Антонида Барашкова: «Дьоҥҥо туһалааҕы оҥорорго дьулуһабыт»

«Тирэх» кэпэрэтиип өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан Саха сиригэр үүнэр сир аһыттан уонна да атын үүнээйиттэн бородууксуйаны оҥорон таһаарыыны саҕалаабыта. Билигин «Тирэх» барыта 20-тэн тахса көрүҥ бородууктаны оҥорон атыылыыр: барыанньа, сироп, отонтон соус хас да көрүҥэ, тоҥоруллубут сир аһа уо.д.а. Кэпэрэтиип бородууксуйатын сүрүннээн өрөспүүбүлүкэ эргиэн тэрилтэлэрин нөҥүө атыылыыр. Ону тэҥэ сакаас быһыытынан Арассыыйа киин уобаластарыгар уонна тас дойдуларга ыытар. Кэпэрэтиип бородууксуйатын ассортименын сыллата элбэтэргэ дьулуһар.

Тэрилтэ үлэтин-хамнаһын, инники былааннарын туһунан сиһилии толорооччу дириэктэр Антонида Барашкованы кытта кэпсэтэбит. Кини – «Киин куорат» хаһыат бүгүҥҥү ыалдьыта.

– Антонида Николаевна, бэйэҥ тускунан ааҕааччыларга билиһиннэрэ түс эрэ.

– Мин бэйэм Сунтаар улууһун Уһун Күөл бөһүөлэгэр уон оҕолоох ыалга төрөөбүтүм. Аҕабыт Николай Васильевич Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, ийэбит Мария Кирилловна – Дьоруой Ийэ. Оҕолор бары идэлээх үлэһит буолан, бэйэбит эйгэбитигэр ситиһиилээхтик үлэлээн, билигин кэлэн санаатахха, бары үлэлиир хайысхабытыгар «отличник» ааты ылбыт эбиппит.

­Икки убайым тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ этилэр, үс убайым авиатордар, бырааттарым тутааччы идэлээхтэр, оттон балтым оҕо саадыгар үлэлээбитэ. Бары да бочуоттаах сынньалаҥҥа таҕыстахпыт эрээри, сорохпут билигин да үлэлии сылдьабыт. Холобур, төрдүс убайым Ким Николаевич Павлов Сунтаардааҕы авиапорка 1972 с. күн бүгүҥҥэ диэри 53-с сылын үлэлии сылдьар. Ийэбит Мария Кирилловна аата өр сылларга иитээччинэн үлэлээбит Уһун Күөллээҕи оҕо саадыгар иҥэриллэн турар.

Мин оскуоланы бүтэрэн баран бастаан сопхуоска производствоҕа үлэлээбитим. Ол үлэлии сырыттахпына Уһун Күөл сельсоветыгар сэкирэтээринэн талбыттара. Икки сыл онно үлэлээн баран Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэнэ барбытым. Үөрэхпин бүтэрэн баран бастаан Суоттутааҕы СПТУ-га преподавателинэн үлэлээбитим. Онно 3 сыл кыылы иитээччилэри  үөрэппитим. Ол кэннэ Сунтаар Кутанатыгар тиийэн, ол саҕана оскуолаҕа «производственное обучение» диэн баара, онно «Основы животноводства» предмети биэрбитим. Уларыта тутуу сылларыгар итинник хайысхалаах үөрэхтээһин тохтообутугар «Кириэстээх» сопхуоска тиийэн селекционер-зоотехниктаабытым. Онно 2004 сылга диэри үлэлээн баран Сунтаарга киирэн «Бойом» производственнай переработка тэрилтэтигэр үлэлээбитим. 2006 с. биэнсийэҕэ тахсан баран тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтииптэрин тэрийиигэ үлэм саҕаламмыта.

Кэргэним Василий Дмитриевич Барашков Чурапчыттан төрүттээх, эмиэ 10 оҕолоох ыалга төрөөбүт, идэтинэн учуутал. 1984 с. Ленинградка  физкультурнайы  бүтэрэн кэлэн, Суоттутааҕы училищеҕа үлэлээбитэ. Онно көрсөн, билсэн, ыал буолбуппут. Сунтаарга өр сылларга спорт оскуолатыгар тренеринэн, УНО-ҕа исписэлииһинэн, онтон биэнсийэҕэ тахсыар диэри Хадан нэһилиэгэр баһылыгынан үлэлээбитэ. Эдэр эрдэҕиттэн спорду, чөл олоҕу өрө тутар, өрөспүүбүлүкэтээҕи хайыһар күрэҕин 10 төгүллээх чемпиона.

