Арфам тыаһын суолунан олоҕум салаллар

Саха сирин Бастакы Бэрэсидиэнэ Михаил Николаев ыйааҕынан уонна СӨ Бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Музыка үрдүкү оскуолата тэриллибитэ. Бу оскуоланы бүтэрбиттэр өрөспүүбүлүкэ, дойду, омук сирин араас муннуктарыгар Сахаларын сирин ааттата үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Хаһыат бүгүҥҥү нүөмэригэр бу анал оскуоланы бүтэрбит, Марокко Рабат куоратыгар олорор арфистка Акулина Варламовалыын кэпсэтиибин ааҕыҥ. Акулина Николаевна икки нэдиэлэ анараа өттүгэр дойдутугар кэлэ сылдьыбыта.

— Үүммүт үтүө күнүнэн, Акулина Николаевна! Эйигин уонтан тахса сыллааҕыта «Таатта» хаһыат «Сэргээн аах» рубрикатыгар эдьиийим Анастасия Морхоева билиһиннэрэн турар. Бу рубрика интэриэһинэй олохтоох, идэлээх биир дойдулаахтарбытын сырдатара. Оттон бүгүн эйигин кытта кэпсэтэр түгэн миэхэ тосхойдо. Миигин эн олоҕуҥ суола оччоттон интэриэһиргэтэрэ. Оҕо эрдэххиттэн ырыа куттаах, кэрэни туойар-хоһуйар буола улааппытыҥ...

— Бэйэбин өйдүөхпүттэн ыллыы улааппытым. Онон да Дьокуускайга Музыка үрдүкү оскуолатыгар киирэн үөрэнэр дьол тосхойдоҕо. Бу оскуола тэриллиэҕиттэн элбэх оҕо идэлээх ырыаһыт, музыкант буолан таҕыста. Дойдубутугар маннык үрдүк таһымнаах идэлээх үлэһиттэр үүнэн тахсыылара өрөспүүбүлүкэбит кыаҕырыытын, сайдыытын көрдөрөр. Бу оскуолаҕа оҕо сааһым биир дьоллоох кэрдиис кэмэ ааһан, 2000 с. анал идэлээх бүтэрэн турабын. Тута дойду тэбэр сүрэҕэр Москуба куоракка Арассыыйатааҕы Музыка академиятыгар үөрэнэ киирбитим уонна, оҕо сааһым баҕа санаатын ситиһэн, 2007 с. бүтэрбитим. Бүтэрэр сылгар үлэ миэстэтин буларга кыһаллаҕын. Ким эрэ түргэнник булар, ким эрэ араас миэстэни сыымайдыыр. Мин Мароккоҕа королевскай симфонический оркестрга үлэ миэстэтэ баарын көрөн, онно хантараак баттаһарга санаммытым. «Королевскай» диэнэ киһини толкуйдата түспүтэ, уһаабакка, хайдах эрэ ыйыллыбыт кэммин үлэлээт, дойдубар төннүөм дии санаабытым. Бастакы толкуй оннук этэ уонна эдэр саас айанныырга угуйбута.

— Ыраах Марокко дойдута хайдах көрүстэ?

— Санаан да көрбөтөх ыраах сир эдэр киһини абылыы көрсүбүтэ. Бэйэм да билбэппинэн тута ылыммытым, тоҕотун ол саҕана сабаҕалаан да көрбөтөҕүм. Адаптациябын түргэнник барбытым, билбэт сир киһини оннук угуйар, тардар, ылыннарар күүстээх этэ. Бастатан, омук сиригэр олохтоохтор кэпсэтэр тылларын үөрэтиэххэ наада. Онон француз тылын үөрэтэн саҕалаабытым. Күннэтэ кэпсэтэр буолан соторунан холкутук саҥарар буолбутум. Эбиитин марокканскай диалегынан эмиэ кыратык да буоллар саҥара үөрэммитим.

— Омук дойдутугар түргэнник үөрэнииҥ, үлэҕэ табыллыыҥ барыта эн олоххун тосту уларыттаҕа...

