Арктика улуустарыгар 3,8 млрд солк. кээмэйдээх эбии үбүлээһин ирдэнэр

Ил Түмэҥҥэ бэнидиэнньиккэ буолан ааспыт бырабыыталыстыба чилиэннэрэ уонна туһааннаах оройуон баһылыктара (кинилэр биидьийэ сибээс нөҥүө тахсыбыттара) кыттыылаах муниципальнай чааска иһитиннэрбиттэр. Санатан эрдэххэ, Арктика улуустарыгар 13 оройуон киирсэр.

Үп миниистирин э.т. Иван Алексеев эппитинэн, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн дохуоттаах чааһа бу сылга – 337 млрд солк., олохтоох бүддьүөттэргэ көрүллэр бүддьүөт иһинээҕи трансфер 106,3 млрд солк. тэҥнэһэр. Бу, былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, 9,7% аҕыйах. Муниципальнай оройуоннарга бүддьүөт үбүн толорон биэрэргэ көрүллэр дотация 27,2 млрд солк. диэри түспүт. Тэҥнээн биэрии (сбалансированность) дотацията баара эрэ 524 мөл. солк. буолбут. Оттон 2025 сыллаахха ити кээмэй 1,9 млрд солк. эбит. Көрүллүбүт 524 мөл. солк. бэлиэр тыырыллан бүппүт, эбии үп-харчы суох үһү.  

Иван Алексеев  2023 сылтан саҕалаан, нолуок учуотугар 1700 туһунан салаа тэрилтэлэри туруоруу түмүгүнэн, консолидированнай бүддьүөккэ 2 млрд солк. курдук эбиллибитин эппит. Онно үтүө холобур быһыытынан Үөһээ Дьааҥы уонна Муома оройуоннара ааттаммыттар. Уоннааҕы улуустар бытааран биэрбиттэрин суотугар, үбүнэн чэбдигирдии былаана туолбат түгэнигэр, кэлэр 2027 сылга дотация букатын да кыччыыр кутталлааҕын сэрэппит. Улуус баһылыктарын туһааннаах былааны бэлэмнии охсон ыыталларыгар ыҥырбыт. Билиҥҥи туругунан Абый уонна Усуйаана улуустара эрэ ыыппыттарын эппит.

Оройуон баһылыктара биэрэр дааннайдара официальнай статистика чахчытыгар сөп түбэспэттэрэ,  улахан ыктарыы тахсыбыта көстөр. Холобур, Үөһээ Халыма улууһун баһылыга Денис Барков кинилэргэ 78, 9 мөл. солк. тиийбэтин эппит. Ол кэмҥэ уот тарыыба 40% үрдээбитин, авиабилиэт сыаналаммытын туһунан этэ да барыллыбат. Онон, бэл, сокуон быһыытынан уоппуска кэмигэр төлөнүөхтээх айан төлөбүрүн кэмпэнсээссийэлиир эбэһээһинэстэрин да толорор кыахтара суоҕа долгутар.

Бу иннинэ сүрүн дохуотун АЛРОСА аахсыйатын дивидениттэн ылан куһаҕана суохтук олорбут Анаабыр оройуона, ол үптэрэ 2025 сылга кыччаабытын суотугар, былааннаммыт дохуота 73 % эрэ туолбут. Онон былырыыҥҥы хомунаалынай өҥө иһин иэстэрэ быйылгыга көһөн биэрэн, сыл бүтүөр диэри туһааннаах салааҕа уонна хамнас пуондатыгар 241 мөл. солк. ирдэнэрин улуус баһылыгын солбуйааччы Николай Андреев иһитиннэрбит. 

Аллараа Халыма эмиэ хоту сиргэ тыын суолталаах ДьУоХХ салаатыгар 157 мөл. солк. наадыйар. Сыччах үлэһиттэрин хамнаһын муҥутуур алын кээмэйгэ тиэрдэргэ 60 мөл. солк. наадыйар эбит. Эгэ оскуолаларыгар террористартан куттал суох буолуутун ирдэбилин хааччыйбатахтарын быһыытынан суут төлөтөргө уураахтаабыт  97 мөл. солк. хантан булан төлөһүөхтэрэ баарай?

