Арыгыта суох бырааһынньыгы өйүүгүн дуо?

Билии күнүгэр (балаҕан ыйын 1 күнэ) уонна Куорат күнүгэр (балаҕан ыйын 14 күнэ) Дьокуускай сиригэр-уотугар арыгы бородууксуйатын биирдиилээн атыыта бобуллар. Ол туһунан баһылык Евгений Григорьев дьаһала таҕыста.

Кэнники сылларга дьоһун суолталаах күннэри арыгыта суох көрсүү Арассыыйа үгүс муннуктарыгар үтүө бачыымҥа кубулуйда. Холобур, былырыын маҥнайгы чуораан чугдаарар күнүгэр дойду 54 эрэгийиэнигэр арыгы атыыта бобуллубут. Чахчыта да, бу үөрүүлээх күн оҕо күлэр-үөрэр саҥатынан туолуохтаах ини? Оскуола, үөрэх, билии арыгыны кытта дьүөрэлэспэт да буоллахтара. Куорат күнүн даҕаны аһыы утаҕа суох үөрэ-көтө көрсүөххэ сөп эбээт!

Оптуорунньук күн бу туһунан нэһилиэнньэ санаатын истээри, куорат киинигэр таҕыстыбыт. Сыралҕан куйааска син балачча өр сырыттыбыт. Бу тиэмэҕэ санаа атастаһыан баҕалаах аҕыйах буолан биэрдэ. Үгүстэр тута батыннылар. Сорохтор «өйүүбүн» эбэтэр «билбэппин» диэн биир-икки тылынан муҥурданнылар. Онон арыый толору уонна «эттээх-сииннээх» дии санаабыт хоруйдарбытын бэчээттиибит.

Юрий Алексеевич Бандеров, биэнсийэлээх:

– Улахан бырааһынньык-тарга эрэ буолуо дуо, уопсайынан даҕаны, арыгы атыыта букатын да бобуллара буоллар, утарыахпыт суоҕа этэ. Аҥаардас бириэмэтин хааччахтыыр улахан туһаны аҕалбат дии саныыбын. Наадыйбыт киһи син биир булан атыылаһар, эрдэттэн хаһаанар. Арыгылааһын баар, суох дуу, кыайдыбыт дуу диирбит сатаммат.

Туох да диэбит иһин, уруккуга холоотоххо, уулуссаҕа итирик киһини көрсөрбүт аҕыйаабыт, бэрээдэк син тупсубут курдук. Манна кэнники кэмҥэ куораппыт үтүө өттүгэр уларыйбытын бэлиэтээн этэр тоҕоостоох. Саҥа тутуу элбээбит, уулуссалар ырааһырбыттар, кытыы оройуоннар, холобур, 17-с кыбартаал эрэ мөлтөх туруктаах буолуохтарын сөп. Олор да тупсуохтара диэн эрэнэбит.

Никандр Прокопьевич Тимофеев, тойукка, олоҥхоҕо уһуйааччы, 92 саастаах ытык кырдьаҕас:

– Мин санаабар, бу дьаһал икки өрүттээх, тоҕо диэтэххэ киһиттэн тутулуктаах. Холобур, мин арыгыга наадыйбаппын, онон үөрэбин эрэ. Сорох ону солбуйар суолу тобула сатыа, арыгыга хотторон, үгүс сыллар усталарыгар дэлби суураллан, өйүн-санаатын сүүйтэрбит киһи. Сорох чөл өйүн тута сылдьыа. Ким эрэ нуорматын билэн «аһыыр», ким эрэ отой амсайбат, кириэс туруорбут буолуон сөп.

Бука, салалта оннук дьаһал сөптөөх диэн ылыммыт буолуохтаах. Балаһыанньаны билэн-көрөн олордоҕо. Ону мин быһаччы «сөптөөх» эбэтэр «сыыһа» диэн сыаналыыр да, тойоннуур да кыаҕым суох.

Альбина Васильевна Павлова, «Ил Түмэн» издательскай дьиэ тутаах салаатын начаалынньыга:

– Мин санаабар, маннык дьаһаллар тахсаллара, чуолаан кэлэр кэнчээри ыччаппыт кэскилэ түстэнэригэр олус наадалаах, көдьүүстээх.

Чугас даҕаны, ыраах даҕаны син элбэх сири кэрийдим, атын дойдуларга үгүстүк сырыттым. Онно кэтээн көрдөххө, арыгы хара сарсыардаттан аһаҕастык атыылана турар буолар. Бэл диэтэр, Японияҕа анал банкомат курдуктар бааллар, ким баҕалаах харчы төлөөн ылан барар. Ол эрээри ким да итирик сылдьарын, охто сытарын көрбөккүн. Биһиэхэ хайдаҕый? Бобуллубутун да үрдүнэн, сорохтор син биир хантан эрэ булан иһиэхтэрэ, хас эмэ бүк сыанаҕа атыылаһалларын кэрэйиэхтэрэ суоҕа, баар харчыларын барытын да ууран биэриэхтэрэ.

