Аар Саха тыла

Муус устар 27 күнэ – Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ. Өрөспүүбүлүкэбит сүрүн баайа – тылбыт.
“...Ааспыт кэмтэн туох билиини, ситиһиини, баҕа санааны ылҕаан  ылан үүнэр үйэбит тирэҕэ, суола-соруга оҥостобут, туохтан кыккыраччы аккаастанан, ыраастанан, босхолонон, инники сүүс сылга дьэҥкэ ис туруктаах, дьоһуннаахтык туруулаһар соруктаах үктэнэбит?
Кэлэн иһэр кэм-кэрдии кэрэһиттэрэ, бу биһиги – билиҥҥи кэм дьоно буолабыт. Ол курдук суолталаахтык, дьоһуннаахтык санаа атастаһыахха, ааспыты, бу кэми, инникини холбуу тутан ырытыахха, ыраланыахха”, – диэн биллиилээх учуонай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл У.А. Винокурова этиитэ баар.

2014 сыллаахха күн сирин көрбүт «Саха тылын кистэлэҥэ» диэн Салайа Иннокентьевна Софронова ааптардаах кинигэни илиибэр сабыс-саҥа туттум.

«Кинигэҕэ тыл көстүбэт күүстээх ис дьиҥин үөрэх, билии эйгэтигэр кимиилээхтик киллэрии саҕаланаары гыммыт дуу диэн сэрэйэбин. Ол аата саха дьылҕатыгар тосту уларыйыы буолаары гыммытын өтө көрөн, Салайа улахан аартыгы сахаларга арыйар», – диэн философскай наука доктора, профессор, суруйааччы Ксенофонт Уткин-Нүһүлгэн аан тылга суруйан хаалларбыт.

Кинигэҕэ киһи аймах олоҕор төрүт буолар өйдөбүллэр быһаарыллаллар. Бу үлэ киһи олоҕун оҥкулун оҥосторугар, мэлдьи сырдыкка-ырааска эрэ тардыһан дьоллоохтук олороругар туһуланар. Саха тыла олох ханнык баҕарар ыйытыгар сөптөөх харданы биэрэр. Тыл суолтатын уонна дьиҥ өйдөбүлүн таба билэргэ, өйдүүргэ үөрэтэр. Киһи дьоло, туруга, олоҕун уйгута-быйаҥа кини саныыр санаатыттан, саҥарар тылыттан-өһүттэн олус тутулуктаах.

Ааптар саха тылын дьиҥ суолтатын аһар күлүүс тылын уонна тыл дьиҥнээх суолтатын быһаарарга ньымалары биэрэр. Улуу саха тыла төһө күүстээҕин кини күлүүс тыла этэр. Биһиги тыл дьиҥнээх суолтатын, өйдөбүлүн, кырдьыгын аһабыт кини күлүүс тылын көмөтүнэн.

Хас биирдии тыл

Хатыламмат кистэлэҥ суолталаах,

Хамаҕатык кини арыллар

Төрдүн булан үөрэттэххэ.

Тыл аптаах-алыптаах,

Тыл имэҥнээх-илбистээх,

Тыл арыллар күлүүстээх,

Тыл туохтааҕар да күүстээх.

Сатаан туһанан табыллыаҥ!

Кистэлэҥ күүһү баһылыаҥ!

Сирдээҕи олоххо туһаныаҥ!

Кэхтибэт кэскили тобулуоҥ!

Бу кинигэттэн, ааҕааччы быһыытынан, хас биирдии саха тыла бэйэтин күлүүһүн арыйан дьиҥ суолтатынан бырагырааматын оҥоро сылдьарын туһунан сиһилии билиини ыламмын, айар эйгэ киһитэ буоларым быһыытынан, Сайаара – сырдыгынан сайа айаары диэн суолталаах хос аат ылынным.

Саха уонна нуучча тыллара биир духуобунай олуктаах күлүүс тыллаахтар. Бу кинилэр биир тутулларын көрдөрөр. Сахаҕа нуучча тыла аан дойду билиитин баһылыырыгар уонна анаарарыгар иккис тыла буолар. Аан дойдуну анаарарыгар саха нуучча тыла суох сатаммат. Сахалыы тылбааһа Русь-тарбыт – Уруу уустарбыт, уруу аҕа уустарбыт сылдьаллар, нууччалыы:  родственные племена, связанные родственными узами. Нуучча тыла бу уруу аҕа уустары холбуур, сомоҕолуур, сибээстиир уопсай тыл буолар.

