АВТОЛАВКА

Ону улаханнык сайынныбыт ээ диэн ырыҥалаан толкуйдуур кыаҕа суох киһибин. Быһата ханна эрэ баар капиталистарга, баайдарга хамначчыт буолан төрөөбөтөх дьоллоох да дьоммут диэн санаа саҥа киирэ сатыыр, мэйиим дуомунан син ону-маны буһара сатыыбын быһыылаах. Ол сайын үгэспитинэн звеноҕа окко сылдьабыт. Бугулдьуттар мунньан-тараан син элбэхпит. Уонча оҕо. Биһигиттэн икки-үс сыл аҕа кыргыттар: Настя, Кема эҥин бааллар. Биэстэр. Уолаттартан: Кэлэҕэй Киэсэ, Бөдүөккэ, Болуодьа, Никиитэ. Солбуллубат бугулдьуттар хамандыырбыт, кырдьаҕас киһи – Ньайгыбыт. Кини хамаандатынан хамсыыбыт. Алаастан алааска көһө сылдьан бугуллаа да бугуллаа. Охсооччуларбыт иннибитигэр сылдьаллар быһыылаах, олох сиппэппит. Ол дьону көрбөппүт. Алааска көһөн кэлбитиҥ нэлэччи охсуллан эрэ сытар буолар. Дьоно суох. Кэннибититтэн кэбиһээччилэр иһэллэр. Сотору-сотору ситэн кэлэллэр. Бары бииргэ түһүүлэннэхпитинэ  үчүгэйэ сүрдээх. Көрү-көрүдьүөһү көҕүлүттэн тута сылдьар дьон кэбиһээччилэр. Күһүөрү сайын "Сэбирдэх" диэн алааска соҕуруу куула сыырын үрдүгэр отууланан сытан кус оҕолооһуна буолбута. Биһиги кыралар, саабыт суох. Маастар Баасканы, быраатын Гуосаны батыһа сылдьан ууттан өлбүт кус оҕолорун таһаарар ыт оруолугар сылдьабыт. Киһиргэтэн ускайдаатахтарын аайы былдьаһа-былдьаһа ууга киирэбит. Оччолорго уһун курумуу саппыкы, аныгы ити гидрокостюм эҥин диэн суох биһиэхэ. Оннук атахпытыгар кедалаах, кэтэ сылдьар чараас ыстааннаах ууну-бадарааны түөспүт тылыгар дылы кэһэ сылдьабыт. Таһаарбыт куспутун бэйэбит бултаабыт саҕа сананан ол тухары тута сылдьабыт. Ким төһөнү туппутунан куоталаһыы. Саалаах дьоммут курумуулаахтар да ууга киирбэттэр. Тук курдук кус ылар, хомуйан таһаарар "ыттар" бааллара  туһугар эмиэ үчүгэй. Мин сороҕор ол курумуу саппыкылааҕым эбитэ буоллар төһө эрэ үчүгэйдик кус таһаарыам этэ диэн ымсыыра саныыбын. Киэһээҥҥи сөрүүн салгыҥҥа инчэйэн тоҥон титирээбэтиҥ дэлэлээх үчүгэй буолуо этэ дуо? Кустаан бүттэххэ ол курумуу туһунан сонно тута умнаҕын. Оҕо оҕо курдук уһуну-киэҥи толкуйдуур дьоҕурбут да суоҕа. Күннээҕинэн, бу буола турарынан эрэ муҥурданар кыахтаах дьон буоллахпыт. "Сэбирдэҕи" бүтэрэн "Барын-Табы" диэн сиргэ көспүппүт. Кэбиһээччилэрбит хаалбыттара.

