Александра Дорҕоонобо: «Оҕолуу дууһам билигин да баар»

Александра Федоровна Дорҕоонобо өрөспүүбүлүкэ балыыһатын баклабораториятыгар старшай лаборанынан үлэлиир. Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна.

Кинини бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрэ, дьүөгэлэрэ тарбаҕар талааннаах, сүрдээх элбэх идиэйэлэрдээх, уопсастыбаннай үлэҕэ көхтөөх диэн сыаналыыллар. Мин Александра Федоровналыын аҕыйах кэм кэпсэтээри, уруккуттан билсэр киһим курдук сүрдээх аһаҕастык, ханан эрэ күлэн ылан, уруккуну-хойуккуну санаан бириэмэбит бэрт түргэнник ааста.

Убайым уруһуйдуурун көрөн ымсыырар этим

Бэйэм туспунан кылгастык кэпсиир буоллахха, Намҥа күн сирин көрбүтүм, онтон үөрэммит, улааппыт сирим Кэбээйи улууһун Кэбээйитэ буолар. Ийэм эдьиийин аахха онус оҕолоро буолбутум. Инньэ гынан, бу күн сиригэр иккилии ийэлээх, аҕалаах саамай дьоллоох киһибин. Онно 1994 сыллаахха оскуолабын ситиһиилээхтик бүтэрэн баран Жатай бөһүөлэгэр медицинскэй лицейгэ үөрэнэ киирбитим, икки сылынан, 1996 сыллаахха, бүтэрбитим. Ол кэмтэн ыла, 29 сыл устата биир тэрилтэҕэ үлэлээн кэллим, билигин да үлэлии сылдьабын.

Ийэм Степанида Петровна Семенова билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа Намҥа олорор, дьиэтигэр олорон оҕуруолуур, быысабайдыыр, сибэкки арааһын үүннэрэр. Бииргэ төрөөбүт үс бырааттаахпын, бары үлэһиттэр, илиилэригэр талааннаахтар, маһынан, тимиринэн уһаналлар, массыына да оҥороллор, дьиэ өрөмүөнэ, тутуута буоллун, барытын сатыыллар.

Оскуолаҕа сылдьан редкол­легияҕа баар этим. Хас сэрэдэ аайы «Күлүмэн» диэн истиэнэ хаһыата таһаарарбыт, онно бэрээдэктэрэ куһаҕан, үөрэхтэригэр мөлтөх оҕолору эбэһээт «сырдатабыт», ол кэннэ, биллэн турар, тардыналлар буоллаҕа. Аккырыыккаттан, сурунаалтан эҥин көрөн үтүктэн уруһуйдуурбут. Хайдах эрэ ойуччу, талааннаах уруһуйдьуппун дии санаммат этим, киһи барыта сатыыр диирим.

Кэбээйигэ ийэм өттүнэн Алексей Иванович Иванов диэн убайдаахпын. Кини уруһуйдуурун көрөн олус ымсыырар этим, оччолорго парадка лозуннарга перонан суруйара, биһиэхэ шарж оҥороро, онто наһаа күлүүлээх буолааччы, улахан муннулаах, харахтаах, онтун дьээбэлээн утуйа сыттахпытына истиэнэбитигэр ыйаан кэбиһэрэ, биһиги ол саҕана өһүргэнэбит аҕай, дьиҥэ таптаан, дьээбэлээн оҥорор эбит. Кини Намнааҕы педучилищены бүтэрбитэ, айылҕаттан талааннаах буолан, мас чорооннору, сэргэлэри оҥорор, билигин Кэбээйигэ олорор, орто оскуолаҕа үлэлиир.

Эдьиийдэрим, убайдарым бары да иискэ-ууска сыһыаннаахтар, ону көрө улаатан билигин онон-манан дьарыктанарым буолуо.

Ийэм да иистэнэрэ. Оччотооҕу ийэ бары да оҕолоругар маскараад арааһын тиктэхтэрэ, үтүлүгү, кээнчэни этэ да барбаккын. Ийэм аттыгар олорон кини иистэнэрин көрөн син үөрэннэҕим.

Кэргэним Степан Владимирович Доргонов диэн, сахалыы араспаанньата Дорҕооноп, Бүлүү Лөкөчөөнүттэн төрүттээх.

Жатайга үөрэнэ сылдьан билсэн ыал буолбуппут. Кини эмиэ медик идэлээх, массажист. Билигин «Кинезис» физкултуурунай-чэбдигирдэр кииҥҥэ үлэлиир. Мин дьарыкпын, айар үлэбин сыаналааччым, аан бастаан көрөр киһим – кэргэним. Кини миигин өйүүр, оҥорон таһаарбыппын бастакы сыана быһааччым кини, ити наада, бу наада диэбиппин барытын баар гынар.