Онтон улуустарбыт тыл быһыытынан тугу укта сылдьалларый?

Улуустарбыт ааттарыгар улуу аҕа уустарын ааттара киирэн үлэлии сылдьаллар. Тыл дьиҥ суолтатын быһаарарга биир ньыманан буолар тыл иһигэр баар соруйар киэптээх туохтуур. Соруйар киэптээх туохтуурдар тугу гынан, хайдах гынан сөптөөх олоҕу оҥосторго, ол хардатын-хоруйун бэйэлэригэр укта сылдьаллар?

Холобур: Абый диэн ааттаах улуус баар. «Ый!» соруйар туохтууру укта сылдьар. Абыйтан тугу ыйаҕын диэн ыйытыахха. Хардата аатыгар баар: «Абы ыйабын», – диир.

Сурук-бичик үөдүйүүтэ киһи аймах сиргэ сайдар суолун олус түргэтэппитэ.  Суругу аахпат, суруйбат киһи үөрэҕи кыайан ылыммат. «Суруй» диэн соруйар киэптээх туохтуур. Тугу оҥотторорун бэйэтиттэн ыйытыахха.

Суруй диэн тылга С (сырдык) уруй. Сырдык уруйданар суруйар буоллаххына. «Сырдыкка уруй, сырдыгы уруйдаа» диэн этэр.

Суруйар идэлээх барыта биир уопсай соруктара – сырдыгы уруйдааһын.

Алгыс диэн тылы ылан көрөбүт. Орто дойдуга саамай күүстээх сырдык – күн сырдыга. Ол иһин – АЛ+ГЫ+С=АЛ (ы) ГЫ (н) С (сырдык). Алы буол, алы гын – кыыһырыма-тымтыма, абарыма-сааныма, сымнаа, аһаран кээс, амарах буол, сырдык күн диэн көрдөһүү-ааттаһыы алгыс буолла.

Айылҕа. Бу тыл хабыллар хаба ортотугар «ыл» диэн соруйар киэптээх туохтуурдаах. Айылҕа айбытын барытын киһиэхэ ылларар. Айылҕа киһиэхэ туһаайан: «Миигиттэн айбыппын ЫЛ!» – диир. Айылҕаттан киһи ылар эрэ. Оттон киһи төттөрү тугу айылҕатыгар биэриэхтээҕий? Айылҕа таптал эрэ тылын истэр-өйдүүр, киһини алдьатан-кээһэтэн, киртитэн-хаахтытан, киһи олорор мутугун кэрдинэригэр холонуу буолар. Киһи айылҕаҕа төттөрү биэрэрэ – амарах сыһыана – таптал энергията.

Сахалар өс хоһоонноругар «Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат», «Кырдьык ууга да тимирбэт, уокка да умайбат» дииллэр.

Кырдьык сымыйаттан туох атыннааҕын тыллартан бэйэлэриттэн ыйытыаҕыҥ. Тугу илдьэ сылдьалларын бэйэлэрэ этиэхтэрэ.

Кырдьык = кыр/кир+дьик. Кир туохтан дьик гынарый? Киһи куттаннаҕына дьик гынар. Оччоҕуна кири киһи курдук көрдөххө – Кир туохтан кирийэр уонна дьик гынарый? Хардата – кырдьыктан. Кырдьык киһини салыннарар, утарсар күүһү биэрбэт. Сымыйа кырдьыктан куттанар, саллар.

Онтон сымыйа диэн тугуй?

Сымыйа = С(сырдык) + ымыйа = Сырдык ымыйар. Сырдык сытыйар-ымыйар сымыйаҕа. Сырдык сытын ытыйар (кытыйар-кыдыйар «Т» = «Д»), сытытар-ымытар, кыдыйар (суох оҥоро сатыыр), буорту гынар – Сымыйа. Сымыйаны кэнниттэн төттөрү ааҕабыт: Сымыйа / айымыс = айым(а)! + ыс! Сымыйа сырдыгы кытта бииргэ айсыбат, ыһар-тоҕор бырагыраамата үлэлиир. Манна сымыйаҕа туһаайан этэллэр: Сырдыгы айыма уонна ыс (ыһар-тоҕор диэн суолтаҕа). «Сымыйа сырдыгы айбат. Кырдьык хаһан да кыайар», – дииллэр сахалар. Олох кырдьыга туохха да кыайтарбат. Суорун Омоллоон: «Кырдьык хаһан да өрө көтөр, өрөгөйдүүр эрэ үгэстээх», – диэн турар.

