АТЫТТАР

Атах ороҥҥо, быыс кэннигэр кыра кыыс орон киһитэ буолан, тыына быстаары кыыкыныы, өйө суох сыппыта биир сыла буолбут. Илиитэ-атаҕа уҥуох-тирии эрэ хаалан, нукаай курдуктар. Кубархай иэдэһэ уолан, этирик түөһэ эппэҥнии бөтүөхтүүр. Бүөтүкчээн ойуун ону-маны ыйыппахтаан баран, оҕо тымныйан эрэр сүүһүттэн сыллаан сырылатан ылла. Кыыс үрдүгэр төҥкөйөн, түөһүн иһиллээн көрдө. Айаҕын атытан бэлэһигэр үс төгүл силлээтэ. Уонна тоҕус муостаах дүҥүрүн ылан былаайаҕынан бастаан иһиллэр-иһиллибэттик, онтон улам тыаһын-ууһун улаатыннаран, охсон дьигиһитэн барда. Кутура туран хараҥа муннугу, өһүө маһын уоттаах хараҕынан дьөлүтэ көрүтэлээтэ. Төбөтүн булкуйа-булкуйа, өрүтэ ыстаҥалаата, кутуран куйуһутта. Дьааһыйбахтаан баран, киһи куйахата күүрүөр диэри суор буолан кыланан ылла. Харахтара хаанынан оҕуолаан, тымырдара быһыта бардылар. Чэпчэки-чэпчэкитик бэдьэйэн, сиртэн тэйэн, көтөн барда. Кыһыахтаах куолаһынан күлэн саһыгыраата. Иһиирэн чускутта. “Биир төгүрүк сыл устата уҥуоҕуҥ ууллан, уһуннук утуйдуҥ. Анараа дойду улуулара ылбатылар. Бэтэрээ дойду бэртэрэ билиммэтилэр. Онон аны аһаҕас эттэнэн эргиллэн кэлээр, аҕыс ыйынан Саппыйа удаҕан буолан аатыраар, илбиһирэн тураар! Хардар, Саппыйа!” – Бүөтүкчээн ойуун баттаҕа кырыаран, туртайда. Эриэн талаҕы эрийэ тутан, кутаа уокка сырайан салгыны таһыйда. Эккирии-эккирии өрүтэ көтүөккэлээтэ. Тугу эрэ эккирэтэр курдук сүүрэкэлээтэ. Сэттэ көлөһүнэ сарт баран аҕылаата. Эмискэ Бүөтүкчээн  хараҕын симпитинэн, үүт-үкчү Саппыйа куолаһынан саҥаран барда: “Эбэм эрэ, эһэм эрэ буолларгыт, тыллаах сыҥааҕым тугу диирин тулуйан истиҥ. Эһиги уу хараххытынан  көрбөтөргүт да, мин Ытык Кырдьаҕаһы кытта тэҥҥэ салгыҥҥа көтө сылдьабын. Оо, ибир тыыным иччилэнэн, илбистэнэн, илгистэн эрэр. Этим-сииним имиллэҥнээн, кэлгиэлэрин төлө мөхтө. Сааллар этиҥ дэлби баран, дүҥүрдэнэн дьигиһийдэ, тоноҕоһум устатынан дьөлө түһэн дөйүөрүттэ. Халыр барбыт уҥуохтарым тэҥҥэ тэйсэн бэдьэйдилэр. Уҥар тыҥам бөтүөхтэнэн үрүт-үөһэ эппэҥнээтэ. Итир түөһүм иҥиирдэрэ илдьи баран бысталанна. Икки кылдьыы чабырҕайым чыпчахайдаан тэһэ кэйдэ... Хара тыыннар харсыһаннар, хахпын хастаан сулуйдулар. Сарыы тириим силгэлэрин сиирэ сүлэн чиккэттилэр. Испин-үөспүн ырытаннар, окко-маска ыйаатылар. Хара хааммын уулаатылар, оборчолуу обордулар. Оо, дьэ уонна үлүгэрдээх үс үөлэскэ үллэрэннэр, үтэһэлээн үөллүлэр. Эҥин ээхпин этиттэрэн, эккирэһэн үөрдүлэр. Эттии-эттии салбананнар, кутаа уокка сырайдылар. Кэҥсик сытын таһаараннар, амтаһыйан бардылар... Алларааттан алларастаан абааһылар айдаардылар. Үөһэлэртэн көмүскэһэн Айыыһыттар айманнылар. Сирдээх-халлаан аартыгыгар кэрэх маска кэлгийдилэр. Кириэс иилэн, чэҥкээйилээн эллээтилэр, эттээтилэр... Сылы быһа мөккүһэннэр өтүү быатын өһүллүлэр. Дьалкылдьыйар силиилэрбин силбээн сиигин сирийдилэр. Өлөр дьууктан босхолооннор өйбөр-төйбөр төннөрдүлэр. Орто дойдум быттыктарын быһа суоллаан буллардылар".

