АТЫТТАР

Кыһыҥҥы ый аам-даам тымныытынан аргыйан, бытарҕан салгынынан чачатан, күнү-дьылы өрө мөхтөрөн, ыас хара түүннэрдиин сатыылыыр. Таас дьарҕаа дьапталҕан хайалар туруук очуостарын арҕастара хантаһан, өндөл халлаан дириҥ уораҕайыгар харбыалаһан, одуулуу тураллар. Сууллар тоҥ сулустардыын субуруһан, тоҕус толомон халлаан ураатыттан сулумах куттар​ ытаһан, сурулаан ааһаллар. Мэнэрик тыаллар кинилэри хабыалыы ыйыстан, бөтө бэрдэрэн, улуйан ылаллар. Онон эрэ итээбэккэ, кэлтэгэй ый уһун сыҥааҕа унньулуйан, уота-күөһэ суох өлбөөдүйэн, хараҥа халлаан дьураатынан оргууй устар. Хомуос сулус үргүүк былыт быыһынан таҥха түүн түөрэх кэбиһэн, тугу эрэ билгэлэнэн биттэнэр. Былыргы үйэ күлүк бэлиэлэрэ аан дайды түгэхтээх аньыытын кыйдаан, быраман быыс быыһыттан быгыахтыыллар. Илин дуолтан тэйэ көтөр уоһах күн тыҥ хатыыта сарыалынан сырайан, сарт тымтык уотунан дьөлүтэ түөннүүр. Чоҥкучах алаас халдьаайытын анныттан, тыына хаайтарар курдук, бобулла-бобулла оһох үөлэһиттэн бур-бур буруо бургучуйар. Балаҕан кэннигэр эмэхтийэн сууллубут аар хатыҥ халыҥ хаарынан бүрүллэн, үллэн сытар. Сарсыардааҥы хатан дьыбарга хара суор хааҕырҕаан, алааһы эргийэ көтөн сапсынар.
– Һок! Бу тугуй! Ону-маны түһээммин, баттаттым дуу, тугуй! Эмиэ Сымнах алааһын тула үнүргү эриэн торбос абааһыта сүүрэ сылдьарын көрдүм ээ. Били атыыһыттар айаннаан иһэн, эмискэ ыалдьан өлбүттэрин тоҕо күөрэттэ? Ол сордоохтору ампаар иһинээҕи уҥкучахха ат тэриллэрин кытары, сиэри-туому тутуһан, көмпүппүт. Бочурах ойууну ыҥыран кыырдарбыппыт. Уонна эмиэ туох куһаҕаны биттэнэн сүүрэкэлээтэ буолла? Ыарыылара өрө туран кэлбэтэ ини? – диэн Бэрбээкэй удаҕан түөһүн муҥунан тыын былдьаһа, өрүтэ тыыммахтаан, уһуутуу олордо.

Ол урдустар Күскэгир хайатын аннынан ааһар улахан ойуун суолугар отууламмыттар, сэрэхэчийиэх бэйэлээхтэр диэтэҕиҥ дуу? Оҕонньор бэйэтин биллэрдэҕэ ээ. Муоһайтан аллараа сытар тоҕойунан бардахха Кээппээҥниир кырдьаҕас өтөҕө баара. Онно оҕонньорго таарыйан дуу, биитэр Тыҥалар аймахха тохтоон, суолу ыйдаран ​ сүбэлэппэт дьон буоллахтара. Дьылҕалара ыйан, быстах быалара тартаҕа.

​Бэрбээкэй удаҕан түүлүн тойоннообута буолан этин сааһа аһыллан, иэнэ кэдэҥнээн ылла.​ Үгэххэ уурбут кытыйалаах суоратын булан, сандалытыгар аҕалан уурда. Аһыйбыт тартан хамыйаҕынан баһан ылан, балайда эбэн, булкуйан биэрдэ уонна астына олорон аһаата. Иһитин түгэҕин ньиккирэччи салаан кэбистэ. “Һуу, дьэ, тыыным-быарым кэҥээтэҕэ үһү”, – диэн хойуу куолаһынан добдугураата. Оҕонньор оһоҕун оттон, хотонугар тахсаахтаабыт. Улахан алтан чаанньыгын уот үөһүгэр туруоран кэбиспитэ уута уолан, "сыыгыныы" олорор. Атах ороҥҥо сэттэлээх-аҕыстаах Саппыйа икки санна ыгдаҥнаан, ытаан сыҥсыйар.

