Атырдьах ыйа: саҥа сокуоннар, уларыйыылар

Атырдьах ыйыгар үпкэ-харчыга, гражданскай эппиэтинэскэ сыһыаннаах саҥа федеральнай сокуоннар ылылыннылар, кэккэ сокуоннарга уларыйыылар киирдилэр. Олортон сүрүннэрин таһаарабыт.

Төрөппүт көҥүлэ суох бааҥҥа счет арыйаллара бобулунна

Атырдьах ыйын 1 күнүттэн сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор (14-18 саастаахтар) төрөппүт, эпэкиин эбэтэр атын сокуоннай бэрэстэбиитэл көҥүлүнэн эрэ бааҥҥа счет арыйар буоллулар (ФЗ 178 №, 24.06.2025). Счету арыйарга көҥүл суругунан толоруллар. Быраабылаттан туорааһын быһыытынан, сокуоннай сааһын ситэ илик гражданин сокуоннай кыахтааҕа бигэргэммит (холобур, ыал буолбут) буоллаҕына, бааҥҥа счет арыйара көҥүллэнэр.

Бааннар счеттаах оҕолорго уонна кинилэр сокуоннай бэрэстэбиитэллэригэр счет выпискатын биэрэр эбээһинэстэниэхтэрэ. Маннык дьаһаныы сокуоннай сааһын туола илик оҕолорго сыһыаннаах үп-харчы түөкүннээһинин аччатарга туһуланар.

Биэнсийэни хаттаан ааҕыахтара

Атырдьах ыйын 1 күнүттэн үлэлии сылдьар биэнсийэлээхтэр биэнсийэлэрин страховкалыыр чааһын индексациялыахтара. Хаттаан ааҕыы суумата биэнсийэлээх хамнаһыттан, биэнсийэтин коэффициеныттан тутулуктанан араастаһыа. Эбии ааҕыы биэнсийэ үс коэффициенын куоһарбакка, 437,07 солк. иһинэн буолуо.

Тииһиммэт ыалга эбии төлөбүр

Сайыммыт бүтэһик ыйыгар тииһиммэт, кыаммат араҥаҕа киирсэр оҕолоох ыаллар үрдээбит кэлим босуобуйаны ылыахтара. Үрдээһин сыл устата бу ыал үп-харчы киллэриниитин туруга мөлтөөбүт түгэнигэр оҥоһуллуо. Судаарыстыба өттүттэн маннык өйөбүлү кыаммат олохтоох учуокка турбут хат дьахталлар, төрөппүттэр, эпэкииннэр уонна 17-гэр диэри саастаах оҕону иитэ ылбыттар туһаныахтарын сөбүн санаталлар. Маны таһынан босуобуйаны ылааччы РФ гражданина буолара, Арассыыйа территориятыгар бастайааннайдык олороро, дьиэ кэргэнин дохуота эрэгийиэн ылыммыт тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн кыра буолара ирдэнэр.

Спамтан аккаастаныы

Атырдьах ыйын 1 күнүттэн Арассыыйа олохтоохторо спам-суруктартан, угуйук иһитиннэриилэртэн аккаастанар кыахтаннылар (ФЗ 41 №, 01.04.2025). Ол курдук, гражданин туһанар мобильнай операторын сыһыарыытыгар киирэн личнэй кэбиниэтиттэн биитэр мобильнай сервис көмөтүнэн маассабай суруктартан, иһитиннэриилэртэн аккаастанарын туһунан сайаапканы толоруон сөп. Бу сокуон төлөпүөнүнэн уонна интэриниэтинэн түөкүннээһини утары охсуһуу саҥа бырагырааматын чэрчитинэн ылыллыбыт. Бэрт сотору кэминэн Госуслуги порталга спамтан аккаастаммыт кэннэ сурук син биир кэлэр түгэнигэр, үҥсүү түһэрэргэ анал сервис холбоноро күүтүллэр.  

