Алтан чарапчы кистэлэҥэ

Эдьигээҥҥэ история түмэлэ 1989 сыллаахха тэриллибитэ. Сүрүн пуондатыгар – 7829, көмөлтө пуондатыгар 4438 экспонат хараллар. Биир сылга 4 тыһ. кэриҥэ экспонат бастайааннай экспозицияҕа уонна быстах быыстапкаларга туруоруллар.

Былыргы кэмнэргэ ханнык баҕарар омук арааһынай оҥоһугу айан-тутан аастаҕа. Эбэҥки норуота эмиэ олоххо туһалаах малы-салы оҥорон хаалларбыта элбэх. Ол курдук, Эдьигээн түмэлин биир тумус туттар экспонатынан алтан чарапчы буолар. Бу кыһыҥҥы буурҕалаах кэмнэргэ, сааскы сылам күннэргэ туһаныллар хаар ачыкыта көс олохтоох эбэҥкилэр олорон ааспыт өтөхтөрүттэн – Өлүөнэ эбэнэн 100 км тахса аллараа устар Мууна үрэх үрдүгэр турар балаҕан дьиэттэн булуллубут.

1990 сыллаахха Кыстатыам  олохтооҕо Иннокентий Григорьевич Федоров кэпсээбититтэн бэлэмнээтилэр Людмила Сивцева, Айаал Софронов:

– Ырааҕы ылан көрөр, ааспыты ыйыталаһан билэр буоллахха, маннык эбит: былыр, хаһыс үйэтэ биллибэт, Эдьигээн диэн аат-суол суох эрдэҕинэ, элбэх аҕа ууһа олорон ааспыт. Олор ыксаларыгар Мараах диэн баай киһи олорбут. Ханнык аҕа ууһа буолара чопчу биллибэт да буоллар, Мууна олохтоох эбэҥкитэ үһү. Мараах соҕотох кыыс оҕолоох эбит. Табата элбэҕэ бэрт буолан, сүрдээх киэҥ сири тэлэһийэн мэччитэр эбит. Биир сайыҥҥы күннэр кэмнэригэр Мараах сирдэрин кэрийэ, көрө, табанан айанныы сылдьыбыт. Арай ол баран истэҕинэ буурҕа түспүт. Тыалын күүһэ оннооҕор халыҥ тиит мас төбөтүн тосту охсор эбит. Мараах ыксаан табатын сиэтэн сатыылаан иһэн ойуур иһигэр холомо (үүтээн дьиэ) турарын көрөн, онно тиийэр. Холомо иһигэр киирбитэ, оҕонньордоох эмээхсин олороллор. Оллооҥҥо күөс буһа турар. Дьиэ иһэ барыта маҥан таба тириитинэн тэлгэммит. Санаатыгар «манна дьон суох буолуохтаах ээ» диэн баар эрээри, ханна эрэ өйүн түгэҕэр саспыт.

Эмээхсиннээх оҕонньор ыалдьыты тото-хана аһатан-сиэтэн, олоҕун- дьаһаҕын туһунан арааһы барытын сураһан кэпсэппиттэр. Төһө бириэмэ ааспыта биллибэккэ хаалбыт, халлааннара уоскуйан, хара былыттар ыһыллан, ырааһырбыт. Биһиги киһибит махтанан, таҥнан бараары турдаҕына, оҕонньордоох эмээхсин ыалдьыттарыгар алтан тимиртэн оҥоһуллубут хаар ачыкытын бэлэх ууммуттар. Бу бэлэҕи тутан Мараах соһуйбут. Маннык хаар ачыкы тимиринэн оҥоһуллубутун көрө илигэ. Оҕонньордоох эмээхсин ыалдьыттарын алҕаан атаарбыттар. Мараах буолуохтааҕын курдук холомоттон тахсан баран, дьиэтин туһаайыытынан хаамтара турбут. Арай дьиэтигэр тиийэн баран биирдэ өйүгэр оҕустарбыт: Ити туох дьиэтигэр киирэн таҕыстым? Хоонньуттан били хаар ачыкы бэлэҕин ылбыт уонна, хайдах эрэ санаата чэпчээн, дууһата ырааһыран хаалбыт. Дьэ ити кэннэ биһиги киһибит олоҕо тосту уларыйан барбыт. Аатырыаҕын аатыран, хоһуун диэн улахан ааты сүкпүт. Бултуу таҕыстар даҕаны, хайаатар да сөп буоларын сонно бултаан аҕалара үһү. Оннооҕор табата түгэҕэ көстүбэт буолуор диэри үөскээбит дииллэр.

Мараах хоһуун бу буолбут түбэлтэни кырдьан баран кыыһыгар ачыкытын биэрээри туран кэпсээбит уонна Байанай биирдэ эмэ итинник биир киһини анаан-минээн талан бэлэҕин уунар эбит диэн түмүктээбит.