– Ытаа, ытаа, дьөлө мэҥий! Тугу түүйэн тохтообоккун? Түүн аайы ытаан, оҥторон биэрэҕин! – Бэрбээкэй сөбүлээбэтэхтии быһыта-орута саҥаран, мөҕөн кэбистэ. Дьиҥэ, кини оҕо ытаатаҕын аайы улаханнык долгуйбат эмээхсин. Бэйэтэ ону-маны санаан, сүрэҕэ ытырыктатан, аһыйан ылар.​ Бэрбээкэй эмээхсин айылҕаттан бэриһиннэрбит дьоҕурунан өрдөөҕүтэ өлбүт дьон үөрдэрин кытта кэпсэтэр, инникини өтө көрөн билэр кыахтаах. Ол эрээри хас сыллаахха бэйэтэ төрөөбүтүн субу диэн билбэт. Арай абаҕата кэпсээбитинэн – халыҥ хаар дьыл Күпкэ төрүөбүт үһү. Оттон эһэтин кэпсээнинэн – муустаах мотуок дьылыгар күн сирин көрбүт эбит. Ол кэннэ буоспа ыарыы туран, дьиэ дьиэнэн эстэн, ыал ыалынан охтубуттар. Сүрдээх сыстыганнаах ыарыы буолан, дьон куттанан, ааннарын күнүстэри хатанар идэлэммиттэр. Буоспанан ыалдьыбыт дьон дьиэлэрин​ баҕаналара харааран, хайыта баран хаалбыт буолара үһү. Өлбүт дьону кыайан харайбакка үүт оҥкучахтарыгар угаттаан, омуһахтары сиҥнэртээн кэбиһэллэрэ. Оннук дьулаан өлөр өлүүттэн хайдах тыыннаах ордон хаалбытын санаатаҕына, хараҕа сиигирэн ылаахтыыр.

