Аҕас-балыс бииргэбит

Ыһыах диэн саха санаалаахха, саха тыллаахха урукку сыллар улаҕаларын, ааспыт сыллар анараа өттүлэрин саҕаттан, түҥ былыргыттан сэниэ эбинэр, күүс ылар, өй-санаа кэҥэтэр, билиини-көрүүнү дириҥэтэр, инникибитин барыллыыр, былаанныыр, алгыс тылын ылынар тэрээһиммит.

Ол да иһин буоллаҕа алтынньыбыт саҕаттан, ыра санаа оҥостон, сэтинньибит саҕаттан баҕа санаа кынаттанан, ахсынньылыыр ыйдартан салгыбакка ыраланан, тохсунньулуур ыйдартан тохтообокко туруулаһан, олунньулуур ыйдарга оҥкулбутун оҥостон, сандал сааскы кэмнэргэ ахсаабакка айаннаан сайыммытын көрсөргө бэлэмнэнэбит.

Хатас нэһилиэгэ биир да сылы көппөккө ыһыахтыыр, төрүт дьоммут үгэстэрин тутуһар, кэлэр көлүөнэ ыччакка тиэрдэр, ахтылҕаннаах сайыны уруйдуур-айхаллыыр, уйгуну-быйаҥы олохтуурга алгыс тылын ылынар. Быйылгы 2026 сыллааҕы ыһыахпыт аһыллыытын сиэрэ-туома сайдар, кэҥиир-тэнийэр, дириҥиир суолга ураты суолтаны, болҕомтону ууран, саха сирин  норуоттарын култуураларын көрдөрүүнэн ыытылынна. Ыһыахпытыгар ыытыллыбыт күрэстэр, көрүүлэр эмиэ бу эйгэни арыйардыы ыытылыннылар. Дьон-сэргэ ыһыах аһыллыытын сиэрин-туомун кэнниттэн түһүлгэлэринэн олорон чэйдээн, ыһыах аһын аһаан баран хас да түһүлгэнэн, былаһааккаларынан тарҕаһан, араас тэрээһиннэргэ кытыннылар, көрдүлэр-иһиттилэр, сөхтүлэр-махтайдылар.

Киин түһүлгэҕэ түмсүбүттэр “Аҕас-балыс бииргэбит” диэн күрэһи сэргээтилэр. Бу күрэс Култуура уонна Норуоттар сомоҕолоһууларын сылынан саха норуотун төрүт үгэстэрин, тылын-өһүн, таҥаһын-сабын уонна култууратын сөргүтүүгэ, кэнчээри ыччакка тириэрдиигэ ананна. Мны сэргэ эдэр ыччакка аймах-уруу өйдөбүлүн көрдөрүүгэ, ыалдьытымсах буолуу үгэстэригэр иитиигэ туһуланна.

Манна кимнээх кытыннылар?

Модьуустар аҕа ууһуттан:

*Светлана Аркадьевна Сивцева – оскуолаҕа киириэн иннинээҕи оҕолору иитиигэ уопуттаах үлэһит, үлэлиир тэрилтэтин тарбахха баттанар исписэлииһэ, элбэх оҕолоох ийэ;

*Любовь Яковлевна Федорова – доруобуйа харыстабылын тэрилтэтигэр үлэлиир, өр сылларга тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээбитэ. Элбэх оҕолоох ийэ;

*Наталья Ефимовна – Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин олохтооҕо, оскуолаҕа киириэн иннинээҕи оҕолору иитиигэ уопуттаах үлэһит, мэлдьи саҥанысонуну, сэргэҕи олоххо киллэрэрин сөбүлүүр, айылҕаҕа олус чугас киһи.

* Майя Ефимовна Павлова– Дьокуускай куорат «Земляничка» уһуйаан үлэһитэ.

*Сырдык Санаайа Баай – дьэ, дьиҥчахчы эдьиийдэрдээх астыгын, күтүөттэрдээх  үтүөтүн этинэнхаанынан билбит ыал кыра оҕото, күн бүгүн бэйэтэ ыал ийэтэ, таптыыр үлэлээх, умсугуйар эйгэлээх. Эмиэ  оскуолаҕа киириэн иннинээҕи оҕолору кытта үлэлиир.