Мин санаабар, бу кыһалҕаны төрдүттэн быһаарыы кистэлэҥэ дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитиигэ сытар. Оҕо улахан дьонтон үөрэнэр, барытын көрө-истэ сылдьар. Арыгы диэни остуолга көрбөтөх, ону билбэккэ улааппыт оҕо испэт. Чөл олоҕу тутуһар элбэх дьиэ кэргэни билэбин, бырааһынньыктарга остуолларыгар аһыы утаҕы уурбаттар. Төрөппүт, оскуола, тулалыыр эйгэ – барыта итинник таһымҥа, өйгө-санааҕа тиийиэн наада. Ол эбэтэр, ханнык да бобуу арыгылааһыны кыайбат дии саныыбын. Барыта дьиэ кэргэнтэн саҕаланар. Дьэ, ол иһин бу хайысхаҕа ураты болҕомто ууруллуохтаах. Холобур, билигин элбэх оҕолоох ыаллары өйүүр бырагыраама бөҕө ылылынна, ону өссө ситэрэн биэриэххэ наада. Итини сэргэ соҕотох ийэлэргэ, үлэтэ суохтарга, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьоҥҥо болҕомто күүһүрүөхтээх. Бу бүтэһик араҥа хайдах эрэ уопсастыбаттан туора турар курдук көрөбүн.

Дьоҥҥо үчүгэй сыһыан баар буолуохтаах. Тас дойдуларга кими да сэнээбэттэрин, туора көрбөттөрүн, барыларыгар биир тэҥник сыһыаннаһалларын бэлиэтии уонна биһирии көрөбүн. Холобур, соторутааҕыта Кытайга баран кэллим. Бу дойду улахан да, кыра да куораттарыгар дьоҥҥо сыһыан биир тэҥ. Аны кыаммат араҥа, үлэтэ суохтар дьону таһан харчыланныннар диэн усулуобуйа тэриллэр эбит. Ити курдук биһиэхэ даҕаны олохтоох нэһилиэнньэни, үлэтэ суохтары, элбэх оҕолоохтору, тыа сирин дьонун өйүүр аахсыйалары биллэриэххэ сөп бөҕө буоллаҕа. Холобур, урут холкуостаахтар куоракка кэлэн бэйэлэрин бородууксуйаларын атыылаан бараллара. Тыа сирин олохтоохторо дохуот оҥостоллорун өйүөх эрэ тустаахпыт. Холобур, Бааһынай ырыынагар өрөбүллэргэ босхо миэстэ биэрэн. Тоҕо диэтэххэ тыа сирин дьоно ордук элбэх оҕолоноллор, үүппүтүн-аспытын кинилэртэн ылан олоробут, сүөһүнү, сылгыны эмиэ кинилэр иитэллэр. Билигин Грант барыта нуорманан бэриллэр, кимиэхэ эрэ тиксэр, кимиэхэ эрэ – тиксибэт.

Уопсайынан, бу кыһалҕа төрдүн, силиһин-мутугун дириҥник хаһан көрүөх тустаахпыт. Дьон тоҕо иһэрий? Төрүөтэ олус элбэх: куһаҕан олохтон, үлэ суоҕуттан, туга эрэ тиийбэтиттэн, кыаллыбатыттан. Дьоллоох киһи тоҕо арыгыга убаныай? Амсайар да буоллаҕына, нуорматын билэн иһэр, аһара барбат. Түмүктээн эттэххэ, бу кыһалҕаны быһаарарга тиһиктээх, элбэх хайысхалаах үлэ ыытыллыахтаах.

Саргылаана Викторовна Еремеева, куорат олохтооҕо:

– Итинник дьаһаллары өйүүбүн. Букатын даҕаны арыгы маҕаһыыннарын куорат кытыытыгар таһаараллара буоллар. Арыгынан эргинээччилэргэ сокуон кытаатыан, хонтуруол күүһүрүөн наада. Атыыланар бириэмэтигэр хааччах киирбитин кэннэ бэрээдэк лаппа тубуста. Урут сарсыардаттан итирик дьону элбэхтик көрөрбүт, билигин мээнэ суохтар. 80-с дуу, 90-с дуу сыллар курдук буолбатах, бүтүн дьиэ кэргэнинэн арыгылыыллар этэ дии, оннук соччо суох курдук.

80-с сылларга 21-тэн үөһээ саастаах дьон талонунан ыйга 4-түү бытыылка водканы ылалларын өйдүүбүн. Биир кэмҥэ одьукулуону, лосьону иһии үөдүйэ сылдьыбыта. Иһэр киһи туохтан да иҥнибэт быһыылаах, син биир булар. Үксүн үлэтэ суох дьон аһыы утахха убанар курдук көрөбүн. Дьахтар арыгылыыра баар – улахан иэдээн, кыайан эмтэммэт дииллэр. Ол иһин нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар болҕомто ууруллуон наада. Оннук эрэ бу кыһалҕа кыайтарыан сөп.

Татьяна Павлова, куорат олохтооҕо, биэнсийэлээх:

– Саамай сөптөөх дьаһал, буолаары буолан Билии күнүгэр. Мээрбит көҕүлээһинин нэһилиэнньэ сөпкө өйдүө уонна өйүө дии саныыбын. Улахан бырааһынньыктарга арыгы атыыта бобулуннун. Субуота киэһэ уулуссаҕа тахсан көрүҥ ээ, дьаабы хартыына. Өрөспүүбүлүкэ болуоссатыгар Арассыыйа былааҕын күнүн хайдах «бэлиэтээбиттэрин» сонун ортотугар сылдьар дьон аахтыгыт ини. Ити «Сунгари» диэн саарбах тэрилтэни букатын да сабаллара буоллар. Иһиттэх аайы онно охсуһуу буолар, айдаан тахсар. Аныгы арыгыларыгар тугу эрэ булкуйаллар дуу диэххэ айылаах. Иһэн баран «аадырыстарыгар» тиийбэтэҕинэ, быһаарсаллара саҕаланар дии. Дьэ, дьаабы. Маны таһынан, маассабай тэрээһиннэр ыытыллар күннэригэр быраабы араҥаччылыыр уорганнар күүскэ үлэлиэхтэрин наада диэн этиилээхпин.