Кыһыҥҥы күннэр тымныылара арыыйда уҕарыйан, хайа үрдүнэн былыты быһа охсон, арыт күн сардаҥата ыһыллан кэлэр. Оччоҕо хоту сир ньуура барыта хаар кыырпаҕын уотунан күлүмнүү оонньуур. Ол икки ардыгар халҕаһа былыт сабардыы устан, аһаҕас сири саба бүрүйэн кэбиһэр. Сааскы сытыы тыал хаары ытыйбахтаан, сыарҕа суолун тибэр. Арыт оһох үөлэһинэн сытыы тыал түүнү супту улуйара иһиллэр. Ол аайы Бэрбээкэй икки чабырҕайа тэһитэ кэйэн, түҥ-таҥ тыллаһан, илбиһирэ мэнэрийэн барар. Турукка киирдэҕинэ ийэ-хара көлөһүнэ иэнинэн аллан, астыйбыт баттаҕа ыһыллаҥнаан, дьигиһийэ иэрийэн барар. Ордук ыйдаҥалаах түүн түптүрүн сэгэтэн,  кутуран кэлээччи. Этинэн-хаанынан хараҥа тыыннардыын эллэһэн, кинилэрдиин силбэһэн, көстүбэт эйгэҕэ киирэр. Көмүлүөк күлүк муннугуттан түктүйэ иччитэ түлэкэдийэн, түрбүйэрин үтүктэн барар: «Оо, аанайбын-туонайбын даа, хара сорбуон ньии! Өбүгэм өтүүтүн, кистэлэҥ түмүгүн ыйыппакка быстым. Биис ууһун түгэхтээх билгэтин хаппаҕын сэгэтэн астым. Түҥ үйэ түҥкэтэх эйгэтин ситимин киирэн ыстым. Оо, күтүр өстөөх, иэдьэгэй мэйии, хара бэкир ураа тарбахтара хабарҕам хайыытын хайытан, тыҥыраҕынан супту түһэн тырыта тыытан эрэр. Бэлэспэр батары биэрэн тыыннаахтыы тыынарбын былдьаата, тылбыйар тылбыттан өрө ыйаан таһаарда”. Бэрбээкэй олох маһыттан туран, умайа сытар уоттан чоҕу сыгынньах илиитинэн харбаан ылан, айаҕар уктан кэбистэ. Уонна хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн, өрө уһуутуу-уһуутуу, ис-иһиттэн иччилээхтик кутуран, бөрө буолан кубулунан, улуйан барда. Ону кытта тэҥҥэ оһох үөлэһиттэн тыал улуйсан онолуйар. Дьиэлээхтэр тыыммакка да, кутталларыттан, оронноругар сууланан, иһиллии сыттылар. “Аат-татай, оҕолоор! Ытык ыйааҕым бэскитигэр умса ууруллан эрэбин. Дьылҕа Хаан кытаанах ытыһын ытарчатыгар тиирэ тардыллан, сүллэр этиҥ күрсэр күүстэрин күөн көрсө, утары барабын. Өндөл халлаан Өксөкү кыыла тыҥ хатыыттан куорсун хатан, кырыыс кыымын өрүкүтэн, сирэйбэр-харахпар ыһар. Тардыас тылым босхо тылгыйа сытыы кылыс буолан кытарар. Өлүү тыынын үөлэс үүтүнэн көмүскэнэ, үтэн алкыйар. Өһөх үөһүм тымырым устун таҥнары устан сата баһын тарта, илбиһирэ иэрийэн, сытайан туран таныйда. Халыан холорук ытылҕана иннибэр иин, кэннибэр айа иитэн тоһуйда. Хара былыт дьай сөлөгөйө күдэҥҥэ көтүтүөн сиппэтэ, силигин ситэриэн сиэбэтэ. Оо, Улуу Кудулу байҕал дириҥ уораҕайыгар умсар көмүс иилээх Үрүҥ күнүм! Үрдүк Аанньал күүһүн дьалбыйан, сарпах уотунан дьөлө түһэн оройбун илбийэн сырай! Түһэххэр көтөҕөн ылан ыар баттык санааттан сайҕаа! Суолланар тоҕойбун буллар! Айаккыы-айаккаа...” Итиэннэ, илистэн, иччитэ суох хараҕынан биир сири тонолуппакка мээнэнэн көрөн, сэниэтэ суох олордо. Онуоха оҕонньор икки хонноҕуттан ылан, оронугар илдьэн сытыарда. Саппыйа кыыс атах ороҥҥо бүк түһэн, ытаан сыҥсыйар. “Эбээ, утуй, утуй. Ити барыта миигиттэн, миигиттэн... Эбээ уоскуй...” – дии-дии кытаран хаалбыт харахтарын кыракый ытыһынан соттон ньухханар. Эмискэ кыыс хараҕын өҥүргэһинэн көрөн, тиэрэ таһылла түстэ. Айаҕыттан күүгэн аллан, тыына бопторон киирэн барда. Бэрбээкэй: “Сиэтээ, сиэтэ, оҕобун ылаары ымсыырбыт буолбат дуо!? Дьэ, бэйикэй! Мин да баарбын!” Балаҕан иһэ соҕотохто хараҥарда, чэҥ муустаах муннуктара ытаан ньолҕоруйдулар, тугу эрэ кистэммиттии иһийдилэр...

Итинтэн биир сыл буолан баран сааһыары, тибиллибит суолунан икки сыарҕалаах ат аа-дьуо хаамтаран, сыарҕа тыаһа хаарга кыычыгыраан, айаннаан иһэллэр.

Кырдьаҕаас, чугаһаатыбыт, – диэн Дьөгүөр Бүөтүкчээн ойууҥҥа аргыый эттэ. Бүөтүкчээн ойуун намыһах уҥуохтаах, саас ортолоох киһи. Бэйэтигэр сөбө суох киэҥ харахтаах. Кини хараҕын дьон саллан утары көрбөт, киһи этэ салаһар уоттаах дииллэр. Кыыран киирэн бардаҕына эһэҕэ кубулуйар, тыаҕа сылдьан уот иччитин кытта алтыһар. Эргиччи туох буола турарын көрбүөччүлүүр хомуһуннаах күүстээх.​