Биһиги үчүгэйи куһаҕантан хайдах араарыахтаахпытый? Тоҕо бу куһаҕан диэн сыаналыыбыт? Куһаҕан аат-суол тугунан куһаҕаный?

Ити тылларбыт туох суолталаахтарый?

Үчүгэй. Үгэй(үтэй), үгэй-угуй (Ү уонна У) диэн соруйар туохтуурдар үчүгэйгэ тыл кэннигэр сыһыарыы буолан кистэниллибиттэр.

Угуйар = угуй + уйа + уйар. Угуйар туохха? Уйаны уйарга. «Үгэ» диэн тыл үч(үгэ)й ортотугар угулла сылдьар, аны үгүс, өбүгэ үгэс диэн тылларга сыһыарыллыбыт. Үчү = Үч(ч)ү = үкчү, үүт-үкчү олус маарынныыр, букатын биир, атына суох. Дьэ бу тылларбытын барытын биир өйдөбүлгэ тистэхпитинэ, хайдах буоларый? «Үчүгэй» диэн тыл дьиҥ суолтата тугуй?

Үчүгэй – үтэйэр, угуйар үгүс өбүгэ үгэстэрин үүт-үкчү олохпут уйатын оҥосторго эбэтэр өбүгэ сиэрин-майгытын тутуһан ыал буоларга.

Наһаа да үчүгэй тыл сылдьарын чаастатык туттан, үчүгэй ыал буоларга код, шифр буоларын өйдөөн туһаныахха буоллаҕа дии.

Үчүгэй эйгэтин, эйэтин иэнин иэйиэн сөп «үчүгэйиэн!» диэн тыл. Сиргэ үчүгэй эрэ туругурдун, дьиҥнээх таптал уота умайдын!

Үөһэ дойду күүстэрэ аллара дойду күүстэриттэн туох атыннаахтарый? Бу ыйытыы дьиҥ хардатын тылларбытыттан бэйэлэриттэн ылыахха.

Үөһээ /ээһүө, кэнниттэн төттөрү аахтахха маннык тыл таҕыста, бу икки «ээ» ни хардары-таары тутан баран, үрүт-үрдүлэригэр ууран кээстэххэ ө буолла = өһүө. Үөһэ да, өһүө да сиртэн үрдүкү таһымҥа бааллар. Сиргэ өһүөтэ суох дьиэ – дьиэ буолбатах. Үөһээлэр (өһүөлэр) хаһан баҕарар үрдүкүлэр. Саха сиригэр үөһээлэр үс улуус баар. Үөһээ Дьааҥы, Үөһээ Халыма, Үөһээ Бүлүү. Манна үөһээ күүстэр дьайаллар, дьаһайаллар, үлэлииллэр. Киһилээх хайа Үөһээ Дьааҥыга баар. Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх саха саарына элбэх. Бүлүү диэн тугу кистэнэ сылдьарый? Бүлүүгэ «ү»-лэрин барытын «у»-га көһөрдөххө, «булуу» диэн тыл таҕыста, бу Улуу диэн тылы толору илдьэ сылдьар. Бүлүү нууччалыы тылыттан «Билии» диэн тахсан кэлэр. Онон Бүлүүгэ төрөөбүттэргэ Хотун Бүлүү тугу соруйарын, соруһарын билиэххэ сөп. Бүлүү = Булуу = Б(Улуу) = Билии. Ханнык соруйар туохтуурдар манна кистэммиттэрий? Туох диэн түмүк оҥостобут?

«Бул, бил, Улуу Билиини!» – диэн дьаһалы, хамаанданы, бирикээһи илдьэ сылдьар эбит Улуу Хотун Бүлүү. (Ү)рдүк = о(рдук). Үрдүк үөрэх, үрдүкү дуоһунас, үрдүкү былаас, үрдүк таһым – орто үөрэхтэн, орто дуоһунастан, орто таһымтан хаһан баҕарар ордук уонна үрдүкү турар. Холобура, таатталар ааттарыгар ааттарын ааттатар бырагырааманан укта сылдьар буоланнар, аатырыахтарын аатыраллар.

