«Атынан айан» бырайыак оҕолору олоххо бэлэмниир

Үөрүөм иһин, «Атынан айан» бырайыак ааптардара Маргарита уонна Николай Уваровтар Дьокуускайга кэлэ сылдьар буоланнар, ирэ-хоро кэпсэтии буолла.

Ыал ийэтэ Маргарита Гаврильевна Уварова:

– Мин Таатта Баайаҕатыттан төрүттээхпин. Өбүгэлэрим сылгынан дьарыктанан кэлбит дьон. Кэргэним Николай Васильевич Уваров олохтоох Эмис. Оскуолаҕа үлэлиир кэмигэр отут сылтан ордук «Үрүҥ Уолан» предмети үөрэппитэ. Онно «Уол оҕо – кэскилбит, эр киһи – эрэлбит» диэн бырагырааманы оҥостон, атынан айаны төрүттээбитэ. Бастакы онно уһуйуллубут үөрэнээччилэрэ нэһилиэкпит бас-көс дьоно, салайааччы буола үүннүлэр. Онон атынан айан тулуурдаах, дьулуурдаах, үтүө дьон буола улаатарга тирэх буоларын бэлиэтии көрөбүт. Ол курдук, Прокопий  Бубякины, Вячеслав Гаврильевы,  Гаврил  Захаровы ааттыахха сөп. Биир саамай көхтөөх, тэрийэр дьоҕурдаах үөрэнээччитэ Нонна Николаевна «Чуораанчык» уһуйаан оҕолоругар «Сыарҕалаах атынан айан» бырагырааманы үлэлэтэр.

Николай Васильевич Уваров, ыал аҕата:
– Василий диэн төрөппүт уолбут нэһилиэгэр «Элиэтиир Хоһуун» диэн атынан туризмы төрүттээбитэ. Улуустан социальнай хантараагынан көмө ылан, эбии биир балаҕан туттан, иһит-хомуос, туттар тэрил уо.д.а. ылынан, үлэтин саҕалаабыта. Бэйэтэ идэтинэн историк-политик. Икки төгүл анал байыаннай дьайыыга Мариупольга баран волонтердаабыта. Онтон буойун быһыытынан баран, 2024 сылтан сибээскэ суох. Уолбут биллэриэ, кэлиэ диэн эрэлбитин сүтэрбэппит. Кэллэҕинэ үлэтин салҕыа диэммит, саҕалаабыт дьарыгын үлэлэтэ олорорбутун дьоммут-сэргэбит өйүүр. Саха дьоно айылҕатыгар чугаһа онтон да көстөр.
Аты көрүү-истии – уустук үлэ. Онно оҕолору сыһыаран иитии өссө уустук уонна улахан эппиэтинэс. Бырайыакпыт көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэриттэн испэр астынабын. Кыахпынан күүс-көмө буолабын. Ол курдук, үөрэнээччилэри өбүгэ сирдэринэн ыраах айаҥҥа илдьэбин. Сүрүн соругум диэн ат айанын нөҥүө ордук уол оҕону сиэргэ-туомҥа, саха итэҕэлигэр сыһыарабын. Онон төрөппүттэргэ, ону өйдөөн, эрэнэн, уолаттарын көҥүллээн ыыталларын иһин, улаханнык махтанабын.

Айылҕаҕа таҕыстахтарына, чугас ыал да, маҕаһыын да, ийэ-аҕа да суох. Онон оҕолор олох улахан оскуолатын ааһаллар. Ким эрэ сатыырын атын оҕо сатаабат, атын оҕо сатаабатын атын оҕо сатыыр буолан, олох сокуонун билсэллэр.

Уваровтар сайылыктарыгар оҕолоро, сиэннэрэ кыһыннары-сайыннары атынан сылдьар эбиттэр. Сайынын – отторугар, күһүн мастарыгар өрүү ат көлөнөн атах тардыһаллар. Куоракка олорор сиэннэр, аймахтар кытта ыраах айантан маппаттар.
Ыал билигин уопсайа 15 мииниллэр аты көрөр. Кыһын ону оҕолорунуун баазаҕа тиийэн аһаталлар, бурдуктууллар, от ыһан, эмтээн-томтоон кэлэллэр. Сорох аттары Николай Васильевич бэйэтэ айааһыыр эбит. Хаһан да аты мииммэтэх дьон кэллэҕинэ, бастатан туран инструктаж биэрэллэр. Улахан сиэн Эльдар кыра эрдэҕиттэн акка сыстаҕас буолан, атыттарга барытын быһааран, ыйан-кэрдэн биэрэр тутаах киһилэрэ.
Маргарита Гаврильевна, Николай Васильевич олохтоох дьаһалта баһылыга Прокопий Петрович Бубякиҥҥа, солбуйааччы баһылык Айталина Алларитовна Кириллинаҕа бу үлэни өйүүллэрин уонна кыах баарынан көмөлөһө сатыылларын бэлиэтээн туран, махтаналлар. Ону таһынан бары биир дойдулаахтарбытыгар махталлара улахан.