Өлөөн улууһа үпкэ диписиитэ 37,9 мөл. солк. тэҥнэһэр, булгуччулаах ороскуоту хааччыйарыгар 187 мөл. солк ирдэнэр, итиинэн, уотунан, уунан хааччыйар тэрилтэлэргэ кредиторскай иэһэ күн бүгүн 143,5 мөл. солк. буолбут. Ити иһигэр “ДьУоХХ” ГУП-ка иэһэ – 121,5 мөл. солк.

Онуоха үгүс өттүгэр Үөһээ Муунатааҕы алмаас баайдаах сири туһаҕа таһаарыы үлэтэ тохтообута төрүөт буолбутун Сахапарламент.ру суруйар. Манна эбэн эттэххэ, итиннэ алмаас хостооһуна былырыын сайыҥҥыттан, рентабельноһа кыра диэн, быстах кэмҥэ тохтуура этиллибитэ.

СӨ Ааҕар-суоттуур палаататын бэрэссэдээтэлэ Алена Федорова Арктика улуустарын үпкэ наадыйыытын барытын холбоотоххо күн бүгүн 3 млрд 759 мөл. солк. тэҥнэһэрин эппит. Итинтэн бүтүн 1 млрд 933 мөл. солкуобайа – ДьУоХХ салаатыгар, оттон хамнас төлөбүрүгэр  – 707 мөл. солк.

«Бу икки ыстатыйа – ДьУоХХ уонна хамнас киэнэ – дьиҥинэн, 100 бырыһыан үбүлэниэхтээх. Бу билигин – оройуон баһылыктарыгар улахан төбө ыарыыта буолла. Оттон сарсын ол – бырабыыталыстыба толкуйа буолуоҕа»,– диэбит.

Александр Сусоев бу да сырыыга Ил Дархан Арктика улуустарын олохтоохторун тутаах ороскуоттара хайа да түгэҥҥэ намтыа суохтааҕын уонна Арктикаҕа сыһыаннаах хайысхалары барытын судаарыстыбаннай бырагыраама аайы киллэрэр туһунан сорудаҕа сол да олоххо киирэ илигэр тохтообут. «Өскөтүн сатаан толорбот буоллаххытына, тоҕо да нуорма аакталарын таһаараҕытый? Бастаан бэйэҕититтэн саҕалааҥ, дьэ ол кэннэ биирдэ муниципалитеттартан ирдээҥ», – диир эбит дьокутаат. Ону тэҥэ бу тыын суолталаах мунньахха Арктиканы сайыннарыы министиэристибэтиттэн биир да бэрэстэбиитэл кэлбэтэҕэр тохтообута оруннаах: «Бүгүн манна Арктика улуустарын бүддьүөтэ быһаарыллар. Үп министиэристибэтэ бүддьүөтү ырытыытын иһитиннэрдэ, оттон Арктика министиэристибэтэ ханна баарый?».

Аны, дотацияны ыытыы бэрээдэгэ былырыыҥҥыттан уларыйан, ол үптэрэ сыл устата кыра-кыралаан, тэҥ өлүүскэнэн түһэр буолбута охсуулаах буолбут. Тоҕо диэтэххэ хомунаалынай ороскуот сүрүннээн сыл бастакы кыбартаалыгар сөп түбэһэр буолан, кассовай араастаһыы үөскүүр, онон баҕарбаталлар да, иэс ылан төлөһөргө тиийэллэр. Оннук иэстэрэ кэккэ улуустарга сүүһүнэн мөл. солк. тиийэр эбит.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, бүддьүөт кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев Арктика улуустарын бүддьүөтүн тэҥнээн-сааһылаан биэриигэ 1 млрд солкуобайтан итэҕэһэ суох сууманы бүддьүөт күһүҥҥү ааҕыытыгар эбэн биэрэргэ этии киллэрбит. Ону таһынан 2027 сыллааҕы бүддьүөт бастакы ааҕыытын иннинэ хайаан да Арктика тиэмэтигэр сыһыаннаах мунньах наадатын эппит. Кини өрөспүүбүлүкэ Үпкэ министиэристибэтигэр бу кэлэр күһүҥҥэ диэри саатар биир оройуон толору экэнэмиичэскэй анаалыһын оҥорон бэлэмнииригэр туруорсубут. “Ол ырытыы атын улуустарга үлэ халыыбын бэлэмнииргэ туттуллуо этэ”, –  диэбит.

Кэпсэтии, санаа үллэстиитин түмүгүнэн Ил Дархаҥҥа сурук бэлэмниэх буолбуттар. Ону тэҥэ чопчу туруорсууларын туолуохтаах болдьохторун ыйан туран, сүбэ бэрээдэгинэн Бырабыыталыстыбаҕа ыытарга быһаарбыттар. Дьэ, мантан салгыы балаһыанньа хайдах буолар?