– Кэпэрэтиип тэринэргэ бастакы хардыыларгытын дьэ хайдах саҕалаатыгыт?

– Биһиги «Тирэх» переработкалыыр кэпэрэтииппит 2006 с. тэриллибитэ. Мин 1984 с. Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэриэхпиттэн  тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр үлэлээн кэлбит киһибин. Өскөтүн урукку өттүгэр наар сүөһү көрүүтүгэр, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйа – эт-үүт – салаатыгар үлэлээбит буоллахпына, биэнсийэҕэ тахсан баран олох атын хайысханы талбытым: сир аһын переработкалааһыны. Бу хайысханы уруккуттан да сэргиир этим. Иркутскай отонноох үүнээйилэртэн, оҕуруот аһыттан араас бородууксуйаны оҥоруу сайдыбыт дойдута этэ. Өссө эрдэ, онно үөрэнэр сылларбар, быраактыкаларга сылдьан сир аһын переработкалааһыны олус сэҥээрэр этим. Саха сиригэр үүнэр отоннортон, үүнээйилэртэн маннык аһы-үөлү оҥоруохха сөп эбит диэн санааны иитиэхтээбитим.

Биһиги бастаан тэриллэрбитигэр Ньурбатааҕы ас кэмбинээтигэр сыах куортамнаһан үлэлээбиппит. Баар барыта ыһыллан, иннэ-кэннэ биллибэт соҕус кэм буолан, бэйэ оборудованиетын ылынарга эҥин саарбахтааһын, мунаахсыйыы баара. Ол курдук, Ньурбатааҕы кэмбинээт оборудованиелаах сыаҕын арендалаһан, үс үлэһити тутан саҕалаабыппыт. Оннук биэс сыл үлэлэбиппит кэннэ, оччотооҕу Сунтаар улууһун баһылыга Владимир Тихонов  биһигини инвест-бырайыакка кытыннаран, ону көмүскээммит, анал оборудование ыларга үбүлээһин көстүбүтэ. Туһааннаах оборудованиебытын ылынан, Сунтаарга бэйэбит сыахпытын тэриммиппит, онтон ыла үлэлии сылдьабыт. Эһиил тэрилтэбит номнуо 20 сыла буолар эбит.

– «Тирэх» бастаан хас да салаа дьарыктаах тэрилтэ быһыытынан саҕалаабыта. Кэпэрэтиипкит билиҥҥи үлэтин сырдата түһүөҥ дуо? Тэрилтэ хас үлэһиттээҕий?

– Бастаан үлэлиирбитигэр кыылы иитэр (животноводческай) салаалаах этибит. Билигин аҥаардас оҥорон таһаарыыны сүрүн дьарык гынныбыт. Биһиги эйгэбит элбэх үлэһити эрэйбэт, дьиэ кэргэн дьарыга диэххэ сөп. Сүрүн дьарыкпыт – сир аһын, үүнээйини переработкалааһын.

– Отону, үүнээйини кэпэрэтиип күүһүнэн хомуйаҕыт дуу, нэһилиэнньэттэн эмиэ тутаҕыт дуу?

– Сырьебутун нэһилиэнньэттэн тутабыт. Биллэрии таһаардахпытына, дьон биһиэхэ тахсаллар. Бастайааннай үлэлэһэр дьонноохпут. Быйыл эмиэ биллэриибитин ыытан олоробут.

– Ол аата дьон сир аһын хомуйан, бэйэтигэр үп киллэринэригэр кыах биэрэр буоллаххыт...

– Бастакы сылларбытыгар, үгүс дьон үлэтэ-хамнаһа суох кэмэ буолан,  нэһилиэнньэ эбии дохуоттаах буоларыгар кыаҕы биэрии биир сүрүн сорукпут буолбута. Ол да иһин «Тирэх» диэн ааттаабыппыт. Холобур, күһүөрү оҕо оскуолаҕа барарыгар эҥин үп-харчы олус наада буолар дии. Онно сир аһын туттаран эбии харчыланаллара өйөбүл буоллаҕа. Бастаан сүрүннээн Сунтаар улууһун хабан үлэлээбит буоллахпытына, кэлин Ньурба, Мииринэй, Ленскэй оройуоннарын кытта үлэлэспиппит. Билигин кэпэрэтииппит базата Сунтаарга эрээри, суола-ииһэ ыраах, табыгаһа суох, кэлии-барыы ночооттоох буолан Дьокуускайга үлэлиибит. Потребителлэрбит бу диэки элбэхтэр уонна өрөспүүбүлүкэ атын да улуустарыгар, дойду араас муннугар да бородууксуйабытын мантан ыытарбыт быдан табыгастаах, киин сиртэн олорон дьаһанар тоҕоостоох курдук.