Гаврил Захаров, олохтоох оскуола дириэктэрэ:
– Бары билэрбит курдук, 90-с сылларга олохпутугар, үөрэхтээһиҥҥэ тосту уларыйыылар саҕаламмыттара. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэхтээһин сайдыытыгар концепция ылыллан, ураты сүүрээннэр киирэн барбыттара. Биһиги нэһилиэкпит В.М. Новиков–Күннүк Уурастыырап аатын сүгэр оскуолатыгар төрүт үгэскэ олоҕуран үөрэтэр хайысхалаах бырагыраама быһыытынан атынан айан киирбитэ. Ону саҕалааччынан биһиги учууталбыт Н.В. Уваров буолар. Оччолорго Эмис нэһилиэгэр үгүс ыал тэлгэһэтигэр сыарҕалаах эбэтэр ыҥыырдаах миҥэни көрүөххэ сөп этэ. Уһуйаан, үөрэх кыһата, маҕаһыыннар, баанньык, хонтуора, спорт саалатын уо.д.а. тэрилтэлэр иннилэригэр сыарҕалаах аттар тураллара күннээҕи көстүү буолара. Ону ааһан бу көлөнү дьахталлар да илдьэ сылдьаллара. Аҥаардас мииниллэр, көлүллэр ат ахсаана 90-чаҕа тиийэрэ дииллэр. Онон атынан үрэхтэргэ, дойдубут кэрэтин көрө барарга түргэн курдуга. Оттон оччотооҕу оҕолор, бу биһиги, бу дьарык олохпутугар туһалыа, ону ааһан бу үгэскэ бэйэбит төрөппүт оҕолорбутун, сорохтор номнуо сиэннэрбитин үөрэтиэхпит диэн хантан билиэхпитий? Онуоха бу олох далаһатын  учууталбыт Николай Васильевич ууран биэрдэҕэ. 

Сап-саҕаттан салҕанан, утумнанан, ситимнээх үлэ барбыта быйыл 31-с сылыгар барда. Ол тухары үгүс ыччат бу алаас кыһатын үөрэҕин нөҥүө олоххо бэлэмнээх, оннуларын булбут, сиппит-хоппут туруу дьон буолан таҕыстылар.

Биллэн турар, билигин аныгы, тэтимнээхтик сайдар олоххо ат көлөнү тиэхиньикэ солбуйбута ыраатта. Үгүс тыа сиригэр аты туттубаттар. Ол да буоллар биһиги нэһилиэкпитигэр мииниллэр миҥэ, көлүллэр көлө син балай эмэ баар. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар нэһилиэк буоларбыт быһыытынан бу көстүү, аныгы кэм холугар, үчүгэй диэн сыаналыахха сөп дии саныыбын.
Уопсай ылан көрдөххө, «Атынан айан» бырайыак оҕоҕо сахатын омугун ис кутун уһугуннарарын, ис туругун бөҕөргөтөрүн өйдөөн, баччааҥҥа диэри үлэлээн кэлбитигэр нэһилиэк дьонугар барытыгар махтаныах тустаахпыт. Эр дьон түмсүүтэ бу сыллар тухары оскуолабыт үлэтин бигэтик өйөөн кэллэ.
Үөрэнээччилэрбит быйылгы айаҥҥа турунаары бэлэмнэнэ сылдьаллар. Ол курдук чугастааҕы нэһилиэктэрбитигэр Бырамаҕа, Наахараҕа, Тиэлигигэ баран кэлиэхтээхпит. Айаммыт үс хонуктаах буолуоҕа. Быһа холоон 150 км айанныахтаахпыт. Барыта этэҥҥэ буоларын баҕарабыт, долгуйабыт. Кэккэ сылларга 4-5 хонуктаах айаннарга сылдьарбыт. Ол курдук үрэх, сис сирдэринэн быһа түһэтэлээн син балай эмэ ыраах баран кэлээччибит. Амма-Наахара, Болугур, Амма, Бөтүҥ, Абаҕа, Алтан, Сатаҕай, Бүтэйдээх, Тиэлиги, Чыамайыкы нэһилиэктэригэр ыалдьыттыы тиийэ сылдьыбыппыт. Тэрээһиммитигэр эрдэттэн бэлэмнэнэн, суолун-ииһин сыныйан үөрэтэн, отун-маһын суоттанан, тиийиэхтээх сирбит дьонун-сэргэтин кытта быһа холоон кэпсэтэн барааччыбыт. Айан араастаах, күнү-дьылы, ууну-хаары барытын тулуйар сорук турар. Түгэнинэн туһанан бу үлэни өрүү өйүүр дьоммутугар Маргарита Гаврильевна уонна Николай Васильевич Уваровтарга, үөрэнээччилэрбит төрөппүттэригэр, нэһилиэк олохтоохторугар улахан махталбытын тиэрдэбит.

Бары биир соруктаахпыт – кэнчээри ыччаты сайыннарыы, үөрэтии, киһи киһитэ оҥоруу, иитии. Онон сорукпутун ситимнээн, быспакка салҕаан иһиэҕиҥ!