«Ахтылҕан дуораана» бырайыак

Ааһар кэм тыалыгар оҕустарбакка, кэлэр кэм сиккиэригэр симэлийбэккэ хаһан даҕаны суураллыбат дириҥ ис хоһоонноох өйдөбүл – ахтылҕан дуораана.

Хас биирдии сэрииттэн хаалбыт сурукка, докумуоҥҥа ыар кэм тыына күн бүгүн даҕаны суолтатын сүтэрбэт. Хатас нэhилиэгин олохтоохторо, дьоруой буойуттар удьуордара бу нэhилиэстибэни кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдээри кичэйэн харайаллар.

«Ахтылҕан дуораана» («Голос памяти») бырайыак – уруккуну билиҥҥини кытта ситимниир далаһа. Хас биирдии тылга, хас биирдии дорҕооҥҥо (дуорааҥҥа), өйгө-санааҕа хатаммыт түгэннэргэ, буолан ааспыт кэмҥэ бииргэ үктэнэн ылыахха... Кыайыы ыар сыанатын билиэххэ...

Наҕараада илииһэ:

Харитонов Петр Иванович

Төрөөбүт сыла – 1911 с.

Омуга – саха.

Партийнаһа – суох.

Байыаннай званиета – гвардия красноармееһа.

Дуоһунаһа – 8-с стрелковай рота, 3-с стрелковай батальон, 348-с гвардейскай стрелковай полка автоматчига.

1942 с. бэс ыйын 8 күнүттэн 1945 с. олунньу 15 күнүгэр диэри сэрии кыттыылааҕа. Иккитэ бааһырбыта.

Хорсун быһыытын туһунан кылгастык:

1945 с. муус устар 10 күнүгэр Австрия киинэ Вена куорат иһин Дунайскай ханаал кыргыһыытыгар красноармеец Харитонов Петр Иванович бастакынан ханаалы туораан, ньиэмэс траншеятыгар соҕотоҕун ойон киирэн, сутуругунан киирсэн өстөөх 8 саллаатын кыдыйан, 5 пулемёттаах ньиэмэһи билиэн ылбыта. Бу харса-хабыра суох, хорсун майгытынан ситиспит көрдөрүүтүн иһин красноармеец Харитонов П.И. ССРС Бырабыыталыстыбатын үрдүкү  наҕараадатынан – «Албан аат» уордьан III истиэпэнинэн наҕараадаланарга анаммыта.

НАҔАРААДА ИЛИИҺЭ:

Дьяконов Андрей Дмитриевич

Төрөөбүт сыла – 1903 сыл.

Омуга – саха.

Байыаннай званиета – гвардия красноармееһа.

Дуоһунаһа – 5-с стрелковай полк 5-с стрелковай ротатын ытааччыта.

Хорсун быһыытын туһунан кылгастык:

1945 с. муус устар 16 күнүгэр Илиҥҥи Пруссия Гермау куоратыгар  кыргыһыыга маҥнайгынан турунан, өстөөх траншеятыгар соҕотоҕун киирэн тэҥэ суох киирсиигэ түһүммүт.  Көмө кэлбитигэр саллаат Дьяконов кылгас кэм иһигэр буолбут киирсиигэ 7 өстөөҕү кырган, 25 ньиэмэс саллаатын билиэн ылбыта.

Бу хорсун быһыытын иһин ССРС Бырабыыталыстыбатын үрдүкү  наҕараадатын – «Аҕа дойду Улуу сэриитин I истиэпэннээх уордьанын» ылар чиэһи ситиспитэ.

Аҕабытын куруутун саныыбыт, өйдүүбүт

Биһиги аҕабыт Керегяев Николай Петрович, 1916 с.т., Арҕаа Хаҥалас Өрсүт нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэриигэ 1941 с. атырдьах ыйыгар, 24 сааһыгар, ыҥырыллан барбыт уонна 98 №-дээх гвардейскай зенитнай дивизияҕа Москва оборонатыгар сулууспалаабыт. 1946 с. дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.

Аҕабыт сэриигэ сылдьыбытын хаһан даҕаны ыһа-тоҕо кэпсээбэт буолара. Арай биирдэ телевизорга Кыайыы параадын көрө олорон, Кыһыл болуоссаты  көрдөрбүттэригэр, эдьиийбэр «мин итиннэ сылдьыбытым ээ» диэн эппитин  күүскэ өйдөөн хаалбыппыт. Кыһыл болуоссат диэн оччоттон баччаҕа диэри дойду тэбэр сүрэҕин киин сирэ буолан, дириҥ суолталаах. Онон биһиги аҕабыт бу Кыһыл болуоссаты көмүскээбитэ диэн киэн тутта саныыбыт.

Ийэм кэпсээниттэн саамай өйдөөн хаалбытым диэн атаарыы, арахсыы түгэнэ.

Ийэм барахсан аҕабытын атаара военкомакка киирсибит. Атаарааччы элбэх эбит. Барар дьону военкомат олбуорун иһигэр муспуттар. Ол түгэҥҥэ диэри атаарыы, арахсыы диэни сурах хоту билэр дьон, кэргэннэрэ, оҕолоро тыйыс, кытаанах, байыаннай балаһыанньаҕа киирбиттэрин онно эрэ тиийэн, тымныы уунан ыстарбыттыы, өйдөөбүттэр. Бу сип-сибилигин кэпсэтэ, куустуһа турбут дьону олбуор иһигэр киллэрэн баран ааны «лип» гына сабыахтарыттан, этэргэ дылы, олохторо «ол күн уонна ол күн кэннэ» диэҥҥэ арахсар. Эмискэ «Аан аһылынна!» диэн буолбут даҕаны, сонно тута икки өттүттэн конвоирдар хаххалаах дьону харса суох сүүрдэн таһаарбыттара диир этэ. Онно, саха дьонун сиэринэн аймаммакка, саҥа таһааран ытаабакка-соҥообокко, саҥата суох соҥуоран турбут атаарааччылар өйдөрүгэр-санааларыгар буор суол устун саппыкы тыаһа уонна быыл эрэ хатанан хаалбыта диэн ахтара.

Биһиги дьолбутугар, аҕабыт сэрииттэн этэҥҥэ эргиллибитэ, кэлэригэр «За оборону Москвы», «За Победу над Германией» мэтээллэрдээх этэ. Аҕам сэрии урусхалын кэнниттэн эйэлээх олоҕу тутууга олус чиэһинэйдик, эппиэтинэстээхтик үлэлээбитэ. Биһиги кининэн киэн туттабыт, кэлэр көлүөнэ ыччаппытыгар тиһигин быспакка кэпсиибит, сэһэргиибит.

Төрөппүт кыыһа Екатерина Николаевна Тарабукина