Аҕам туһунан

Аҕам Потапов Аким Павлович  – Тооппоор сиэнэ (1917-1990 сс.)  Бачаҕара Байбал кыра уола. Японияны утары сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ.

«Аҕа» диэн дириҥ суолталаах, аптаах, хомуһуннаах тыл. Киһи аймах үөскүүрүгэр, чэчирииригэр төрүт, тирэх буолбут ытык тыл. Аҕам төрүттэрэ олорбут, төрөөбүт Үҥкүүлүүрүн, Кута диэн өбүгэтин алааһын истиҥник да саныыра. Үөрдэҕинэ, иэйдэҕинэ, оҕо сааһын кэпсиирин олус чугастык ылынарым. Ийэтэ бу олохтон эрдэ баран, кыра сааһыгар тулаайах хаалбыт. Ийэтин сүтэрбит оҕо – төгүрүк тулаайах буолар, онон оҕо сааһа олус кыһалҕалаахтык ааспытын сэрэйиэххэ сөп. «Төрөөбүт дойдубар, Үҥкүүлүүргэ, миигин от-мас, үөн-көйүүр, хамсыыр-харамай билэр курдук», – диэн ис кутуттан этэрин олох умнубаппын. Бэйэтин аҥаарын саҕа үрдүк дулҕалаах күөл уутун отун охсо сылдьан, дулҕа быыһыгар охтон төкүнүс гынарын туһунан кэпсиир буолара. Аҕам улахан охсооччу эбит. 16 сааһыгар биир гаалаах сири икки омурҕан устата охсон нэлэтэрин дьон уос номоҕо оҥостоллор, сөҕөн-махтайан кэпсииллэр. Курбуу курдук уһун синньигэс уол, икки өттүнэн сүр түргэнник имиллэҥнээн охсорун иһин, хайҕаан, «Куйаабыл», онтон охсубут отун субурҕата, сылгы кутуругун курдук субулла сытарын иһин, онно «Кутуруктаах» диэн тылы эбэн, сахалыы «Кутуруктаах Куйаабыл» диэн ааты иҥэрбиттэрин, үйэтин тухары харысхал оҥостубута.

Ийэтэ суох үөскээн, тулаайахтары, кыамматтары олус аһынара, көмөлөһөрө. Элбэх тулаайах оҕоҕо көмөлөспүт буолуохтаах. Убайа Мохоруйа Миитэрэй чугас аймахтарыгар, Ивановтарга, иитиллибит, ол иһин Иванов диэн араспаанньаламмыт. Балта Балагыай эмиэ туһунан ыалга иитиллибит. Балагыай – Дьоруой ийэ Тоҥсоо Балааһа ийэтэ – улахан уола Ыкынаа Куола (Игнатьев) Күндээдэҕэ ыал буолан олорор.

Аҕам мас кэрдиитин курдук ыарахан үлэҕэ иннин кимиэхэ да биэрбэтэх. Дьон биир маһы моойдоон охторуохтарыгар диэри үс-түөрт маһы охторор үһү. Атаҕынан сүүрүүгэ убайыгар Мохоруйа Миитэрэйгэ мэлдьи хотторор эбит, ону уллуҥаҕынан тиэрэ үктээн хаамарынан, сүүрэринэн быһаарара. «Тиэрэ үктээн хаамар киһи атах оонньуутугар мөлтөх буолар», – диирин өйдүүбүн.

Ийэбиниин, Балбааралыын, 50-тан тахса сыл ыал буолан ньир-бааччы олорбуттара. Үлэҕэ-хамнаска баттатан, улахан булдунан дьарыктамматаҕа. Улуу булчут Тооппоор сиэнэ буолан, сүрдээх байанайдааҕа. Үлэтин быыһыгар куһу-куобаҕы, мас көтөрүн кыайа-хото бултуура. Сылгыны олус сөбүлүүрэ, ол иһин Ньурбачаан отделениетыгар өр сылларга сылгыһытынан үлэлээбитэ. Хайдахтаах да ахсым аттан охтубат этэ, айаас сылгылары түргэнник уодьуганныыра, иннилэрин ылара. Ол кэмҥэ, холкуос эрдэҕинэ, учаастагынан көһө сылдьан үлэлииллэрэ. Аҕам өр сыл биригэдьииринэн үлэлээбитэ, кэлин сылгыһыттаабыта. «Сылгы сыттыын-сымардыын саха киһитигэр минньигэс», – диэн дьоһуннанан олорон кэпсиирэ. Саха сиригэр саха сылгытыттан ордук тулуурдаах, үчүгэй төрүөхтээх ханнык да боруода суох диэн өйдөбүллээҕэ. Соҕурууттан кэлбит сылгылар олус тоҥуйдарын, сатаан хаһан аһаабаттарын, биэлэрэ кулун быраҕалларын бэлиэтиирэ. Аҕам сылгыһыт үлэтин кутунан-сүрүнэн ылынан дуоһуйа үлэлээбитэ.

Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыаҕыттан ат көлөнү булунан, от-мас үлэтин толорорго туһаммыта. Атын доҕор оҥосторо, атыныын киһи курдук кэпсэтэрэ, сирэйдиин-харахтыын сырдыыр буолара. Аҕам күүстээх сүрдээх, куттанар диэни билбэт модун санаалаах киһи буоларын дьиҥ олоҕунан көрдөрбүтэ. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Японияны утары сэриигэ кыттыбыта. Сэриигэ бииргэ сылдьыбыт биир дойдулааҕа Григорий Еремеевич Данилов: «Акыым сытыы-хотуу, хорсун, харса суох буолан, биир дойдулаахтарын атаҕастабылтан элбэхтик көмүскээбитэ», – диэн сөҕөн-махтайан ахтара. Аҕам нууччалыы кэпсэтэргэ түргэнник үөрэммит, нууччалыы билбэт сахаларга, кыһалҕаларын быһаарсан көмөлөспүт. Аҕам «Ликбезка» кылгас кэмҥэ үөрэммит, дьоҕурдаах буолан үчүгэй суруксут этэ. Сэрииттэн кэлэн лааппыга атыыһытынан үлэлээбит.

Биһиги, бииргэ төрөөбүттэр, үһүөбүт, убайым Бөкдьөй Бааска 1946 с. сэтинньи 7 күнүгэр Ыраах Убайааҥҥа төрөөбүтэ. Мин 1948 с. тохсунньу 7 күнүгэр (Ороһооспоҕо) Ньурбачаан Ньимискэннээҕэр күн сирин көрбүтүм, быраатым Ньукулай 1956 с. Ыраах Убайааҥҥа төрөөбүтэ. Убайым Бөкдьөй Бааска улахан уҥуохтаах, кэтит сарыннаах, күүс-уох, өй-санаа өттүнэн улахан кыахтаах киһи ыал буолбатаҕа. 50 сааһын туолар күнүгэр, оруобуна төрөөбүт күнүгэр, сүрэҕэ эмискэ тохтоон өбүгэлэрин дойдутугар барбыта. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бастакы программист, компьютеры баһылаабыт киһинэн биллэр.

Аҕабыт мөхпөт этэ, кыыһырдаҕына кытаанахтык көрөн кэбиһэрэ, бэл, төрөппүт мунньаҕар кылааһым салайааччыта мин мэнигим туһунан итийэн-кутуйан кэпсээбитигэр кыыһырбатаҕа: үөрэнээччилэр төрөппүппүтүн кытта мунньахтаабыппыт. Мин олус кыбыстыбытым, аҕабын олус аһыммытым. Аҕам дьиэтигэр кэлэн, чэйдии олорон, мин мэнигим туһунан учууталым эппитин ийэбэр кэпсээбитин өйдүүбүн. Ийэм сэмэлээбитэ.

Аҕам биһигини ас-таҥас өттүнэн тутаппакка дэлэйдик ииппитэ, мэлдьи итии чэйдээх, сыалаах эт аһылыктаах ыал этибит. Тулаайах аймахтарыгар көмөлөһөр үтүө сиэрдээҕэ. Холобур, тулаайах аймаҕа Федоров Валерий Сергеевиһы сайын аайы Елена Мандарова аатырбыт звенотугар үлэлэтэрэ, дьиэтигэр олордон аһын-таҥаһын, ыһыгын тэрийэрэ.

Ньурба администрациятын дьиэтин иннигэр, Бүлүү эбэ кырдалыгар улуус ытык дьонун үйэтитэр сквергэ аҕам аата көмүс буукубанан суруллан бэлиэтэммитинэн киэн туттабыт. Үлэни өрө туппут, киһилии үтүө сиэрдээх-майгылаах киһи дьон-сэргэ ытыктабылын ылар. Аҕам үлэ бөҕөнү үлэлээн, Ийэ дойдутун өстөөхтөртөн көмүскээн, биир уол сырыытын сылдьыбыт эр бэрдэ, элик туйгуна этэ. Элбэх сиэннэнэн, хос-хос сиэннэнэн, аата ааттанар, олоҕо салҕанар. Акыым Батаакап – дьоллоох саха киһитэ. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!