«Антикартель» – бэрэбиэркэлиир оҥоһуу өй тиһигэ

Арассыыйатааҕы монополияны утары федеральнай сулууспа атырдьах ыйыттан «Антикаратель» цифровой тиһиги үлэлэтэн саҕалаата. Тиһик оҥоһуу өй көмөтүнэн госзакупка дааннайдарын анаалыстыа, атыы (торги) кыттыылаахтарын икки ардыгар киксии баарын быһаарарга көмөлөөх буолуо. Биир IP-аадырыстан ыытыллыбыт сайаапкалар, ыйыллыбыт биир электроннай почталаахтар, докумуоҥҥа үкчү тэҥ сыыһалар уорбаланарга төрүөт буолуохтарын сөп. «Антикаратель» маннык кэһиллиилээх сайаапкалаахтары буллаҕына, салгыы кинилэри монополияны утары сулууспа бэрэбиэркэлиир буолуо. Кэһии баара бигэргэннэҕинэ, буруйдаахтар административнай эбэтэр холуобунай эппиэтинэскэ тардыллыахтара. Улахан буруйдаах 7 сылга диэри көҥүлэ быһыллыан, 5 мөл. солк. диэри ыстарааптаныан сөп.

«Матрешка» фирмалары көҥүллүөхтэрэ

Атырдьах ыйын 1 күнүттэн «матрешка» (хампаанньа иһигэр хампаанньа) фирмалары тэрийии бобуллубат буолуо. Маннык фирмалары тэрийэри бобуу 1995 с. тахсан турар. Бу ыйтан соҕотох киһи эбэтэр тэрилтэ маннык хампаанньаны тэриниэн уонна ону соҕотох бас билээччи буолуон сөп буолла. Сүрүнэ учредитель уопсастыбаны салайааччы хос тэрилтэҕэ (дочерняй) биир тэҥ дуоһунастаах буолуо суохтаах. Экспердэр бэлиэтииллэринэн, «матрешкалары» тэрийиинэн аһара баран туһаныыга, үлүһүйүүгэ билигин куттал суоһаабат.

Сыаналаах мал атыытын бааннар күүскэ хонтуруоллуохтара

Атырдьах ыйын 20 күнүттэн бааннар сыаналаах малы атыылаһар (атыылыыр) сөбүлэҥнэри хайаан да хонтуруоллуур, ол туһунан Росминмониториҥҥа отчуоттуур буолуохтара. Хонтуруолга ылыллааччылар испииһэктэригэр 1 мөл. солк. үөһээ суумалаах ювелирнай оҥоһуктар, кутуу күндү металлар, металл тоһоҕосторо уонна күндү таастар киллэриллибиттэр. Ордук күүскэ кыһыл көмүс металл, көмүс манньыаттар, чочуйуллубут алмаас атыыларын хонтуруоллуохтара. 

Патеҥҥа сайаапка биэрии болдьоҕо уһаата

Атырдьах ыйын 3 күнүттэн патеҥҥа сайаапка түһэрии болдьоҕо уһаан 1 сылга тэҥнэстэ. Ол курдук, саҥаны айааччы оҥоһугун туһунан СМИ-гэ, киэҥ эйгэҕэ иһитиннэрбитин кэннэ 1 сыл иһигэр баттаһан патент ыларга сайаапкатын биэрэр кыахтанна. Бу иннинэ көҥүллэнэр болдьох 6 ый этэ.

Пааматынньыктары быртаҕырдааччы холуобунай эппиэтинэскэ тардыллыа

Атырдьах ыйын 3 күнүттэн буойуннар көмүүлэрин, пааматынньыктары уонна да атын Аҕа дойдуну көмүскээччилэр ааттарын үйэтитэр эбийиэктэри быртаҕырдыы (осквернение) иһин буруйдаах холуобунай эппиэтинэскэ тардыллар буолуо. Ол курдук, маннык эбийиэктэри быртаҕырдыы иһин холуобунай эппиэтинэскэ тардыллааччы 3 мөл. солк. диэри ыстарааптаныан эбэтэр 3 сыл көҥүлэ быһыллыан сөп. Өскөтүн буруй бөлөҕүнэн оҥоһулуннаҕына, буруйдаахтар 5 сылга тиийэ көҥүллэрэ быһыллыан, ыстарааба 5 мөл. солк. тиийиэн сөп.

Быыбарга кыттар бырааптаныахтара

Атырдьах ыйын 3 күнүттэн Арассыыйа территориягар бастайааннайдык олорор Белоруссия гражданнара олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын быыбардарыгар кыттар бырааптаннылар. Бу курдук быыбардыыр кыах Белоруссияҕа олохтоох Арассыыйа гражданнарыгар эмиэ бэриллиэ.