***

Өрөспүүбүлүкэ аҕыс алмаастаах улууһа, ол иһигэр Анаабыр уонна Өлөөн, алмаас атыытыттан дивидент ылаллара төһүү күүс буолара. Дивидент үбэ кыччаабыта бэлиэр тустаах улуус социальнай-экэнэмиичэскэй туругар охсорун ити аахтыбыт.

Эрдэ, бэс ыйын 10 күнүгэр, Мииринэйгэ алмаас хампаанньатын аахсыйалаахтарын сыллааҕы Уопсай мунньаҕа буолбута.

Онно туох-ханнык кэпсэтии буолбутун билээри, тутаах хампаанньабыт официальнай саайтыгар киирэбит. Сыллата өрөспүүбүлүкэ консолидированнай бүддьүөтүн, ортотунан ыллахха, 35% киллэрэр алмааспыт хампаанньатын туруга долгуппат буолар туһа суох.

Онно Ил Дархан Айсен Николаев алмаас-бирилийээн ырыынагар төһө да быһыы-майгы уларыйа-тэлэрийэ турарын, сааҥсыйалар туорай-мэһэй буолалларын иһин, АЛРОСА алмаас хостооһунугар билигин да аан дойду үрдүнэн инники күөҥҥэ сылдьарын, хампаанньа туруктаах буоларын хааччыйар ситиһиилэрдээҕин бэлиэтээбит.

Хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Павел Маринычев АЛРОСА кэнники сылларга аан дойдутааҕы алмаас салаатын атын кыттыылаахтарыгар холоотоххо хаһан да буолбатах уустуктары көрсөрүн бэлиэтээбит. Ол курдук, сааҥсыйалары таһынан иэс ыстаапката үрдүгэ, солкуобай кууруһа бөҕөргөөбүтэ суола-ииһэ суох хаалбатах. Ол да буоллар хампаанньа аан дойду атын алмаас тэрилтэлэринээҕэр сылы бигэ көрдөрүүлээх туораабытын, 2025 сылга 240 млрд солк. тахса үбү киллэрбитин иһитиннэрбит. Хайа-байытар кэмбинээттэр бары былааннаах көрдөрүүлэрин ситиспиттэрин, алмаас хостооһунун сайыннарыыга ылыммыт тутаах суолталаах бырайыактарын салгыы киллэрэрин, 56 мөл. тахса караат алмаас саппааһа балаансаларыгар баарын эппит.

Ол гынан баран хампаанньа үлэтэ-хамнаһа бигэ туруктаах, салгыы сайдар кыахтанарын туһугар, баар балаһыанньаны учуоттаан, кэлиэхтээх кэми көрөн, бастакынан туолуохтаах соруктары ситиһэр инниттэн, Кэтээн көрөр сэбиэт – итиннэ Саха сирин бэрэстэбиитэллэрэ бааллара анаан бэлиэтэммит –хампаанньа 2025 сыллааҕы барыһын тыырымыахха диэн сүбэлээбит. Аахсыйалаахтар мунньахтара бэриллибит сүбэни ылынан, сыллааҕы барыһы уонна дивидени тыырбат гына быһаарбыттар.

Кэтээн көрөр сэбиэт уонна Эрэбиисийэлиир хамыыһыйатын чилиэннэригэр сокуонунан көрүллэр соболоҥнорун төлүүргэ быһааран баран, Кэтээн көрөр сэбиэт, Эрэбиисийэлиир хамыыһыйа саҥа састаабын, “ФБК” ХЭУо хампаанньа аудиторын талбыттар.

Онон, ыксал буоллаҕына, эрэнэр эркиннээхпит, үгүөрү үбү киллэрэр бөдөҥ хампаанньабыт туруга бөҕөх эбит. Инчэҕэр тирбэҕэ быстыбатынан да буоллар, сырдык олоххо тиийэр инибит диэн эрэнэр буоллахпыт?

* * *

Манна даҕатан эттэххэ, бүгүн, бэс ыйын 17 күнүгэр, Ил Түмэн XVIII пленарнай мунньаҕа буола турар. Мунньах бэбиэскэтин Ил Түмэн саайтыгар көрүөххэ сөп: https://iltumen.ru/sessions/plenary/89.