— Королевскай оркестрга арфаҕа оонньуубун. Бу дойду баһылыгын (хоруолун) тус оркестра. Барыта 100 киһи үлэлиир. Симфоническай уонна «Джаз бенд» диэн баар. Ханнык да министиэристибэҕэ сыһыана суох, былыргылыы «придворнай». Мин симфонияҕа баарбын, кэнники хобби быһыытынан джаһынан дьарыктанабын. Кыра сылдьан Дэбдиргэҕэ ыһыахха, кэнсиэртэргэ ыллыырым. Гнесиҥҥэ үөрэниэхпиттэн ырыам умнулла сырыттаҕа. Ол ыллыырым хамсык кэмигэр уһуктубута диэххэ сөп. Бу кэнники баардааҕым баһыйан, үлэбиттэн ураты кэмҥэ ыллыыбын. Дойдубар бу кэлиибэр Егор Ефимов диэн джаз оонньуур пианист саха уолунуун кэнсиэр тэрийдибит. Егор Абыйтан төрүттээх. Кинини Музыка үрдүкү оскуолатыгар үөрэнэригэр 5-6 саастааҕар көрөрүм. Куйаар ситимин нөҥүө билсибиппит, онно оонньоон көрүөххэ диэн буолбута. Оттон уонна дойдум салгынын мүөтэ, тыына, чугас дьонум ахтылҕаннаах таптала дойдубар ыллыыр санааны үөскэппитэ. Хоруона кэнниттэн алта сыл буолан баран кэллим.

— Марокко климата хайдаҕый?

— Биһиги климаппытыттан чыҥха атын буоллаҕа. Сылаас, ол эрээри Атлантическай акыйаан биэрэгэр турар буолан сииктээх баҕайы. Онон да буолуо, кыһына биһиги кыһыммытыттан тымныы курдук. Дьиэлэр ититиитэ суохтар. Кыһынын айылҕата күөҕүнэн турар, «сезон дождей» диэнинэн биллэр эрээри, 6-7 сыл кураан дьыл турда. Ол иһин экэниэмикэҕэ уустуктары үөскэттэ. Төһө да күн тыктар, сииктээх уонна тыаллаах буолан, син биир тыалтан харыстанан таҥна сатыыгын. Кыһынын хайаан да үрүт-үрүт хаттыгас таҥас кэтэҕин, кыратык тиритэ түстүҥ да, үрдэриэххин сөп, оннук климат. Кроссовканан, куурканан кыстыыгын, сороҕор пуховик кэтэргэ күһэллэҕин. Кыһынын ортотунан 14-19 кыраадыс буолар. Кумах соҕуруу эрэ баар.

— Олохтоохтор атын омуктарга сыһыаннара?

— Олохтоохтор атын омуктары сэҥээрэллэр, аһаҕас норуот. Мусульманнар, ислам религиялаахтар. Дьахтарга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Элбэх ойохтонуу баар, ол эрээри сэдэх көстүү. Икки-үс ойоҕу кыанар эрэ эр киһи ылар эбэтэр үөрэҕэ суох, дэриэбинэҕэ олорор дьон ортотугар баар.

— Биир үтүө күн тапталлааххын көрүстүҥ...

— Бу дойду миигин кэрэнэн абылаан көрсүбүтүн ааһан, аналбын көрүһүннэрбитэ. Оркестрбар үлэлии сылдьан эдэр киһи таптал уотугар умайдым уонна ыал буолуу дьолун биллим. Кэргэним үрдүк үөрэхтээх экономист. Бэйэтэ бизнес тэринэн, «Салон красоты» үлэлэтэр. Билигин икки оҕолоохпут, улахан кыыс аҕыһын туолар, кыра түөрт саастаах.

— Төрөппүт буоларгынан Марокко үөрэҕин систиэмэтэ хайдаҕын сырдат эрэ.

— Син эмиэ атын судаарыстыбалар курдук үөрэҕи-сайдыыны өрө туталлар. Оҕолор дьыссаакка, оскуолаҕа сылдьыылара биһигиттэн араастаһар. Барыта кэриэтэ төлөбүрдээх. Дьыссаакка сарсыарда 8.30 ч. күнүс 16.30 ч. диэри сылдьаллар, оҕолору төлөбүрдээх остолобуойга аһаталлар. Биһиэнин курдук оскуолаҕа бэлэмнииллэр. Сорох дьыссаакка остолобуойа суох, өйүөлэрин бэйэҥ аҕалаҕын. Дьахтар дэкириэтинэй уоппуската үс эрэ ыйдаах, онон оҕолору олох кыраларыттан ылар дьыссааттар үлэлииллэр. Сорох ийэлэр 6-8 ыйдарыгар диэри олоро сатыыллар. Мин биир саастарыттан биэрбитим. Оскуолаҕа Марокканскай уонна французскай систиэмэлэр үлэлииллэр. Сорох оскуола 6 саастарыттан ылар, сорохтор Арассыыйа курдук 7 саастарыттан үөрэтэллэр. Үөрэтии бырагыраамата, ньымата атын. Холобур, коран үөрэтиллэрэ ирдэнэр. География, история биридимиэттэри 1 кылаастан биэрэллэр. Онтон французтуу оскуола дьиэҕэ үлэлэрдээх уонна оҕону наһаа ноҕуруускалаабат. Судаарыстыбаннай оскуолалар үөрэтэр хаачыстыбалара мөлтөх диэн санаа баар.