ОСАГО төлөбүрү ааҕыыта түргэтиэ

Атырдьах ыйыттан суоппардар ОСАГО төлөбүрүн ылаллара түргэтиэ. Страховкалыыр хампаанньалар мантан инньэ сайабылыанньаны электроннай көрүҥүнэн ылар буолуохтара. Инньэ гынан төлөбүр процедуратын оҥорорго ордук хос тардыллыы суох буолара күүтүллэр. Бу иннинэ страховкалыыр тэрилтэлэр сайабылыанньаны кумааҕы эрэ көрүҥүнэн ыла олорбуттара. Саҥа быраабыла страховкалааччылары тустаах болдьох иһигэр төлөбүрү оҥороллоругар эбээһинэстиэ. 

Байыаннай сулууспа кэмигэр БКЭ түмүгэ «тоҥоруллуо»

Атырдьах ыйыттан байыаннай сулууспаны барааччы биир кэлим эксээмэнин түмүгэ сулууспалыыр кэмигэр «тоҥоруллуо». Манна байыаннай дьайыыга кыттааччылар эмиэ киирсэллэр. 

Оонньуурга саҥа стандарт

Оонньуур оҕоҕо куттала суох буоларыгар саҥа стандарт ылылынна. Мантан инньэ оонньуурдар оҕо сааһынан уонна оҥоһуллубут матырыйаалынан квалифицируйданар буоллулар. Ылыллыбыт стандарт быһыытынан оонньуур ирдэбилгэ эппиэттиирин, куттала суоҕун (гигиена, баһаар, химическэй састаап, эчэтэр куттал өттүнэн) быһаарар буолуохтара. Санатар буоллахха, маннык хабааннаах стандартар ССРС саҕана бааллара.

Утилизация төлөбүрэ толору толуйуллуо

Атырдьах ыйын 1 күнүттэн Евразия экономическай сойууһугар киирэр тас дойдулартан Арассыыйаҕа таҥыллар омук мааркалаах массыыналары (VW, Hyundai, Kia, Арассыыйаҕа оҥоһуллубут BMW) кыра төлөбүрдээх киллэрии схемата сабыллыа.  Массыыналар сылтан ордук кэм Беларуська, Казахстаҥҥа, сойуус атын дойдуларыгар регистрациялаах сылдьыбыт буоллахтарына, төттөрү киллэрэргэ утилизационнай сбор толору төлөнөр буолла. Саҥа быраабыла Lada, UAZ уонна Москвич курдук Арассыыйа мааркалаах массыыналары хаарыйбат.

Автокирэдьиит тоҕоостоох буолара күүтүллэр

Тутаах ыстаапка 18% түһэн, бааннар тоҕоостоох автокирэдьиит усулуобуйатын ылыналларын сабаҕалыыллар. Үгүс эксперт билгэлииринэн, сүүрэ сылдьыбыт массыыналарга сойуом ыстаапката 25-30%, саҥа массыынаҕа – 11 %-тан саҕалаан (судаарыстыбаннай субсидияны учуоттаан туран) кыччыыр сибикилээх.

Суолга сибээс, ситим тупсуо

Атырдьах ыйын 3 күнүттэн 251 №-дээх федеральнай сокуон күүһүгэр киирдэ. Бу сокуон көмөтүнэн массыына суолларыгар мобильнай инфраструктураны сайыннарыы судургутуйуо. Ол курдук, сибээс оператордара суол балаһаларын батыһа тэйиччи вышкаларын туруорар бырааптаннылар. Инньэ гынан айан суолугар сибээс, интэриниэт ситимэ тупсара күүтүллэр.

Маарката суох табаҕынан эргинии иһин эппиэккэ тардыахтара

Атырдьах ыйын 3 күнүттэн маарката суох табаҕы, никотиннаах бородууксуйаны оҥорооччулар, батарааччылар холуобунай эппиэтинэскэ тардыллыахтара. Сокуону кэспиттэр 3 сылга диэри көҥүллэрэ быһыллыан сөп. Маны тэҥэ акцизнай мааркалаах никотиннаах бородууксуйаны албыннаан үтүгүннэрэн оҥоруу, атыылааһын иһин эмиэ холуобунай эппиэтинэскэ тардыахтара.