– Кэнники кэмҥэ дьон кэлии астааҕар олохтоох бородууксуйаны ордорор буолбутун бэлиэтииллэр. Ити оруннаах дуо? Бэйэ аһа тугунан ордук дии саныыгын?

– Билигин дьон үксэ бэйэ аһа ордугун өйдөөтө, бу туһунан информация да элбэх. Дьон ааҕар, көрөр-билэр. Холобур, научнай чинчийээччилэр да бэлиэтииллэринэн, киһи төрөөбүт сириттэн, олорор дойдутуттан 300 км тэйиччи сиргэ үөскээбит, үүммүт, оҥоһуллубут ас-үөл кини доруобуйатыгар туһаны аҕалбат диэн. Ол курдук, хас биирдии киһи генетическэй уратыта, үөскээбит айылҕата тус-туһунан буолар. Хоту сиргэ үөскээбит уонна соҕуруу дойду олохтооҕо дьон эппит-сииммит да уратылаһар. Ол иһин итии дойду аһа биһиэхэ сөп түбэспэтэ үгүс, оттон бэйэ дойдутун аһа доруобуйабытыгар ордук туһалаах диэн саныыбын. Оннооҕор киһи чугас эргин сир уларыттаҕына атын сир уутун атыҥырыыр, утаҕа хаммакка эрэйи көрөр түгэнэ баар буолар дии. Ону сэргэ Саха сирин үүнээйилэрэ хоту сир экстремальнай килиимэтигэр үүнэр буоланнар, атын регион үүнээйилэрин састааптарынан, битэмииннэринэн, киһиэхэ туһаларынан да таһыччы куоһараллар диэн санаалаахпын.

– Сиробу, барыанньаны таһынан эмтээх утахтары оҥорор эбиккит. Ол туһунан кэпсиэҥ дуо?

– Биһиги билигин аска туттуллар атын үүнээйилэртэн оҥорон таһаарыыны салгыы үөрэтэбит, саҥаны былаанныыбыт. «Якутия» технопаркаҕа резидент быһыытынан киирэммит, ити хайысхаҕа үлэлэһэ сылдьабыт. Саҥа бородууксуйаны оҥорон таһаарарга сонунтан сонун толкуй наада. Эксперимент да оҥорон көрөбүт. «Функциональнай утах» диэни оҥорууга үлэлэспиппит. Саха сиригэр үүнэр бэс, харыйа мастары туһанан. Бэйэтэ БАД курдук буолар. Онон манныгы оҥорууга, эмп кэриэтэ буолан, ирдэбилэ улахан. Хонтуруоллуур тэрилтэ үгүс. Туох баар ирдэнэр клиническэй тургутууну барарыгар үгүс уустугу көрсөҕүн. Ону таһынан сэрэхэчийэҕин да, ситэ тургутуллубатаҕы дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатартан. Арай туһалааҕа, буортута суоҕа бигэргэммит бэс туорааҕыттан сироппутун дьаархаммакка оҥоро олоробут.

– Инникитин өссө туох эмэ уратыны, саҥаны оҥорон таһаарар былаан баар дуу?

– Экспорка таһаарарга саҥа лииньийэни толкуйдуохпутун баҕарабыт. Атын дойдуларга билигин саахара суох аһы өрө туталлар. Онон билигин саахара суох бородууксуйаны оҥорон таһаарыыны үөрэтэ сылдьабыт. Олохтоох да дьон оннук бородууксуйаны интэриэһиргииллэр. Кэнники кэмҥэ саахар диабетынан ыалдьааччы наһаа элбээтэ. Онон маннык, саахара суох бородууксуйа лииньийэтэ оҥоһуллан тарҕанара билигин олус наадалаах дии саныыбын. Дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон таһаарарга дьулуһабыт.

– Ол аата тас дойду ырыынагар тахсар былааннааххыт дуо?