Бүөччээннэр аҕа ууһуттан:

*Ирина Павловна Пестерева – элбэх оҕолоох ийэ, атыы-эргиэн эйгэтигэр үлэлиир, оҕолоро сайдалларын-үүнэллэрин туһугар сүрүн болҕомтону уурар. Кыргыттара оҥорон-тигэн таһаарыыга дьоҕурдаахтар, уолаттара тустуу диэн баран муннукка ытаабыт дьоннор.

*Айталина Николаевна Слепцова – оскуолаҕа киириэн иннинээҕи оҕолору иитиигэ уопуттаах анал үөрэхтээх иитээччи, үлэлиир тэрилтэтин тарбахха баттанар исписэлииһэ, элбэх оҕолоох ийэ. «Кэрэ Куо» вокальнай ансаамбыллыын саха ырыатын, саха тылын тарҕата, сэһэргии, кэпсии сири-сибиири бараабыт киһи;

*Татьяна Иннокентьевна Неустроева – элбэх оҕолоох ыал далбар хотуна, билигин күнтэн күнү булан ылбат үгүс түбүктээх кыра оҕотун көрөн олорор ийэ, дьиэ хаһаайката;

*Саргылана Владимировна Петрова – оскуолаҕа киириэн иннинээҕи оҕолору иитиигэ үлэлиир. Сүрдээх булугас өйдөөх, тыга сылдьар үгүс элбэх идеялардаах айар-тутар эйгэҕэ олус чугас киһи. Хатастааҕы норуодунай театр сүрүн артыыската;

*Алена Петрова – быйыл тохсус кылааһы бүтэрдэ.

Бука бары киэҥ аймахтар, дириҥ силистээх-мутуктаах удьуор утумун тута сылдьар далбардар. Инньэ гынан түһүмэх аайы туох эрэ умсугутуулааҕы, сэргэҕи, кэрэ көстүүнү көрдүбүт.

Ол курдук, бэйэни билиһиннэриигэ ордук көхтөөхтүк уонна киһи хараҕар хатанардыы, өйгө-санааҕа хаалардыы дьөһөгөй диэн өйдөбүлү эттэригэр-хааннарыгар, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэриммит Бүөччээннэр киирдилэр. Толору симэхтээх дьөһөгөйгө сахалыы таҥастаах кэрэ көстүүлээх кыыс оҕо киирбитэ ама ким сүрэҕин долгутуо суоҕай... Аны арыаллааччылара көлүөнэ ситимин барытын тута сылдьар араас көлүөнэ барыта баар. Манна сүрүннүүр күүс, тирэх буолар көмө буолбут Анна Петровна Пестереваҕа, Александра Петровна Осиповаҕа барҕа махтал буоллун.

Онтон саха аһынан композиция оҥорон аҕалыыга Модьуустар элбэх киһи сүрэҕин долгуттулар, махтанар санаатын ылыннылар. Кинилэр хатастар бары даҕаны өйдүүр-саныыр, ытыктыыр, уос номоҕор илдьэ сылдьар киһибитин – Яков Яковлевич Баишевы санатар СПЖ бааржаны быар тордунан, желенан –өрүһү, лэппиэскэнэн, моркуобунан оҥорбуттар, аны өрүспүтүгэр балыктар уста сылдьаллар. Яков Яковлевич бу тыа дьонугар сайыҥҥы кэмҥэ салгын курдук наадалаах уу тэрилигэр 39 сыл бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Ол тухары биирдэ даҕаны киниттэн сылтаан үлэҕэ харгыс үөскээбэтэҕэ билигин киһини эрэ барытын сөхтөрөр. Итиччэ элбэх сылга үлэлээбит тэрил төһөлөөх болҕомтону, кыһамньыны, көрүнүүнү эрэйэ буолуой... Түөрт уон төгүрүк сыл үлэлээбэтим диэн муҥатыйарын эт кулгаахпынан истибиттээхпин.

Күрэс биир түһүмэҕэ бэриллибит тиэкиһи көрөн туран ааҕыы буолла. Арай туран, омос иһиттэххэ, көрөн туран ааҕымына диэн санаа киирэр. Ол эрэн олоҥхо тиэкиһин дэбигис киһи ылла даҕаны аахпат. Аны туран, балаһыанньа быһыытынан, уус-ураннык ааҕыахтааххын. Онон наһаа чэпчэкитэ суох сорудаҕы Айталина Слепцова, Светлана Сивцева бэрт сэргэхтик, киһиэхэ тиийимтиэ гына толорбуттара хайҕаллаах суол.