Көһөн кэллэхпит утаа, иккис дуу, үһүс дуу күммүтүгэр, арай, күнүс маҥан будкалаах онтун ойоҕоһугар "АВТОЛАВКА" диэн хараҥа халлаан күөх кырааска суруктаах грузовой массыына кэллэ. ГАЗ-51. Суоппары кытары атыыһыт чүөчэлээх. Оччолорго отчуттары кэрийэ сылдьар "агитбригадалар" диэн баар буолааччылар. Звенолары кэрийэ сылдьан кэнсиэр көрдөрөр кулууп үлэһиттэрэ, үҥкүүлүүр, сатаан ыллыыр аҕыйах кыра кыргыттардаах. Уонна бу кэлбит "Автолавка" диэн көлүөһэ үрдүгэр олорор маҕаһыын. Отчуттары кэрийэ сылдьан араас үчүгэй, маҕаһыыҥҥа көҥүл атыыламмат табаардары аҕалаллар. Массыына бүтэй будкатын кэннэ аһыллан, атыыһыт чүөчэ ол иһигэр ырычаахтаһан тахсан атыы-тутуу саҕаланна. Суоппара кулуһун таһыгар турар хара хоруо өлүү буолбут чэй өрүнэр биэдэрэбититтэн сойбут чэйи лаҕыыр курдук өҥө көстүбэт кирдээх куруусканан сомсон ылан иһэр. Биһиги баар оҕолор, уоллуун-кыыстыын бары айахпытын атан баран будка иһин көрөөрү үмүөрүһэн турабыт. Кимиэхэ да атыылаһар харчыбыт суох. Оттуу сылдьар дьон буоллахпыт. Босхо да ылыахха сөп үһү диэн буолла. Иэс биэрэллэр эбит. Ылбыккын атыыһыт хара килэйээҥки тастаах тэтэрээтигэр сурунар. Күһүн хамнаскыттан туталлар. А так билигин босхо. Ким тугу ылбытын билигин өйбүттэн суруйар кыаҕым суох. Мин тугу ылыахпыный? Ол-бу таҥаска-сапка, иһиккэ-хомуоска төбөбүн оҕустарбаппын. Мэнээк көрөн турабын. Арай, өйдөөн көрбүтүм, будка олох түгэҕэр, араас мал-сал кэннигэр КУРУМУУ САППЫКЫЛАР (!) уһун осторо бүк түһэн кэчигирээн тураллар эбит... Харахпар Маастар Бааска саатын туора туппутунан күөл кытыытыгар кутаҕа тобугар дылы бадарааҥҥа турара көстөн ааста. Курумуу саппыкыларын үөһээҥҥэ дылы тардыммыта уҥа өттө аллараа түһэн ууну баһыахча-баспакка оннук турар... Аттыгар Болуодьа индьи сытыйан баран ыт оҕотун курдук титирии турара мэйиибэр хартыына курдук элэс гынан ааста.

Алта саппыкы баар, ол аата үс паара КУРУМУУ! Эчи,хаарыаны! Кэбиһээччилэрбит кэллэхтэринэ мин саҥа курумууларбын ахтабар дылы тардынан матассыыкылга мэҥэстэн кустуу барсар киһии-и!? Олохпор ол бастакы саамай ылыахпын, атыылаһыахпын баҕарбыт малым быһыылааҕа. Ымсыырбыт  харахпын ол саппыкылартан араарбакка дугдуруҥнуу турдахпына хамандыырбыт Ньайгы кэлэн кэбэҕэс баҕайытык биир курумууну атыылаһа охсон кэбиспитэ. Ыллаҕа боростуойун! Хайдах кэлбитэй да оннук түргэн баҕайытык тэйэн кулуһун таһыгар курумууларын кэтэн көрө, мээрэйдэнэ олорбута, дүлүҥ үрдүгэр. Мин атыыһыт чүөчэттэн толло-толло:        

- Миэхэ эмиэ... Саппыкыта... – диэн көрбүтүм, да табыллыбатаҕым.                        

- Звеноҕа биир эрэ саппыкы бэриллэр! - диэн буолбута. Онон сөп буолан туора хааман биэрбитим, оҕолор оннук үмүөрүһэ хаалбыттара.

Сотору атыы-тутуу бүппүтэ. Атыыһыт түһэн, будка аана сабыллан массыына аа-дьуо үрдүк будката оннук түөрэҥэлии-түөрэҥэлии Чыаппараҕа барар суол диэки бара турбута. Мин атыылаһыахтаах курумууларым ол будка иһигэр турбутунан айаннаан истэхтэрэ. Массыына сыһыы уҥуор талахтарга киирэн будката сүтүөр дылы көрөн турбутум. Биһиги үлэлии киирбиппит. Ньайгыбыт саҥа курумууларын кэтэн, оһун өрө тардынан, үлэлии   барбыта. Арааһата, суоппар уол  Ньайгыга "кэһиитин" аҕалбыт быһыылааҕа. Биһиги хамандыырбыт сотору-сотору бугул күлүгэр сынньанара элбээбитэ. Ыраахтан бугул кэннигэр олорор киһи төбөтө эрэ лэкээрэн көстөр этэ. Тоҕо эрэ ити күн дуоннаах үлэ буолбатаҕа. Хамандыырбыт "сынньана" олордо да биһиги эмиэ сынньанар этибит. Оннук төһө дуоннааҕы үөтэлиэхпитий? Түөттүүрдүү таҕыстыбыт отууга. Ньайгыбыт хараҕа номнуо хачылыйбыт. Үөт күлүгэр олордо. Сэрэйбит көрбүттээҕэр ордук. Аттыгар биир бытыылка кыһыл арыгылаах. Онтуката "Вермут" диэн. Арыылаах килиэбинэн, балык хансыарбатынан аһаатах буолан баран Ньайгыбыт аттыгар талах төрдүгэр муһуннубут. Киһибит курумууларын устубут, аттыгар киһи ымсыырыах хапсыйан сыталлар. Улахан уолаттар Бөдүөккэлээх, Болуодьа үлэлии барыахтарын сүрэҕэлдьээн, эҕэ-дьаҕа буолан хамандыырдарын кытары кэпсэтии таһаара сатыыллар:                                      - Бааскаа, төһөнү истэххинэ итирэҕин?..                                 