– Тас дойду ырыынагар тахсыыны күүһүрдэргэ бэрэсидьиэммит ыйаах таһааран турар дии. Тас дойдуга таһаарар үчүгэй бөҕө буоллаҕа, ол эрээри бэйэ мааркатын түһэрбэт курдук үчүгэй бородууксуйаны оҥорон таһаарарга сөптөөх оборудование эҥин ирдэнэр. Ити чааһыгар судаарыстыба өттүттэн өйөбүл наада. Билигин сир аһыттан (дикорос) бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга өрөспүүбүлүкэҕэ биир да анал бырагыраама суох. Бырагыраама суох буоллаҕына, хайдах да, баҕарбыттарын да иһин, үп-харчы көрөр кыахтара суох. Былырыын СӨ Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин салайааччыта Александр Атласов уонна тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Сахаяна Павлова хаста да көрсүһэн бу салааны сайыннарыыга сүбэлэһэ сылдьыбыттара. Ону сэргэ дьокутааппыт Нюргуяна Заморщикова («Сахачай» тэрилтэлээх) бу боппуруоһу үгүстүк көтөҕөр. Инникитин бу салааҕа анал бырагыраама ылыллан, бу хайысхаҕа сөптөөх көмөнү, тэрээһини оҥорор буоллар, сир аһын переработкалааһын биир сайдыылаах, барыстаах салаа буолуо этэ дии саныыбын.

Билиҥҥитэ биһиги тас дойдуга маркетплейс нөҥүө тахсарга оҥосто, бэлэмнэнэ сылдьабыт.

– Саха сиригэр үүнэр сир аһын атын дойду оҥорон таһаарааччылара төһө сэргииллэрий? Кытайтан бииргэ үлэлэһэргэ этиилээх кэлэ сылдьыбыттарын туһунан суруйан тураллар...

– Айылҕаҕа үүнэр сугуну переработкалыыр тэрилтэлээх Сун Цзинбо быһаас Саха сиригэр иккистээн кэлэ сырыттаҕына анаан көрсөн турабыт. Кинилэр оҥорон таһаарар бородууксуйаларын кээмэйэ олус улахан. Саха сиригэр үүнэр сир аһын интэриэһиргииллэр, бииргэ үлэлэһэр урбаанньыттары, оҥорон таһаарарга сырьенан хааччыйааччылары көрдүүллэр. Оттон биһиги сырьенан хааччыйар тэрилтэ буолбатах буоллахпыт.

– Быйыл ханна да сир аһа үүнүүтэ мөлтөһүөр дииллэр. Үүнүүтэ суох сайын былааннаах үлэни атахтыан сөп дуу?

– Кэнники кэмҥэ айылҕабытыгар баһаар бөҕө туран, сорох сир ууга да баран, сир аһа үүнүүтэ сылтан сыл мөлтөөн иһэр курдук. Сир аһын ырыынактааҕы сыаната аһара үрдээһинигэр ити да төрүөт буолла быһыылаах. Бу түгэн сырьену атыылаһарбытыгар уустуктары үөскэтэрэ чахчы. Холобур, билигин 5 лиитирэлээх биэдэрэ хаптаҕаһы 5 тыһ. солк. дии олороллор. Хайдах да итинник сыанаҕа ылан переработкалаабат буоллахпыт. Оҥоһуллубут бородууксуйа батарыы чааһыгар кэлэн өссө сыаналанан тахсарыгар тиийэр.

– Оҥорор бородууксуйаҕытын оҕо тэрилтэлэрэ, балыыһалар эҥин ылаллар дуо?

– Билиҥҥитэ үөрэх тэрилтэлэригэр эҥин тахсарбыт хайдах да кыаллыбат курдук. Дьиҥэр, наадыйыы баар эрэ буоллар, бородууксуйабытын улахан кээмэйинэн оҥоруо этибит буоллаҕа.

– Араас таһымнаах быыстапкаларга, дьаарбаҥкаларга, куоҥкурустарга кыттаҕыт...

