөөччүктээх баата Моруос оҕонньору. 

– Дьиҥинэн, киһи сатаабата диэн суох дии саныыбын. Сүрүнэ, баҕа эрэ баар буоллун. Уонна саҥаны баһылыырга маастарга үөрэнэр ордук диэн санаалаахпын. Холобур, миэхэ үөрэнэ кэлэр дьон 4 чаас иһинэн бэйэм илиибинэн оонньууру оҥорон таһаарыам диэн өйдөрүгэр да оҕустарбакка кэлэллэр. Мин бэйэм, оҕолору эҥин үөрэтэ үөрүйэх киһи быһыытынан, үөрэтии технологиятын табыгастаах гына оҥостубутум. Дьарыкпын чааһыгар тиийэ чопчу маннык буолуохтаах диэн аттарбытым. Онон үөрэнэ кэлбит дьон дьарык кэмигэр оҥоһугу толору оҥорон, онтон олус соһуйан, үөрэн барааччылар. Ардыгар «дьиҥэр, наһаа чэпчэки эбит дии» диэччи эмиэ баар буолааччы. Ол эрээри аны дьиэлэригэр тиийэн баран үксүн мунаахсыйан хос ыйыталаһааччылар. Сүрүн өйдөбүлү ылбыт кэннэ үөрүйэх, биллэн турар, элбэхтик дьарыктаннахха кэлэр буоллаҕа. Мин хас да сылы быһа ылбыт уопутум, ону барытын ымпыгар тиийэ аҕыйах чаас иһигэр үөрэтэр, биллэн турар, кыаллыбат. Төһө кыалларынан чэпчэкитик өйдөнөр гына үөрэтэ сатыыбын. Үөрүөм иһин, миэхэ үөрэнэн баран салгыы дьарык гыммыт дьон баар буоллулар.

– Баатанан оонньуур оҥорооччулар түмсүүлээххит эҥин дуу?

– Социальнай ситимҥэ бөлөхтөөхпүн, онно үөрэнээччилэрим бааллар. Бөлөх кыттааччылара дьэ оонньуур бөҕөнү оҥороллор, үксүн оҕолоругар, сиэннэригэр бэлэх оҥороору. Бэйэ оҥоһуктарынан олус киэн тутталлар. Биирдэ маастар-кылааспар үйэтигэр тугу да оҥорботох, илии оҥоһугунан дьарыктамматах кэрэ аҥаар кэлэн барбыта. Дьиэтигэр оҥоһугун илдьэн «бэйэм оҥордум» диэбитин дьоно олох итэҕэйбэтэхтэр үһү. Ону ыксаан миэхэ эрийбитэ: «Дьонум олох итэҕэйбэттэр, миэхэ, баһаалыста, матырыйаалла ыыт эрэ», – диэн. Матырыйаал ыыппыппар дьонугар көрдөрөн олорон оҥорбутугар дьэ итэҕэйбиттэр этэ (күлэр). Маастар-кылааспар сылдьыбыт дьонум бастаан Моруос оҕонньору оҥорбут буоллахтарына, кэлэр сырыыга аны Хаарчаананы оҥорорго дьулуһаллар.

– Биир идэлээхтэр диэххэ дуу, баатанан оонньуур оҥорор маастардар, алтыһаҕыт дуу?

– Баатанан дьарыктанар дьүөгэлээхпин. Ыкса алтыһабыт, кэпсэтэбит. Оҥоһуктарбыт араастаһаллар, буочарбыт эҥин тус-туһунан.

– Чахчы, Моруос оҕонньоттор сирэйдэрэ биир халыып буолбакка, атын-атын. Сирэйин бэйэҕит оҥороҕут дуу, сакаастаан ылаҕыт дуу...

– Сирэйдэрин полимернай туойунан оҥоробут, онон хас биирдии оҥоһук, илии оҥоһуга буоларын быһыытынан, хатыламмат моһуоннаах, сирэйдээх-харахтаах буолар. Хайдах сирэйдээх буолара үлэ кэмигэр бэйэтэ тахсан кэлэр.

– Уран туттуулаах киһи Саҥа дьылга дьиэҕин номнуо симээн саҕалаабытыҥ буолуо?

– Хантаан... Бу курдук «гастроллуу» cырыттаҕым дии (күлэр). Маастар-кылааһы ыытарга өр бэлэмнэнэбин. Соҕотуопкалары эҥин эрдэттэн бэлэмниир уһун кэми эрэйэр. Ити чааһыгар кэргэним олус көмөлөһөр. Кинитэ суох дьарыктары ыытарым саарбах. Сүрүн үлэлээх буолан, дьон көрдөстөҕүнэ эҥин, бириэмэ аттаран өрөбүлтэн өрөбүлгэ дьарыктыырга кыһаллабын.

Оттон, биллэн турар, Саҥа дьыллааҕы харыйабытын хайаан да туруорабыт. Баатанан оҥорбут оонньуурдарбын сылын аайы бэлэхтэтэлээн кэбиһэбин. Аан бастаан оҥорбуттарым эрэ бааллар. Киһиэхэ, уопсайынан, бастакы оҥоһуга, төһө да судургу соҕус буолбутун иһин, ордук күндү, сыаналанар буолар эбит.

– Дьон бэйэбит Чысхааммытын оҥоруохха диэччилэр дуо?

– Инньэ диир дьон баар буолааччы. Уопсайынан, баата Моруос оҕонньор диэн бу үгэс буолбут, олоҕурбут уобарас буоллаҕа. Чысхааны баатанан оҥоруохха сөп буолан баран, оһуорун-мандарын, орнаменнарын киллэрэргэ элбэхтик кырааскалыахха наада. Оччотугар бу оҥоһук баата буолара кистэнэн хаалыа, тылынан эрэ эттэххэ дьон бу оҥоһук  матырыйаала баата эбит диэн өйдүө. Оттон оҥоһукпут баата буолара харахха тута көстөрүнэн уратылаах, сыаналанар буоллаҕа. 

– Түмүккэ, бу баата оонньууру оҥоруунан дьарыктаныан баҕарар эрээри сатыам суоҕа диэн толлор дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Айар үлэ диэн киһи көҥүллүк тыынар, сынньанар эйгэтэ буоллаҕа дии. Киһи аралдьыйан олоро түһэригэр олус туһалаах. Хоббины булунарга, өскөтүн тугунан дьарыктаныан билбэт буоллаҕына, кыра-кыралаан арааска холонуон сөп. Холобур, уруһуйтан саҕалаан толлубакка элбэх маастар-кылааска сылдьан эҥин. Киһи боруобалаатаҕына эрэ санаата сытар, сөбүлүүр дьарыгын булунар буоллаҕа.

– Айталина Авксентьевна, кэпсээниҥ иһин махтал буоллун! Оҕо сааһы эргитэр, хараҕы үөрдэр умсугутуулаах уран дьарыккар ситиһиилэри баҕарабын.