​Ити кэннэ Бүөтүкчээн ойуун оҕо оронугар былаат курдук накыс гынан хам барда, тыын былдьаһа, дириҥ-дириҥник тыына сытта. Түүнү быһа оннук умса түһэн, мунна тыаһаан, утуйан хаалла. Сарсыарда уһуктубута –дьиэлээхтэр сибигинэһэ кэпсэтэн, утуйбатахтар эбит. Сиэннэрин оронуттан арахсыбатахтар. Ытык кырдьаҕас тугу көрүүлэммитин субу курдук диэтэ: “Сиэҥҥит улахан киһи буолаары эттэтэ сытар. Кинини абааһы оҕото буулаан, түүн хоонньоһор буола сылдьыбыт. Ол иһин күн аайы ытыыр идэлэммит. Кимиэхэ да кэпсиэ суохтаах. Кэпсээтэҕинэ, дьиэ иһинээҕи дьонтон толук көрдөөн, имири эһэн, сиэх-аһыах буолбут. Илбиһи иҥэрдим. Анал куму таҥаһын, кыаһаанын, дүҥүрүн тимир ууһугар Олотуох Ууска ый өлбүтүн кэннэ, үс күн иһинэн оҥорторон ылаарыҥ. Сотору өрүттүө, төрүт иччилэри кытта алтыста, уһуйуллан бүттэ, куттанымаҥ”.

Оҕонньор үөрүүтүттэн хараҕын уута сарт барда. Эмээхсин сөҥ куолаһынан добдугураан, оҕонньоругар тугу эрэ сибис гынна. Киһитэ тук курдук сонун бүрүнэн, таһырдьа таҕыста. Аттар далга ыһыллыбыт күөх оту сии тураллар. Сыарҕаҕа сытар бэрэмэдэйгэ оҕонньор буут эти, арыыны сүгэн илдьэн, толору симтэ. Ол турдаҕына Дьөгүөр дьиэттэн тахсан кэлэн, аттарын тутан баайталаата. Киэһэлик айанньыттар дойдуларын диэки суолларын көннөрөн, айанната турдулар.