— Оҕолоргут сахалыы саҥараллар дуу?

— Оҕолорум сахалыы саҥарбаттар, «Куобах, куобах барахсан» диэн хоһоону үөрэппиппит. Тааттабар аймахтар аайы хоһоон аахтыбыт. Онон аймахтарбытынан «гастроллаатыбыт». Оҕолорум нууччалыы син саҥараллар. Кэргэним французтуу кэпсэтэр. Дэбдиргэҕэ 3-4 хоннубут, оҕолор наһаа сөбүлээтилэр. Тыаҕа тахсан дьэдьэннээтибит, кыратык хаптаҕас көрдүбүт. Кэргэним бу сырыыга кэлсибэтэ, бу иннинэ иккитэ кэлэ сылдьыбыта. Бастаан ыал буола иликпитинэ  илии тутуһа, билсиһэ кэлбитэ.  Саха сирин сөбүлээн, сөҕөн аҕай барбыта. Кинилэр өйдөбүллэринэн, дэриэбинэҕэ үөрэҕэ суох, хаалыылаах дьон олорор. Онтон биһиэхэ музей, библиотека, куйаар ситимэ, доруобай ас... Мароккоҕа  оннук үтүө дойду баар диэн кэпсээн толорон турар. Билигин ханна да курдук кризис кэмэ. Ол эрээри күннэтэ атыылаһар оҕуруоппут аһа, фрукта сыаната чэпчэки.

— Сахалар олохторуттан туох уратылааҕый? Климаты, олорор эйгэни таарыйбакка эрэ...

— Сүрүн уратыларынан, итэҕэллэрин быһыытынан туох баарынан дьоллоохтук сананаллара буолар. Боростуой да киһи хаһан да мин куһаҕаммын, куһаҕаннык олоробун дэммэт. Олорор дьиэлээхпит, астаахпыт диэн үөрэ-көтө сылдьаллар, дойдуларын өрө туталлар. Аймахтаһыыны өрө туталлар. Чугас доҕор диэн наһаа көрүллүбэт. Өрөбүл аайы итэҕэл бырааһынньыктарыгар, аймахтарга ыалдьыттыыллар. Бэл эдэр ыччат дискотекаҕа аймахтарын кытта сылдьаллар, дьэ онтон олох кэлин доҕотторун кытта бараллар. Дьахтар аймах дьиэни-уоту олус үчүгэйдик көрөн олорор, олус минньигэстик астыыллар. Сорохтор көмөлөһөр хамнастаах үлэһиттэнэллэр, көмөлөһөөччү нэдиэлэҕэ биирдэ-иккитэ кэлэн үлэлээн барар. Бу уруккуттан олоҕурбут көстүү буолар. Бэйэлэрин доруобуйаларын көрүнэн йоганан, аэробиканан дьарыктаналлар, бассейҥҥа сылдьаллар. Мин сибэккини, араас маһы, апельсин уо.д.а. үүннэрэ сатыыбын. Итии салгынынан илгийэр, сытыы тыаллаах Марокко иккис дойдум буолла. Дьокуускайтан уон алта сааспар Москубаҕа үөрэнэ барбытым уонна Марокконы булбутум номнуо 18 сыл буолан ааспыт.

— Акулина Николаевна, эйигинниин сэһэргэспиппиттэн олус астынным. Арфаҥ ыраах сиргэ тиэрдэн, олоҕуҥ аналын көрүһүннэрбит, удьуоргун ууһатан икки кыыһы төрөтөргөр суолу аспыт эбит. Мароккоҕа арфа сахалыы оонньоотун уонна сахалыы джаз ырыата дьиэрэйдин! Аныгыскы көрсүөххэ диэри!