- Ээ, онтукаҥ арыгытыттан буо! Буоккаҕа биир бытыылка сөп гынар... Бу диэн "тар уута" буоллаҕа!.. Манныгы икки бытыылкаҕа киһи халыачыйар... – Ньайгы хамсатыгар табаах симтэ олорон быһаарар. Итирэр, холуочуйар диэн туох уратылаахтарын билэбин. Итирбит диэн тугу гынарын билбэт буолбут, мэнээк орулуу-орулуу тэлиэскэйдэнэр киһини ааттыыллар. Холуочуйбут диэн арыый бэтэрээнэн, үөрбүт-көппүт, бэһиэлэй киһини этэллэр. Ньайгы бэһиэлэй киһи буолбут. Эмискэ, сэрэппэккэ, аттыгар олорор Настяны сототуттан харбаан ылан часкытта эҥин. Биһиги күлсүү-салсыы, үлэлээбэккэ талах күлүгэр олорор үчүгэйин! "Вермут" бытыылката аҥаарынан буолбут, олоро түһэргэ билигин да бириэмэ баар. Бытыылка көҕүрээн истэҕин аайы Ньайгыбыт олорон эрэ "хотторон" киирэн барда. "Хотторор" диэни билэбин. Ол аата киһи саҥата булдьуйар. Улахан уолаттартан өссө "буочука" уонна "чыычаах мэйии" диэн тыллары билэбин. Биһиги Ньайгыбыт "буочука"эбитэ дуу, "чыычаах мэйии" эбитэ дуу? Арааһата, "буочука" буолуо, саамай улахаммыт кини. Оннук төһө өр ол талах күлүгэр олорбуппут буолла. Бүтэһигэр Ньайгыбыт харааччы итирэн хаалла. "Бу сатана саппыкыта итиитэ бэрт, атаҕым көлөһүнүн бары обордо" – диэн куругар иилинэ сылдьар быһаҕын кыыныттан хостоон ылла да сабыс-саҥа курумууларын бэрбээкэйдэринэн быһыта сотуолаан холуоһа оҥостон кэбистэ. Тугу гынарын өйдөөбөккө да хааллыбыт. Пахыай! ХААРЫАН КУРУМУУЛАР! Саҥабытыттан матан итирбит Ньайгыбытыттан тэйэн эрэ биэрдибит. Бу аҕыйах чаас аннараатыгар массыына будкатын иһигэр турбут, олох "новьё", үрдүгэр сахсырҕа да олорботох саппыкылар итинник түргэнник алдьаныахтара диэн санаабатах киһи, мин,  чахчы саллыбытым. Ньайгыбыт онно эрэ кыһаммат, саҥа холуоһаларын тиэрэ-таары кэтэн үлэлии бара сатаабыта да ходуһаҕа сатаан киирбэтэҕэ. Балааккатыгар эрэ тиийээхтээбитэ. Хамандыыра суох биһиги да киирбэтэхпит. Олус  үчүгэйдик балааккабыт иһигэр "тыһыынча биирдээн" имиппиппит...       Автолавка кэлэн барбыта умнуллубута. Ньайгы итирэн борогууллаабыппытын звеневодпут билбэтэҕэ. Хамандыырбытын тоҕо уган биэриэхпитий? Биир өлүүгэ сылдьан. "Могила" дьон буоллахпыт... Уһун ардахтарга бөһүөлэккэ киирэн сынньана түһэн кэлбиппит. Ньайгыбыт дьиэтиттэн эргэ абырах өлүү буолбут курумууларын кэтэн кэлбитэ... Билигин бэйэм биирдэ эмит бултаары-балыктаары  курумуу кэттэхпинэ, биитэр, курумуу кэтэ сылдьар киһини көрдөхпүнэ ол оҕо эрдэҕинээҕи "Автолавкам" будкатын иһигэр кэчигирээн турар сабыс-саҥа курумуулар, түөһэ нэлэккэй килиэккэ ырбаахылаах Ньайгы кулуһун таһыгар курумуу мээрэйдэнэ олороро бу бэҕэһээ буолбут курдук чуолкайдык элэс гынан көстөн ааһар, тоҕо эрэ...