                                                                                  * * *

Аҕыйах хонугунан сааскы күн ылаарыйан, салгыны сылытан барда. Муус чопчута таммалаан, “чулк-чалк” ырыатын ыллаата. Айылҕа барахсан уһун тымныы кыһын кэнниттэн, ​аа-дьуо уһуктан айгыһынна. Бүөтүкчээн ойуун кэлэн барыаҕыттан оҕо барахсан бэттэх кэлэн, күн-түүн имэ тэтэрэн, эбиллэн истэ. Төбөтүн өндөтөн, олорор буолла. Аһы аһыыр буолуоҕуттан сэниэлэнэн, балаҕан иһигэр хааман түөрэҥнээтэ. Бэрбээкэй эмээхсин саҥа сарыы этэрбэс тигэн биэрдэ. Этэрбэһин кэтээт, кыыс таһырдьа тахсаары нэһиилэ уйуттан турдаҕына: “Тирэххин сүтэримээр”, – диэн Бэрбээкэй алгыы хаалла. Сааскы күн сырдыгыттан, ыраас салгынтан кыыс мэйиитэ эргийэн ылла, онтон-мантан тутуһан, хаамыталаата. Эмискэ хайыр хайа кэтэҕиттэн сэттэ сиэллээх-кутуруктаах, хараҥа иччилээх холорук түһэн ытылынна. Сыыһы-буору өрө көтөҕөн бурҕатта, тула хараҥаран хаалла. Холорук кыыһы эргийэ көтө сырытта. Сир түгэҕиттэн бүтэй ынчык иһилиннэ. Ыраас халлааҥҥа этиҥ лиһигирээн тэнийдэ. Дүҥүр тыаһа дирбийдэ. Туох буолбутун ситэ өйдөөбөккө, кыыс сирэйин икки ытыһынан саба туттубутунан, охтуохча-охтубакка, атаҕар тирэнэн, өр турда. Холорук оту-маһы барчалаан,​ арҕаа халдьаайыны дабайан, ытылла-ытылла бара турда. Бэрбээкэй кириэс охсунан сапсынна: “Оо, хара күтүрдэр, үтэн-анньан, тургутан көрдүлэр. Оҕом сыыһа охтубата, тирэҕин сүтэрбэтэ!"

                                                                                * * *

Мутукча саҥа көҕөрөн, от-мас ситэн эрэр кэмэ. Оҕонньор чугас күөлгэ баран мундулаабыта буолар. Эргэ туутугар мунду аанньа киирбэтэҕэ ыраатта. Бу сырыыга кыыс бэйэтэ тылланан, эһэтин батыһан барыста. Күөл куула өттүгэр хаппыт титириктэр, иирэ талахтар ууга умса баран түһүөхчэ төҥкөһөн тураллар. Саппыйа сирэйин тымныы уунан чалымнатан суунна. Уонна ууга киирэн үстэ куоҕастыы хахаарда. Оргууйдук күөл ньууругар уйдаран, хааман бара турда. Балыгы үүрэр курдук илиитинэн даллаҥныыр Эһэтэ оҕонньор көрбөтөҕүн көрөн, иэнэ кэдэҥнээтэ. Чочумча буолаат, туутугар толору мунду симиллэн, оҕонньор эрэйдээх атаҕа сири билбэт буола үөрээхтээтэ. Туос тымтайа уйарынан мундуну хаалаан, дьиэлээтилэр. Тиийбиттэрэ, Бэрбээкэй мааны иннэтин сүтэрэн, аймана олорор эбит. Кыыс көрдүү да соруммакка, ханна сытарын чуо ыйан биэрдэ. Саппыйа үтэһэҕэ мунду үөлэ олорон: “Эбээ, балаҕан кэтэҕэр ырба курдук муостаах Өрүөстээҕин тыһы ньирэйдэммит. Тахсан көрбөккүн ээ”. Бэрбээкэй тиэрэ үктээн, байааттаҥнаан тахсыбыта, кырдьык, ынаҕа барахсан сууллубут хатыҥ күлүгэр субу төрөөн, ыҥырана-ыҥырана, оҕотун салыы тураахтыыр эбит. Оҕото, Саппыйа эппитин курдук, тыһы. Саҥа төрөөбүт ньирэйин тутан-хабан, куурдан, синньигэс түөрэҥкэй атаҕар туруорда. Ол курдук бадьыыстаһа сылдьан көрбүтэ, арай эмэх хатыҥын анныттан күп-күөх үнүгэс сэбирдэхтэнэн, үүммүт эбит. “Оо, ол иһин да, сэрэйбитим ээ, солбуйааччым кэлбит диэн! Сотору мин да толук буолан охтуом буоллаҕа...” – Бэрбээкэй хараҕыттан уу-хаар баһан, үнүгэс күөх сэбирдэҕин сэрэнэн имэрийэ олордо.