Аллараа. «А»-рын барытын «О» гынныбыт. Оллороо буолла. Куһаҕан суолу, сири-уоту биһиги оллороо-боллороо, оллороот-боллороот, оллур-боллур – тэҥэ суох, көнөтө суох диибит. «Ороо» диэн соруйар киэптээх туохтуур, аллараа түспүтү барытын биһиги ороон таһаарар эрэ айдааннаах буолабыт.

Дьол диэн тугуй? Дьиҥ дьоллоохтору хайдах быһаарабыт. Эмиэ тылтан хоруйун ылабыт. Дьол = Чол «О»-тун «Ө» гынабыт. Дьолбут чөл эбит. Чөл диэн олохтоох. Киһи дьоло – кини чөлүгэр.

Биһиги хайдах ааттаахпыт да, ааппытыгар холоон олохпут оҥоһуллар. Киһи – аат хамначчыта. Киһи талбытынан олороро сатаммат. Киһи  олоххо олорор оруола кини толору аатыгар сотуллубат гына суруллан сылдьар.

Араспаанньа диэн тыл саха тыла буолбатах, бу нуучча тылыттан киирии тыл. Араспаанньаҕа аҕа ууһун аата киһи бүгүҥҥү, билиҥҥи күнүн бырагыраамалыыр. Төрөппүттэр оҕолоругар аат биэрэн, кинилэр сарсыҥҥы олохторун, кэлэр бириэмэ бырагырааматын түстүүллэр.

Баҕар-баҕарыма, ытаа да ыллаа, араспаанньаҕа киирбит бырагырааманы бэйэҕиттэн араарар кыаҕыҥ суох. Хайдах ааттааххын, араспаанньалааххын да, кинилэр тугу укта сылдьалларынан, ону олоххор дьиҥнээхтик толороҕун. Олох мэһэйдэриттэн, моһуоктарыттан, эстиилэриттэн, алдьархайдарыттан куотунар суол – сырдыкка, сайдыыга, кэрэҕэ тардыһыылаах аат-суол уонна араспаанньа. Хайдах  суоллаах-иистээх олоҕу олорорбутун ааппыт-суолбут быһаарар. Ол иһин таптал ааты талыы – ап абата, абылаҥа киһи аатыгар. Таптал аат (хос аат) – сырдыгы утарбат, кэҕиннэрбэт, сайыннарар, сырдатар, үчүгэйгэ эрэ тардар. Хос ааты «албын аат» дииллэрэ сыыһа. Киһи бэйэтин боростуой аатынан олоҕор тугу да улаханы ситиспэт. Ол иһин киһи айылҕаттан бэриллибит айар дьоҕуругар бэйэтин өйүнэн булбут аата-суола көмөлөһөр. Саха киһитин сахалыы аата-суола эрэ киэргэтэр. Саха – сырдык аҕаттан төрүттээх-уустаах, сырдык хахтаах, сырдыгы эрэ хабар, сырдыгынан алҕанар, сырдыгынан хамсанар, сырдыгынан эрэ килбэйэр үрдүк ааттаах-суоллаах киһи. Саха сахалыы ааттаннаҕына, дьиҥнээх саха буолан, сахатынан киэн туттар кэмэ кэллэ. Аат бэйэтэ үлэлээн, хаһаайынын быһалыы таһаарар, уопсай уочаракка күүттэрбэккэ, өрө анньар. Онон аат бэйэтэ быһаарар хаһаайынын хайдах таһаарарын. Дьон маны өйдүүллэрэ буоллар мөкү аат батталыгар олоруохтара суох этэ. Үчүгэй ааты ылан (бренды), олохторун тупсарыа этилэр.

Онон ааккар холоон олоххун олор! Олоххун холоо ааккар!

Тугу барытын быһаарар, өйдөтөр, дьүүллүүр, болҕойон үөрэтэр, киэҥи-ырааҕы, уйаара-кэйээрэ биллибэти (космоһы) бииргэ хабан көрдөрөр, ырыҥалыыр, чинчийэр, анаарар – бу Аар саха тыла.