– Буолар быыстапкаларга өрөспүүбүлүкэ да иһигэр, Арассыыйаҕа даҕаны, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаахтарга да кыттабыт. Кытыннахпытына, болҕомтото суох хаалбаппыт (күлэр). Олус сэргииллэр, бородууксуйабыт хаачыстыбата сыаналанан, араас номинацияларга, бириэмийэлэргэ кыайбыппыт үгүс. Ааспыт күһүн Бүтүн Арассыыйатааҕы агропромышленнай, продовольственнай быыстапкаҕа кыттаммыт биир кыһыл көмүс, биир үрүҥ көмүс мэтээли ылбыппыт. Эрдэ Арассыыйатааҕы «Золотая осень» дьаарбаҥкаттан хаста да мэтээллээх кэлбиппит. Маны таһынан Харбиннааҕы ЭКСПОҕа эмиэ кыттан турабыт. ШОС уонна БРИКС норуоттар икки ардыларынааҕы быыстапкаттан эмиэ номинациялардаахпыт.  2019 с. регионнааҕы «Сыл экспортера» куонкуруска «Экспортер года в сфере агропромышленного комплекса» номинацияны ылан турабыт. Маны таһынан араас өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэргэ кыахпыт иһинэн кытта сатыыбыт. Үтүөнү оҥоруу тэрээһиннэригэр, СВО кыттыылаахтарыгар ыытыллар араас көмөлөргө, баһыылкаларга кылааппытын киллэрэбит.

– Антонида Николаевна,  дьиэ кэргэн урбаанын иилиир-саҕалыыр киһи сиэринэн дьиэ кэргэҥҥин билиһиннэр эрэ. Кэпэрэтиип үлэтин хайдах аттараҕытый?

– Миигин кытта хара маҥнайгыттан кэргэним Василий Дмитриевич Барашков үлэлэһэр. Сүүрбэ сылы быһа үлэлээн, сүрүн маастарбыт диэххэ сөп.  Кини буһаран, хатаран, туох баар оҥоһуллар бородууксуйабыт күннэтэ кини илиитин иһинэн ааһар. Кэпэрэтииппит үлэтигэр кыра уолбутун Юлианы сыһыарбыппыт. Билигин Юлиан Васильевич – кэпэрэтииппит бэрэссэдээтэлэ. Инникитин тэрилтэбитин салгыы үлэлэтэр киһибит кини буолар. Мин бэйэм толорооччу дириэктэрбин. Кийииппит Лидия Прокопьевна кумааҕы, батарыы боппуруостарыгар үлэлэһэр. Экспорт боппуруостарынан эҥин кини дьарыктанар. Бэйэтэ финансист үөрэхтээх. Билигин эбии АГАТУ-га технолог идэтигэр үөрэнэ сылдьар. Уолбут юрист идэлээх, эбии ойуур хаһаайыстыбатын идэтигэр үөрэнэр былааннаах.

– Урбаан эйгэтин, бэйэ дьарыктаах буолуутун ылсыбыт дьон көрүүлэрэ-истиилэрэ, толкуйдара ураты буолар. Бу эйгэ киһини уларытар дуу, эбэтэр эрдэттэн ураты толкуйдаах дьон бу хайысханы талаллар дуу? Эн санааҕар?

– Туохха барытыгар, бастатан туран, баҕа наада буоллаҕа. Баҕалаах киһи соруммутун үөрэтэн, чинчийэн, элбэҕи ситиһиэн сөп. Ону тэҥэ айылҕаттан дьоҕур да наада бөҕө буоллаҕа. Удьуордаан бэриллии диэн эмиэ баар быһыылаах. Холобур, урбаанньыт оҕото төрөппүтүн утумнаан урбаан эйгэтигэр сыстарын элбэхтик көрөбүт. Урбааҥҥа ситиһиилэниигэ үлэлиир хамаанда эмиэ улахан оруоллаах. Билигин биһиги дьарыкпытыгар сиэннэрбитин эмиэ уһуйабыт, үөрэтэбит, ол курдук хамаандабыт үлэтигэр кыралаан сыһыарабыт.

– Түмүккэ бэйэ дьыалатын саҕалааччыларга тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Этэн аһарбытым курдук, тугу эмэ ылсыах иннинэ бастаан саҕалыахтаах дьыаланы билсиһэр, ымпыктаан үөрэтэр хайаан да наада. Элбэх сыыһаны-халтыны оҥорбот инниттэн баары барытын тула өттүттэн ыараҥнатан көрөр ордук. Билигин урбаан ньымаларыгар үөрэтэр, сүбэ-ама биэрэр араас өҥө, ону тэҥэ саҥа саҕалааччыны өйүүр миэрэлэр олус элбэхтэрэ үөрдэр.

– Антонида Николаевна, сэргэх кэпсэтиигэр махтал! Үлэҕит-хамнаскыт таһаарыылаах, үтүө түмүктээх буоллун!

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан