Аартык арыллыыта

Бытарҕан тымныы  тыыннаах кыстык эмиэ бу ыган тиийэн кэллэҕэ. Быйыл хаар наһаа халыҥа суох курдук, этэргэ дылы, онон сотору кэминэн мутук тостор тымныылара түһүөхтэрэ.

Ол эрээри тулалаан турар сир-дойду барахсан сыа маҥан көмнөх хаарынан хаймыыланан, харысхаллаахтык бүрүллэн, чуумпуран, им-ньим иһийэн турара киһи сүргэтин көтөҕөр. Үрүҥ хаар үллүктүү түһэрэ, кыырпах хаар кыламаҥҥар кыыдамныыра туспа үөрүү, хоһооҥҥо хоһуллар, ырыаҕа ылланар айылҕа  бэлэҕэ буоллаҕа. Ити курдук ону-маны саныы-саныы, кылгас бараан сонноох, саһарымтыйан көстөр эргэ андаатар бэргэһэлээх орто уҥуохтаах сааһыра барбыт эр киһи, бэйэтэ оҥостубут мас күрдьэҕинэн  дьиэтин тэлгэһэтин хаарын аргыый аҕай күрдьэ сырытта. Сотору дьиэ тас үлэтин бүтэрэн дьиэтигэр киирбитэ, кыра сиэнэ Мичил утары сүүрэн кэлэн: «Эһээ, тэлэбииссэргэ «убаай алмаастарын» көрдөрөн эрэллэр, кэл, кэл», – диэн эһээтин ыҥыран чаҕаара түстэ. Бу дьиэҕэ  «алмаастар» диэн тылы кыратыттан аҕам киһитигэр диэри билбиттэрэ уонча сыл буолла. Ити улахан сиэнэ Ньургун проходчигынан үлэлиэҕиттэн.

Мэхээлэ бэргэһэтин, сонун кыл-мүччү устан ыйаат, сып-сап тэлэбиисэргэ чугаһаата. Кырдьык даҕаны, хоту Анаабырга үлэлии сылдьар уолаттары көрдөрөр эбиттэр. Барахсаттар улахан да массыыналарга үлэлииллэр, Мэхээлэ хас көрдөҕүн ахсын дьэ итини хайгыы-сөҕө саныыр. Ити  дьоппуон омук массыыналары, улахан кыамталаах бульдозердары кыайа тутар, сатаан оҥорор. Хайа, ити  сиэнин табаарыһа Намтан төрүттээх Кеша сылдьар, бай, оттон ити улахан хайа саҕа массыынаҕа Барнаултан сылдьар Толя дии. Ээ, урут устубут буоллахтара, баахталарыгар билигин бара иликтэр этэ. Толя Өлөөҥҥө, Анаабырга үлэлии баран иһэн хайаан да Бардаахаптарга таарыйан, хонон ааһааччы ээ...

Мэхээлэ таптаан этэрин курдук,  Толя «антах харах, бэттэх мурун», өрө  тарааммыт өрүкүйбүт  сырдык баттахтаах, хонтоҕор муруннаах, хойуу сырдык кыламаннаах, үрдүк  уҥуохтаах мэлдьи күлэ сылдьар харахтаах эдэр киһи. Үтүө киһи үөрэрэ да сэргэх. Дьиэ аанын боруогун атыллаан киирэн иһэн дьиэлээхтэри уруйдаабытынан барааччы. Барыларын кытта куустуһан, уураһан, кини кэллэҕинэ дьиэ иһэ, мэктиэтигэр, сырдык ыраас сардаҥанан, көхтөөх эдэр саас күлүүтүнэн, үгүс үөрүүнэн туолара. Кини сахалыы астартан ордук чыыр балыктан «индигирка» салаатын, ыыһаммыт убаһа этин уонна барыанньалаах күөрчэҕи, «якутский коктейль» диэн хайгыы-хайгыы, сии олороро Мэхээлэ хараҕар субу баардыы көстөн кэллэ, аһыыр остуол диэки көрөн ылбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла.

Мэхээлэ  улахан сиэнин кытта уһун кэмҥэ бииргэ үлэлээбит билэр уолаттарын  тэлэбиисэргэ көрөн, үөрэн саҥа аллайда, ол эрээри эмискэ бөтө бэрдэрэн, хараҕын уута иэдэһинэн  сүүрбүтүн кистээн туора соттон кэбистэ. Ол кэннэ саҥата суох оргууй хоһугар киирэн оронугар ону-маны саныы сытта.

Ньургун ити Толялыын аан маҥнай  Анаабырга үлэлии сылдьан билсибиттэрэ. Онтон ыла баахтаҕа үлэлиир кэмигэр, Ньургун этэринэн, «умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүүр, тиэрэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүүр киһим» диирэ уонна хайдах билсибиттэрин, күлэ-күлэ, маннык кэпсээбитэ.

Үгүс элбэх  хамыыһыйаны ааһан, көҥүл ылан баахтаҕа үлэлии баралларыгар сөмөлүөккэ киирээри билиэттэрин бэлиэтэтэр кэмнэригэр кини иннигэр турбут биир уһун нуучча уола билиэтин булбакка көрдөөн булумахтаммыт. Сиэбэ да элбэҕэ Ньургуну сөхтөрбүт. Кэтэһэ таарыйа дьээбэлэнэн кини сиэбин ааҕа турбут:  кууркатын тас өттүгэр үөһээ, аллараа түөрт сиэп, уҥа сиэҕэр өссө биир, кууркатын ис өттүгэр – үс сиэп. Ол тухары билиэтин булбатах, ыстаанын үгүс сиэбиттэн эмиэ мэлийбит. Кэмниэ-кэнэҕэс билиэтин үрүксээгин  ис сиэбиттэн булан харахтара чаҕылыһа түспүттэр. Дьэ ол кэнниттэн өрө тыыммыт, тириппит-хоруппут үрдүк сүүһүн туора-маары соттубут. Күүтэн уочараттаан турар да дьон эмиэ бары  «һуу» диэбиттэр. «А мы думали, что ты зайчик», – Ньургун күлэ-күлэ уол саннын таптайбыт. Сөмөлүөккэ кэккэлэһэ олорбуттар, Толя Барнаул куораттан бу түүн көтөн кэлбитин, ол иһин аанньа утуйбакка ити курдук күлүүлээх түгэҥҥэ киирдим диэн быһаарбыт. Үлэлиир сирдэригэр Маятка тиийэн баран Ньургун, «бэтэрээн» быһыытынан, учаастак устун күүлэйдэппит, бииргэ үлэлиир уолаттарын кытта билиһиннэртээбит. Иллэҥ кэмнэригэр бильярдка Толя мэлдьи хотор, онтон саахымакка Ньургун хаардыы хаамар эбит. Ити курдук алтыһан, бодоруһан, доҕордоһон, уоппускаларын  бииргэ атаарар, ыалдьыттаһар буолбуттара; ааспыт саас уоппускаларын кэмигэр иккиэн Москванан, Египетинэн астына күүлэйдээн кэлбиттэрэ. Толя тымныы хоту улууска кэлэригэр дьоһуннаах сылаас таҥаһа суоҕун көрөн Ньургун эбэтэ тикпит андаатар истээх сэлиэччигин биэрэ сатаабытын уол отой ылымаары гыммытыгар, «дьиэбэр өссө да биир сэлиэччик баар, ону ыыттарыаҕым» диэн нэһиилэ итэҕэппит. Толя ол сэлиэччиги номнуо төрдүс сылын кэтэр буолуохтаах. Бара-кэлэ куоракка билэр, түһэр сирэ суох диэн Ньургун баахтаттан төннөн иһэн саҥа табаарыһын дьиэтигэр илдьэ кэлбитэ. Онтон ыла Толя Бардаахаптарга бэйэ киһитэ буолбута.

Киһи кэпсэтэн,  ынах маҥыраһан билсэр куолутунан Мэхээлэ биирдэ чэйдии олорон Толяттан хос санаата суох ыйыппыта:

– Тоойуом, тоҕо бачча ыраах билбэт сиргэр үлэлии кэлэҕин?
– Мин эһэм Федор Анатольевич Морозов  геолог этэ.
– Сөп, ол аата эһэҥ курдук ...

– Оннук. Биллиилээх Файнштейны кытта бииргэ үлэлээбитэ, ол 40-50 сыллар тустарынан эһэм хаартыскалары, эҥин араас хайа боруодаларын  көрдөрө-көрдөрө бэрт элбэх интэриэһинэйи кэпсиир этэ, ол иһин кыра эрдэхпиттэн Саха сирин көрүөхпүн, кини сылдьыбыт сирдэринэн сылдьыахпын баҕарарым. Эһэм курдук геолог буолар санаалааҕым.

– Григорий Хаимович Файнштейн туһунан билэн  бөҕө, – Мэхээлэ кини туһунан элбэх үтүө тылы истибитэ да, аахпыта да. – Ол аата эһэҥ Бүлүү эбэ умнастарынан алмаас көрдөөһүнүгэр сылдьыбыт эбит, эн эмиэ геолог үөрэҕин  бүтэрдэҕиҥ дии?

– Оннук, ол гынан хонтуораҕа олоруохпун баҕарбаппын. Романтики хочу, –дии-дии Толя бэрт истиҥник мичээрдээн кэбиспитэ.

Саха сирин алмаастаах сирдэрин арыйыыга, ону туһаҕа таһаарыыга  олохтоох дьон үлэ араас көрүҥэр барытыгар үтүө суобастаахтык кыттыбыттарын, кинилэр киллэрсибит сүдү кылааттарын туһунан  аан маҥнай ити Г.Х. Файнштейн үрдүк тырыбынаттан улахан мунньахтарга сөптөөх сыана биэрбитэ, элбэхтэ махтанан суруйбута. Ол да иһин кинини олохтоохтор олус ытыктыыр киһилэрэ.

Чахчы даҕаны, Сэбиэскэй сойуус кэмигэр биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр алмаас көрдөөһүнүгэр биэс тыһыынчаҕа тиийэр киһи үлэлээбитэ биллэр. Ити Толя эһэтэ эмиэ Саха сиригэр бырамыысыланнас сайдарыгар бэйэтин кылаатын киллэристэҕэ, билигин аны кини сиэнэ Толя алмаас хостооһунугар олохтоох ыччаты кытта тэҥҥэ үлэлии-хамсыы сылдьар. Ол курдук  соҕурууттан кэлбит геологтар көмөлөрүнэн Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чох, тимир уруудата, Алданҥа – көмүс, Өймөкөөҥҥө – сурьма,  Бүлүү умнаһыгар алмаас, гаас-ньиэп курдук сиртэн хостонор баайдаах сирдэр арыллыбыттара саҥа сайдыылаах куораттар Алдан, Нерюнгри, Ленскэй, Айхал, Удачнай, Мииринэй тутуллалларыгар олук уурбута. Аныгы 21 үйэҕэ аны  бэйэбит оҕолорбут геолог, горняк, проходчик, маркшейдер  идэлэригэр үөрэнэн, билигин Арассыыйаҕа, дойдуларыгар бырамыысыланнас  сайдыытыгар бэйэлэрин сэмэй кылааттарын киллэрсэллэр, үгүөрү хамнастанан дьиэ-уот тутталлар, массыына, тиэхиньикэ атыылаһаллар. Кини сиэнэ Ньургун эмиэ проходчик үөрэҕэр үөрэнэн, күн сириттэн күрэниэр диэри уонча сыл ситиһиилээхтик Өлөөн, Анаабыр уонна Ленскэй  улуустарыгар  алмаас, көмүс сууйар партияларга  баахтанан сылдьан үлэлээбитэ, геолог үөрэҕэр  кэтэхтэн үөрэнэ сылдьыбыта. Үлэтин сөбүлүүрэ, этэргэ дылы, саһыл түүтүнэн, киһи үлэтинэн, Ньургун үлэһит быһыытынан кыайар-хотор буолан мэлдьи хайҕанара, проходчиктарга биригэдьиир этэ.

Дьиҥинэн, Мэхээлэ бэйэтэ да урут «проходчик” диэн туох үлэһит буоларын, тугу үлэлиирин бу диэн чопчу билбэт этэ. Кини ити үлэттэн ыраах киһи буоллаҕа. Сиэниттэн ыйыппытыгар, кылгастык маннык быһааран эппитэ: «Эһээ, биһиги проходчиктар шахтаҕа эбэтэр ити  буровойдар хаспыт дьаамаларыттан хойгуонан таастары көйөбүт уонна вагонеткаҕа тиэйэбит. Ону үөһээ таһаараннар баабырыкаҕа илдьэллэр, сууйаллар уонна алмааһын ылҕаан ылаллар. Биһиги алмаас бу сылдьар диэн харахпытыгар көрбөппүт ээ”. Дьэ, оччотугар ыарахан үлэ, чахчы да кыанар, тулуурдаах, дьиҥнээх эр киһи үлэлиир үлэтэ эбит диэн Мэхээлэ түмүк оҥорбута уонна сиэнэ бу эйгэҕэ ситиһиилээхтик үлэлиириттэн киэн туттубута. Ньургун бэйэтигэр куораттан бэрт чугас сиргэ дьоһуннаах даача атыыласпыта уонна “бу манна мин саха балаҕанын туттуом, кийиит аҕалан сэргэ туруоруом” диэн үөрдэрэ. Ону истэ-истэ Мэхээлэ күлүгэр имнэнэрэ, бу орто дойдуга уол оҕо анала төрдү-ууһу салҕааһын буоларын итэҕэйэрэ уонна эрэнэрэ...

Сиэнэ  кыра эрдэҕиттэн түп-түргэн, кэлбит-барбыт сытыы уолчаан этэ. Дэриэбинэ оҕото буолан кыра эрдэҕиттэн күлүм күн утаҕын сиэтэн, кини сылаас уотугар сууланан, өйө-санаата ураты  ыраас, сөп-сөрүүн уулаах Бүлүү эбэ уутугар сөтүөлээн, балыктаан, хампа нуолур хатыҥнардаах чараҥнарга дуоһуйа күүлэйдээн, сир астаан, буспут отон-дьэдьэн быыһыгар улааппыт буолан,  дууһата чараас, уйан, суобастаах. Оҕо сылдьан моҕотойдоон, аҕатын кытта бултаһан-алтаһан, от оттоһон сүрэхтиин-быардыын айылҕа оҕото этэ, бу орто дойдуга туох барыта иччилээх, куттаах-сүрдээх дииллэрин итэҕэйэрэ. Айыы сиэрин тутуһан киһи киһитэ буолан дьонун-сэргэтин туһугар олорор ытык ыйаахтаах буоларын кыра эрдэҕиттэн өйдүүрэ.

Ньургун оскуолаҕа сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан  1905 сыллаахха Африкаҕа аан дойдуга саамай бөдөҥ “Куллинан” диэн ааттаах  3106 карат ыйааһыннаах алмааһы ким да атыылаһар киһи көстүбэккэ, 105 бриллианы оҥорон атыылыырга күһэллибиттэрин ааҕан баран, “хаарыаннаах мээнэ көстүбэт улахан алмааһы, айылҕа бэлэҕин алдьаппыттар” диэн наһаа  хомойбута. “Саха сиригэр, баҕар, итиннээҕэр улахан алмаас саһа сытара буолуо, ону мин булуом”, – диэн  эрэллээхтик этэрэ.

Былырыын саас уолун аахха бара сылдьан сиэнэ Ньургун хоһугар киирбитэ сиэркилэ ойоҕоһугар долбуурга “Николай чудотворец” турарын көрөн ”сык” гына түспүтэ. Ньургун дьиэтиттэн кыратык тэйэр буолла да, ити таҥаратын мөссүөнүн мэлдьи уктан илдьэ барааччы ээ. Мин талисманым диирэ. Билигин ити Бүлүүгэ барарыгар хайаан умуннаҕай... эбэтэр туох эрэ куһаҕаҥҥа дуу. Кэбис-кэбис, куһаҕаны санаабаппын диэн баран остуолу үстэ тоҥсуйбута. Оо дьэ, ити оҕолоро, сиэннэрэ итинник гыналлар ээ, маҥнай күлэр этэ, билигин аны киһи көрбөтүгэр бэйэтэ тоҥсуйар буолла. Мэхээлэ бэйэтиттэн бэйэтэ сонньуйан ылбыта. Тоҥсуйбута да туһалаабатаҕа... сиэн барбыт сарсыҥҥы күнүгэр ыар сонун ыраас халлааҥҥа этиҥ этэрин курдук Бардаховтар дьиэ кэргэттэрин аанын соһуччу тоҥсуйбута. Ол түүн Ньургун массыына саахалланыытыгар түбэһэн, сырдык тыына быстаахтаабыта...

Маннык ыарахан ааҥнаабыт кэмигэр уола аах киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах, эрэллээх табаарыстардаах буолан тулуктастылар. Сөпкө этэллэр эбит, барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолар кэмигэр киһи үрүҥэ-харата биллэр диэн. Сатаатар, ити сууттара уһуннук да буолар эбит. Буруйдаах буруйун билиннэр да, уһатан-кэҥэтэн, син биир сууттара ыйтан кырата суох  барда ээ. Бу эҥин араас кумааҕылара, бэчээттэрэ сиппэтин-бүппэтин сөҕөн эрэ кэбиһэҕин. Ити, арааската, сууттара хас күн уһуур да, соччонон элбэх хамнас ааҕыллар быһыылаах. Мэхээлэ сыыһа саныырын төһө да биллэр,  санаатын сайҕаан,  көхсүн этитэн ылла.

Хас биирдии киһи сирдээҕи анала тус-туһунан. Үрдүк Айыылар ыйаахтарынан анаммыт тус аналын толороору, киһи бу орто дойдуга олох олорон ааһар, бу дойдуга кэлэн да барара кэмнээх, олох да олороро болдьохтоох. Букатын кэлбит диэн суох. Маныаха тустаах киһи олоҕун оҥкула үөһээ халааҥҥа сэрэбиэйинэн быһыллар дииллэр. Кини сиэнэ Ньургун барахсан номнуо ити иэһин толорбут буоллаҕа... окко түспүт оҥоһуута, сиргэ түспүт сэрэбиэйэ оннук буолаахтаатаҕа. Итинник эрэ диэн бэйэбит санаабытын алы гынан эрдэхпит. Халыҥ ойуур курдук хахха буолуо, суон ойуур курдук дурда буолуо диэбит улахан сиэнин дьылҕата ити курдук быстахха былдьаммытыттан, суорума суолламмытыттан курутуйдар, абардар да, хайыай... Сахалар элбэхтэ ытыыры, айманары аньыыргыыллар. Мэхээлэ сиэнин сүтэрбит дууһатын моруута эмиэ эмсэх буолан эмэн барда.

Мэхээлэ курус санааттан аралдьыйа таарыйа остуолга ыһылла сытар кинигэлэри долбуурга сааһылыы уурталыы сырытта. Кэргэниниин иккиэн учуутал буоланнар, хаһан да хаһыытыыр харчыламматахтара, үөгүлүүр үптэммэтэхтэрэ, дьиэлэригэр  киэн туттар баайдара оччоттон баччаҕа диэри кинигэ, сурунаал буоллаҕа дии. Кини сиэнин Ньургуну кэриэстээн Арассыыйаҕа, Саха сиригэр бырамыысыланнас сайдыытын туһунан кинигэлэри, ыстатыйалары мунньар буола сылдьар; баҕар, бу билигин  кыра сиэннэригэр эмиэ наада буолуо диэн.

* * *

Киирэр аан тыаһаабытыгар өҥөйөн көрбүтэ, таһынааҕы ыала Дьөгүөр, биэс уонун саҥа ааһан эрэр толору эттээх-сииннээх, үрдүк уҥуохтаах, ньолоҕор сирэйдээх, туохтан да долгуйуо суох айылаах, аҕыйах саҥалаах эдэрчи киһи кыһыҥҥы чэбдик салгыны бүрүммүтүнэн киирэн кэллэ.

– Дорообо, Дьөгүөр, хайа, туох сонун?

– Дорообо. Сонун суох. Эн туох сонун? – Дьөгүөр  бэргэһэтин устан, күн аайы сылдьар киһи быһыытынан тас таҥаһын устубакка эрэ аан таһыгар турар кыра дьоҕус олоппоско олорунан кэбистэ.

– Мэхээлэ, мин сонунум диэн маннык... бэҕэһээҥҥи  хаһыакка Сахабыт сиригэр улахан алмаастары булбуттар диэн суруйбуттар, аахтыҥ дуо? – Дьөгүөр  өр сыл ыалласпыт буолан Бардаховтары бэркэ билэр, бу кэпсиэхтээх сонуна ордук Мэхээлэни үөрдэрин эрдэттэн өтө сэрэйэр.

– Иликпин, соло булан хаһыат ылбакка сылдьабын, хата, кэпсиэ.

Бу  алтынньы ыйга  Айхалга үс улахан алмааһы булбуттар эбит, биир улахан алмааска Аҕа дойду сэриитигэр 498 өстөөҕү өлөрбүт-өһөрбүт аатырбыт снайпер Уйбаан Кульбертинов аатын биэрдилэр дии.

Дьэ, кырдьык, үчүгэй сонун эбит. Бэрт дии ...  ити алмаас диэн тылбыт гректии «адамас»,  ол аата хаһан да хотторбот, кытаанах  диэн суолталаах ээ. Онон Кульбертинов аатын иҥэрбиттэрэ саамай сөп. Кини, чахчы, дьоруой буоллаҕа.

Мэхээлэ, эн уруккута география учуутала буоллаҕыҥ дии, хайа оччотугар ити алмаас хас караттаах буоллаҕына улахан алмаас дэнэрий?

20 караттан ордук ыйааһыннаах буоллаҕына, – Мэхээлэ  ыалдьыкка чугаһаан кэлэн өссө да сылаас оһоххо көхсүнэн сыстан туран кэпсэтиини салҕаата. – Ити алмаас 1914 сыллаахтан бэйэтэ ыйааһын кээмэйдээх – карат, биир карат 200 миллиграмҥа тэҥ.

Сөп. Ол алмаастары 100-тэн тахса караттаахтар диэбиттэр этэ, ол аата барахсаттар чахчы улахан алмаастар эбит, – Дьөгүөр астынан сирэйэ-хараҕа сырдыы, хараҕа уоттана түстэ.

Дьөгүөр, уонна ити Саха сирин соҕуруу өттүгэр булуллубут сиртэн хостонор баайы сотору кэминэн туһаҕа таһаарарга улахан бырайыак оҥорбуттар диэн бу соторутааҕыта араадьыйаҕа сонуннарга кэпсээбиттэрэ.

Тыый, дьэ хата бу  бэрт эбит. Онно ханнык сир баайдара булуллубуттарай? – Дьөгүөр  сэргээн чөрөс гына түстэ.

Платина, ураан, апатит, сүлүүдэ.

Ол аата сотору кэминэн тимир суол үлэҕэ киирэр эбит. Хайа уонна эбэбитин Өлүөнэни туоруур улахан муостабыт дьэ тутуллара буолуо... Мин илин эҥэр буоламмын хаһан эрэ килэйбит-халайбыт сүүнэ улахан, элбэх балаһалаах муостанан массыынабынан сыыйыллыннаран иһэрбин  ыра оҥостубутум, түүлбэр түһээн көрбүтүм ыраатта, – дии-дии Дьөгүөр  мүчүк гына-гына бэргэһэтин кэттэ. – Эн сүгэҕин аҕалан күүлэҕэ хааллардым. Ити арабтар аҥаардас ньиэптэрин атыылаан сүрдээҕин байбыттар, дойдулара букатын остуоруйа дойдутун курдук буолбут диэн бэйэҥ кэрэ кэпсээн гынан кэпсээбитиҥ дии. Биһиги да сайдар инибит. Чэ, мин бардым, хойутаары гынным, – Дьөгүөр сып-сап бакаалаһан тахсан барда.

Кырдьык, Ньургун барахсан эһэтин арабтар дойдуларыгар уонна Таилаҥҥа күүлэйдэппитэ, сири-дойдуну көрдөрөн, атын дойдулар хайдах дьаһанан олороллорун, култуураларын, итэҕэллэрин билиһиннэрбитэ. «Эһээ, бу маннык дойдуга олохсуйуоҥ этэ дуо?» – сиэнэ Таиланд сыралҕан күнүн анныгар сыламныы-сыламныы, ыаммытынан үүт курдук сылаас уулаах муоратыгар сөтүөлүү сылдьан ыйыппытыгар, “суох, суох, тоойуом, омук сирэ күүлэйдииргэ эрэ үчүгэй эбит. Манна уһуннук олордохпуна кими да кытта кэпсэппэккэ, тэһийбэккэ, хайа уонна үүт аһа, күөрчэҕэ, этэ, собото суох иэдэйэр буоллаҕым дии. Аны кырыалаах, будулуйар туманнаах..... кыһыммын ахтыам, саас харалдьык тахсарын, кэҕэ кыыс этэн чоргуйарын, сайын түптэм сытын суохтуом дии» диэбиттээҕэ. Ити курдук Мэхээлэ остуоруйа дойдутун курдук маска үүнэр отоннордоох, хаһан да үрүҥ хаар кыыдамнаабатах, куруук күөҕүнэн симэнэн чэлгийэ турар дойдуга көһөн кэлэн кырдьар сааһыгар туох да кыһалҕата суох олорортон бэрт чэпчэкитик аккаастаммыта.
Арабтар хайдах курдук сайдыбыттарын Мэхээлэ илэ хараҕынан туристыы сылдьан көрбүтэ, итэҕэйбитэ. Суруйалларын курдук, «дьиҥнээх араб тэбиэни ытыктыахтаах, тэбиэн сааҕын түптэтин сытын сүрэҕэр-быарыгар чугастык саныахтаах» эбит. Ол аата киһи төһө да кыһалҕата суох баай-талым олохтоох буоллар, хантан хааннааҕын, кимтэн кииннээҕин билиэхтээх уонна умнуо суохтаах, төрдүн ытыктыахтаах диэн буоллаҕа. Биһиэхэ, сахаларга, эмиэ түптэ сыта суох сайын суох, будулуйар тумана суох кырыа кыһын суох... Мэхээлэ учуутал киһи быһыытынан ити туһунан чугас дьонугар, сиэннэригэр мэлдьи өйдөтө сылдьааччы ээ.

Сахабыт сирэ төһө да тымныы дойдунан аатырдар, биһиги дойдубутугар араас омуктар: сахалар, нууччалар, эбэҥкилэр, украинецтар, татаардар, о.д.а биир ыал курдук эйэ дэмнээхтик олорбуппут хас да үйэ буолла. Олох олоруу – оонньуу буолбатах. Маннык тыйыс тымныы айылҕалаах сиргэ-уокка киһи киһинэн тыыннаах буолар. Ол иһин киһи буолар – хоту дойду барҕа баайа. Соҕотох киһи  атын дьону кытта алтыспакка, тыйыс тыыннаах аҕыс ыйдаах тымныы кыһыны соҕотох туоруура ыарахан. Былыр-былыргыттан биһиги дойдубут суруллубатах сокуона: киһи киһиэхэ көмөлөһөн, ыарахан кэмҥэ саннытын тоһуйан, бүтэһик лэппиэскэтин  ыалдьытын, ыалын кытта аҥардаһан  олордоҕуна эрэ киһи буолар, тыыннаах хаалар. Бу маннык үгэс, эйэ дэмнээх олох, доҕордоһуу, үлэ хаамыыта харыстаныахтаах, салҕаныахтаах, ол барыта үүнэр ыччат инники кэскилигэр олук  ууруохтаах. Билиҥҥи бырамыысыланнас балысханнык сайдыытыгар олохтоох ыччат биир төһүү күүһүнэн буолара саарбаҕа суох. Онон олохтоох каадырдар бу эйгэҕэ элбээн эрэллэрэ чахчы киһини үөрдэр. Собуоттар, баабырыкалар тутуллуохтара, үлэ миэстэтэ дэлэй буолуо. Саха сирин кэскилэ Арассыыйа  кэскилэ хайдах буоларыттан, онтон Арассыыйа дьылҕата аан дойдуга сайдыы  хайдах хабааннаахтык барарыттан биллэрдик тутулуктанарыттан өйдөнөр.  Ол эбэтэр төрөөбүт дойдубут сүрүн баайынан алмаас, көмүс, ньиэп эрэ буолбакка, киһи буолуоҕа, кини  сиэрэ-майгыта, дьоҕура, сатабыла, билиитэ-көрүүтэ, сарсыҥҥы сайдыы үрдүк чыпчаалыгар сирдиэҕэ. Аныгы саха киһитэ биһигиттэн, бу Мичиллээх көлүөнэлэрэ, Мэхээлэ солото суох оонньуу сылдьар кыра сиэнин диэки сымнаҕастык көрөн ылла, арааската, чыҥха атын сайдыылаах буолар чинчилээх. Кини олорор-сайдар  эйгэтэ, тутта сылдьар быһыыта-таһаата, бэл, тас дьүһүнэ, билиитэ-көрүүтэ, ыллыыр ырыалара, ааҕар кинигэлэрэ атын таһымнаах буолуохтара. Эдэр ыччаты хайдах иитэбит да, дойдубут, норуоппут олоҕо оннук буолуоҕа. Урут хаһан эрэ биир бөлүһүөк өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар тимир суол тигинэччи үлэлээтэҕинэ, эбэни туоруур муоста тутулуннаҕына, Аллараа Бэстээххэ ”Сахаград” диэн саҥа куорат дьэндэйиэ диэн суруйбут этэ. Арай оннук буоллун... мэктиэтигэр Мэхээлэ хараҕар аныгылыы тутуулардаах, киэҥ-куоҥ уулуссалардаах, эҥин-араас уотунан күлүмнүү симэммит, тырыбынаабыт куорат хараҕар көстөн кэллэ. Бэл куорат тыаһа-ууһа кулгааҕар иһиллэргэ дылы буолла... Чахчы даҕаны, бырамыысыланнас күүскэ сайыннаҕына тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар эмиэ үп-ас тиксиэ дии, дьэ оччоҕо тыа ыалын олоҕо эмиэ тупсарга барыа этэ. «Оо, күн ырааппыт, дьонум кэлэллэрэ буолбут дии», – Мэхээлэ хоһуттан тахсан оһоҕун отунна, чэйин өрдө. Оһох иннигэр аргынньахтаан олордоҕуна сиэнэ улахан араҕас көлүөһэлээх, кыһыл дьүһүннээх оонньуур массыынатын уһун быаҕа соспутунан сүүрэн кэлэн эһэтин түһэҕэр көтөхтөрөн кэбистэ: «Эһээ, мин эмиэ убайым Ньургун уонна дьээдьэ Толя курдук маннык улахан массыынаҕа үлэлиэм, алмаас хостуом», – дии-дии  сып-сылаас илиилэринэн эһэтин сыһыары тардан  сырылаччы сылаан ылла.