Туохтан саҕаламмытай?

Сиэн бырааттар төрөө­бүттэригэр крестигинэн миэтирикэ быысапкалаан саҕалаабытым, төрөөбүт күннэрин-дьылларын,  ыйаа­һыннарын, уһуннарын киллэрэн. Онтон эмиэ крестигинэн хотуобай хартыыналары атыылаһан оҥорбутум. Алмазнай мозаиканан кыратык дьарыктаммытым. Онтон дьэ интэриниэт үөдүйэн, ону-маны, арааһы үтүктэн киирэн барбытым.

Саамай сөбүлүүр быраа­һынньыгым Саҥа дьыл буолан, ол киэргэллэрин билигин да оҥоробун. Хаар түстэ да Саҥа дьылга бэлэмнэнии саҕаланар. Сыл аайы хараҕым сөбүлүү көрбүтүн, саҥа муоданы, билигин тренд диэн ааттыыллар дии, ону оҥоробун. Билигин былыргы баата оонньуур муода буолан турар. Эргэ алдьаммыт куукулалартан Хаарчаана уонна Моруос Оҕонньор оҥоро сылдьабын. Сирэйдэрэ эрэ хотуобай, атынын барытын бэйэм баата симэн, хортуонунан туһанан, харыйам анныгар туралларын курдук бүтэриэхтээхпин.

Ону таһынан эргэ маллары тилиннэрэбин. Джинсы матырыйаалтан куурка тикпитим, органайзердары оҥоробун, сукунанан олбохтору тикпитим. Кэбээйиттэн икки эргэ сундуугу аҕалан уларытан, урукку кырааскатын ыраастаан аныгылыы оҥордубут. Хайдаҕый диир буоллахха, бастаан кырааскатын строительнай фенынан үрдэрэҕин, оччоҕо хабыллан тахсар, ону шпателинэн кыһыйаҕын, ол табыллыбатаҕына «смывка для красок» диэнинэн ыстараҕын. Оттон алдьаммыт сирдэрин ПВА клейгэ эпиилкэ булкуйан абырахтыыгын, онтон дьэ шкуркалыыгын, ол кэннэ «масло по дереву» диэнинэн биһэҕин. Дьэ, онтон саҥатытан оҥороҕун. Онон, элбэх сыраны эрэйэр. Аны биһиги куорат кыбартыыратыгар олорор буоламмыт, халлаан сылыйдаҕына балкоммут мастарыскыай буолар, онно таһааран оҥоробут.

Оҕуруонан брошка оҥорор муода баар буола сылдьыбыта, сэттэ хас сыллааҕыта, онно брошкалары оҥорон, атыылаан, Питерга барар билиэппин атыыласпытым. Оччолорго сакаас бөҕөтө киирэрэ, хомус быһыылаах эҥин оҥоттороллоро. Чешскай уонна японскай оҕуруолары туттарым.

Бу оҥорорбуттан бэйэм сүрдээҕин астынабын, дуо­һуйабын, оҥорбут түмүкпүн көрдөхпүнэ наһаа үөрэбин, дьонум хайҕаатахтарына өссө тугу эрэ оҥоруох, айыах-тутуох санаам киирэр.

Иэйии утуйан хаалыан сөп

Кэлэктииппитигэр отуччабыт, бары кэрэ аҥаардарбыт, биир эр киһилээхпит, сүрдээх эйэлээхпит, онон биир дьиэ кэргэн курдукпут. Балыыһа тэрийэр тэрээһинигэр, күрэхтэһиилэргэ барытыгар кыттабыт. Саҥа дьыллааҕы оҥоһуктарга бастыы сылдьыбыппыт. Быйыл сайын тэлгэһэбит киэргэтиитигэр эмиэ бастаабыппыт.

Хедмей дьарыктанар кыргыттар бааллар, бэйэ-бэйэбитин көҕүлээн биэрэбит, «Дабаай ону оҥоруохха, маны оҥоруохха, көрүүй, бу наһаа үчүгэй эбит», – диэн. Киһи иэйиитэ утуйан хаалар, биир кэм тугу да гыныаххын баҕарбаккын, онтон сороҕор үлэҕиттэн ыксыы-ыксыы кэлэҕин, тиийэн бүтэрбит киһи диэҥҥин. Онон көҕүлүүр, көх-нэм буолар киһи наада.