Дьэ ити курдук тэрээһиммит сүрүн өйдөбүлүнэн түмсүү күүһүттэн сүргэбит көтөҕүллэрин, үйэлээҕи өйдүүртэн, ырааҕы көрөртөн самныбат саргы, кэхтибэт кэскил баар буоларын илэ-чахчы көрдүбүт-иһиттибит. Аймах-билэ дьоҥҥо суруллубатах быраабыланан, этиллибэтэх ирдэбилинэн, дьонноһо кэлбит сиэн оҕолор  дьуон-дьаҕаан ыччат буола улааталларыгар, кэргэннэһэ кэлбит кийиит, күтүөт дьон кэскиллээх киэлини олохтуулларыгар, аймах дьон алтыһыыны астына, билсиһиини биһирии ылыналларыгар төрүөт буолбутун сэргээтибит-кэрэхсээтибит. Бу манна саамай акылаата, төрдө-төбөтө бары эйэлээх буоларбытыгар этэ диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтилэр. Инньэ гынан, сардаҥалаах санаа кыымынан сырдыыр сэбэрэлээх, тобуллаҕас толкуйунан, сатабылынан, аһыныгас, чараас дууһанан, ыалдьытымсаҕынан кимиэхэ баҕарар холобур буола улааппыттар. Оччугуй эрдэхтэн оҕуруолуу оһуорданан, кыракый эрдэхтэн биисэрдии тиһиллэн, түмсүүлээх буолартан тирэхтэнэн, ситимнэһэ сиэттиһэртэн  сомоҕолоһон сырыттахха, «сайдыылаахпын ээ» дииртэн саллыбат, «бастыҥмын ээ» дииргэ баттаппат буолуу тыына баар буолар.

Бу тэрээһининэн «мунар-тэнэр, сороҕор муҥкук да кэмнэргэ эһиги хайдах алтыһан олордугут?», «аймах билэ дьон бииргэ буоллахтарына бигэ тирэхтээхтэр диэн этиини хайдах өйдүүгүт?», «үлэ – үөрүү, үлэ – дьол диэн өйдөбүлгэ иитиллибиккит эһиэхэ олоххутугар көмөлөөх дуо?» диэн ыйытыыларга хоруй ыллыбыт. Уонна, чахчыта да, саха омук үйэлэри  туораабыт үтүө өйдөбүллэрэ, үгэстэрэ санааны сахалыы сааһыланан, наарданан, «үһү» дии-дии үргэҥнэспэккэ, «ини» дии-дии иэрэҥнээбэккэ, «буолуо» дии-дии бурҕаҥнаспакка дьоһуннук дьаһанан, айылҕа, күн-дьыл хардыытыгар сөп түбэһиннэрэн үлэни-хамнаһы оҥорон, бүтэрэн-оһорон истэхпитинэ олох устун айанныахпыт диэн санааны чиҥэттибит. 

Тэрээһиммит түһүмэхтэрин быыһыгар талба талааннаахтар ырыа-тойук кэнсиэрдэрэ буолла. Дьүүллүүр сүбэҕэ Н.Е. уонна П.Н. Самсоновтар ааттарынан  оскуола  исписэлииһэ Прокопий Алексеевич Николаев, Хатастааҕы оҕо ускуустубаларын оскуолатын дириэктэрэ Христина Николаевна Лемешева, СӨ дьахталларын 12-с сийиэһин дэлэгээтэ, Дьахталлар сүбэлэрин уопуттаах чилиэнэ Татьяна Рожьевна Абрамова үлэлээтилэр. Баишевтар аймахтар “Сайдам” вокальнай ансаамбыл уонна “Хатастыына” түмсүүлэр туруорбут бириистэрин туттулар, онтон Пестеревтар аймахтар Ил Түмэн дьокутаата Владимир Анатольевич Егоров бэлэҕин туттулар. 

Түмүкпэр ийэ тыл кэрэтэ, итиитэ, истиҥэ, иһирэҕэ иҥмит баҕа санаабыт  эбиллиигэ, саҥарбыппыт саҥаҕа, кэпсээбиппит кэскиллээххэ буоларыгар диэн алгыс тылын аныыбын.