Айанньыттар сырдык-хараҥа былдьаһан эрдэҕинэ Күрүөлээх диэн төгүрүк алаас илин бас халдьаайытынан хаамтаран киирдилэр. Бүөтүкчээн сыарҕаҕа халыҥ үүс сонунан үлбүнэн сытар. Хараҕар алта муннуктаах ампаар ыраахтан барыйан көһүннэ. Аттар куула тыа саҕатыгар турар балаҕаҥҥа дьулуруйан, иҥнэйбит сэргэҕэ кэлэн кэтиллэ биэрдилэр. Дьөгүөр сыарҕаттан сулбу ыстанан түһээт, Бүөтүкчээн ойуун этэрбэһин, сонун хаарын тэбээтэ. Дьиэлээхтэр утуйаары оҥостон эрдэхтэринэ, дьиэ таһыгар киһи этэрбэһин тэбэнэрэ иһилиннэ, кэмниэ-кэнэҕэс ааннара дьэ аһыллан  кыыкынаата. Балаҕан аана аһыллаатын кытта, тымныы салгын бургучуйан кииристэ уонна буор муостанан сыылан, түгэх үгэххэ ааһа турда.

Кэтэҕириин ороҥҥо Бэрбээкэй удаҕан илэ бэйэтинэн көхсө бөгдьөллөн олорор. Киирбит дьону чинчийэрдии одууласта.

Диэлээхтэр кэпсээҥ.

Эчи суох. Эһиги кэпсээҥ.

Оҕонньор туран этэрбэһин кэтэн хачыгырайда. Көмүлүөк оһоххо мас быраҕан, өһөн эрэр чоҕу үрэн сирилэттэ. Онуоха уота умайан, тыаһаабытынан барда. Балаҕан иһин барбах эрэ сырдатта. Алтан чаанньыгын уот үөһүгэр туруоран, оргута уурда.

– Илдьиккин ылынан, Омохто курдук ыраах сиртэн аат ааттаан, бу Дьөгүөрдүүн айаннаан кэллибит.

Бэрбээкэй кэтэспит дьоно кэлбиттэриттэн үөрэн, сэргэхсийэ түстэ. Омохтолору ыйыталаста. Ити икки ардыгар чаанньык уута оргуйан, таһынан куотта.
– Ээ, дьэ, уһуннук айаннаан кэллигит дии. Бүгүн кэлиэхтэрэ диэн кэтэһэн утуйбакка олоробут. Аара Ааҕый Охтубукка Олотуох Ууска сылдьан аастыгыт дуо? Тугу кэпсиир?

– Оҕонньор этэҥҥэ. Былырыын сайын Күпкэ ыһыах ыспытыгар алааһы хотойдоох мохсоҕол эргийэ көтөн ааспыттар үһү. Билигин Саттыалы уһуйа сылдьар.

Ээх, истибитим. Кырдьаҕаас, кыс хаар ортото туох аанньаҕа ыҥырыахпыный? Улахан моһуокка ыллардым, – Эмээхсин ыар баттыкка ылларбытын ытамньыйа-ытамньыйа кэпсээн киирэн барда. – Утуйар уубун умнан, отуорум хамнаан олоробун. Эмиэ уруккутун курдук сүүһүн ортотугар соҕотох харахтаах эриэн торбос Сымнах алааһын тула сүүрэкэлээн аймаата. Били хара дьайдаах буоспа ыарыыны күөдьүтэн таһаараары гынар быһыылаах. Мин да кинини иһэ-үөһэ ыһыллыан тухары эккирэтэ сатаан кэбистим да, сиппэтим. Ол баҕайы онтон уодаһыннаммыта дуу, аны сиэммин сиэри хабарҕатыгар хатанан, тыынын хаайан сытыарар. Күн-ый буол! Үс күлүккэр үҥүөҕүм. Көмүһүм оҕотугар көмөлөс, быыһаа-абыраа диэн көрдөһөөрү ыҥырбытым. Бэйэм да аһааҕыран кэнним уһаан, инним кылгаан сылдьабын. Оҕом сыыһа кыратыгар тулаайах хаалбыта. Наар дьонун уҥуохтарыгар бара турар этэ. Ол туох аанньанан эргийиэй?

(Салгыытын күүтүҥ)