Бэйэм сакааһынан билигин тугу да оҥорбоппун, ол брошкаҕа эрэ сакаас ыла сылдьыбытым. Тоҕо эрэ сакаас диэтэхтэринэ иэйиим утуйан хаалар, хайдах эрэ сабыллан хаалар курдукпун. Киһи кэнникинэн бэйэтин кириитикэлииир буолар быһыылаах. Холобур, мин бэйэм киһи барыта сатыырын хайдах дьоҥҥо харчыга оҥорон биэриэхпиний диэн испэр сабыллан хаалабын, дьиҥэр, киһи баҕардаҕына бэйэтэ оҥорор, саха сатаабата диэн суох дии саныыбын.

Оҕолуу дууһалаахпын

Харыйабытын ахсынньы 1 күнүгэр туруорабыт, «Кыһын Саха сириттэн саҕаланар» бэстибээли кытта тэҥҥэ. Наһаа астынан туран киэргэтэбин, биир, икки күн көрөбүн уонна көтүрэн кэбиһиэхпин сөп. Онтон иккистээн киэргэтэбин. Ким эрэ сыыһа турар, бу киһи манан туруохтаах, бу киһи итинэн туруохтаах, саҥа сыл бэлиэтэ, ааһан эрэр сыл бэлиэтэ, Хаарчаанам, Моруос Оҕонньорум санаам таһынан буолан хаалаллар. Миэннэрэ барыта таас оонньуурдар, алыптаах остуоруйа дьоруойдара, араас киһичээннэр, хаҥкылыы сылдьар уолугар тиийэ. Кинилэргэ анаан остуоруйа оҥоробун. Саҥа оонньууру атыыластахпына, харыйам иһинээҕи остуоруйата уларыйар.

Сыл аайы саҥаны атыыла­һабыт, ылыам суоҕа диибин даҕаны сөбүлүү көрдүм да атыылаһан тэйэбин. Ардыгар сакаастыыбыт, Москваҕа бардахпытына эбэһээт ылабыт, ааспыт нэдиэлэҕэ эдьиийим кэһиилээх кэлбитэ, бэйэбит кэлэр сылбыт бэлиэтин дьөһөгөйү атыыласпыппыт. Дьон таас оонньуур мунньарбытын билэллэр, онон бэлэхтэрэ оннук буолар.

Оҕо сылдьан саҥа дьыл саҕана аҕабыт ойууртан тыыннаах харыйа аҕалара, тыбыс-тымныыга аан арыллан бурҕайаатын кытары дьааһыктаах оонньууру таһырдьаттан киллэрэллэрэ сыттыын атын буолааччы. Ол кэми бары да ахтан ааһарбыт буолуо.

Саҥа дьылы оҕобут Питерга үөрэнэр эрдэҕинэ онно ылар этибит,  былырыын Таилаҥҥа ылбыппыт, быйыл эмиэ онно бараары сылдьабыт. Бэйэм баҕа санаам диэн – Кыһыл болуоссакка саҥа сылы көрсүү.

Киһи үчүгэйи ыраланыахтаах

Быйыл ийэм 70 сааһын туолбута, онно тас дойдуну баран көрдүн диэн кыттыһаммыт бэлэх ууммуппут, онон сайын Турциянан, Грузиянан күүлэйдээн кэлбиппит. Аймаҕынан хааар­тыскаҕа түһүүнү тэрийбиппит, бары мустан бэйэтэ ыһыах курдук буолбута. Кыра уолаттарга, сиэннэргэ спортивнай күрэхтэһии, Дыгын оонньуутун көрүҥнэрин киллэрэн бэрт тыҥааһыннаахтык, өрө күүрүүлээхтик ааспыта. 

Бу сылбар биллэн турар махтанабын. Үөрэ-көтө сырыттахха, киһи үчүгэйи ыраланнаҕына, барыта туолар.

Саха сирин олохтоохторугар, «Киин куорат» хаһыат ааҕааччыларыгар иллэҥ кэмнэрин бэйэлэрин интэриэстэринэн туһалаахтык атаардыннар, сытан, олорон хаалбакка ким хаамыынан, ким үҥкүүнэн, ким айар үлэнэн, ыллаан, үҥкүүлээн, ким сүрэҕэ тугу этэринэн булан дьарыктаналларыгар баҕарабын. Онтон астыныыны, дуоһуйууну эрэ ылаҕын. Бука бары эйэлээх халлаан анныгар дьоллоохтук олоруохха!