“Абааһы мунньаҕа” хантан кэлбитэй?

Ол иһин былыргы сахалар от ыйын 13 күнүгэр киһи этиһиэ, тыл бырахсыа, киҥир-хаҥыр саҥарсыа, үөхсүө суохтаах, кими даҕаны кырыа, куһаҕаны баҕарыа суохтаах, бэл, үөнү-көйүүрү уонна кыылы-сүөлү өлөрүө-өһөрүө, атаҕастыа суохтаах дииллэр эбит. Тоҕо диэтэххэ чуо бу күн үөн-көйүүр, араас кыыл уонна иэгэйэр иэччэхтээх, иннинэн сирэйдээх бырааба тэҥнэһэр. Бу түүн оҕону, дьахтары соҕотохтуу таһырдьа ыыппаттар, эрдэ утуйаллар, чуумпураллар.

От ыйын 13 күнүгэр былыргы сахалар окко үлэлии тахсыбаттар. Ону таһынан бу күн тугу түһээбитиҥ дириҥ суолталаах буолуон сөп. Иччилээх түүл-бит көһүннэҕинэ, тойоннуурга түүлдьүтүнэн туһаныахха сөп.

Сахалар үгэстэринэн, от ыйын 13 күнүн, «Абааһылар мунньахтарын» кэнниттэн биирдэ окко киириллэр. Бастаан хотуур суолун хаалларан, кыратык суол таһааран охсо түһэн баран тохтонуллар. Күүстээх от үлэтэ нөҥүө күнүгэр биирдэ саҕаланар.

Үһүйээннэргэ, уос номоххо кэпсэнэринэн, сайын оройугар, от-мас барыта муҥутаан сиппит кэмигэр, орто дойду олоҕо чуумпурар. Ол кэмҥэ абааһылар сылга биирдэ буолар мунньахха мустан испииһэк оҥостоллор. Мунньахха кэлбит абааһылар быйылгы сылга хайа киһини хайа дьиэ кэргэнтэн илдьэ баралларын чопчу быһаарсаллар, онно киллэриллибит дьон сотору кэминэн анараа дойдуга аттаналлар диэн итэҕэйэр буолаллара.

Аны туран, былыр абааһылар мунньахтарын алҕас истэн кэбиһиэххэ, көрүөххэ сөбө үһү. Онно истибиттэрин кимиэхэ да кэпсээбэт, олус куттанар буолаллар эбит. Биллэн турар, аһаҕас эттээхтэр, айылҕалаахтар эрэ истэн эрдэхтэрэ.

Абааһылар мунньахтарын иннинээҕи күн (от ыйын 12 күнэ) Бүтүрүөп таҥара күнэ.  Бу күн дьиэни сууйбаттар, иистэммэттэр, таһырдьа тиэргэҥҥэ малы-салы быраҕан хаалларбаттар – дьол-соргу сууйаллан хаалар дииллэрэ.

Абааһы мунньаҕын кытта “Халлаан уола” (Небесный косарь) диэн өйдөбүл эмиэ ситимнээх. Бу хараҥа күүс киһини охторор моһоллоох диэн, хотууру да , кыраабылы да тыаһаппаттар эбит. Фольклору чинчийээччи Виктор Стручков – Дуулаҕа Дьуһаал суруйарынан, бу күн абааһылар мунньахтаабаттар, «Халлаан уола» түһэр. Кини дьону кытта күрэхтэһэр эбит, киниэхэ хотторумаары  хотууру туппаттар, ол эрэн кыраабылынан оту мунньар син биир көҥүллэнэр диэн быһаарар.

***

Абааһылар мунньахтара науканан дакаастамматах эрээри, былыргыттан тутуһуллан кэлбит социальнай-психологическай тирэхтээх үгэс. Саха дьоно маннык бобуулары, хааччахтары тутуһан айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаны кытта бэйэ доруобуйатын көрүнүү үөрүйэхтэрин олоххо киллэрбиттэр – өҥүрүк куйааска ыарахан үлэттэн сынньаналлар эбит.