… Аҕабар аныгы үйэттэн сурук

    Сиэн Чолбодук 95 сылыгар

 

Кини 1961 сыллаахтан олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри Саха тыйаатырыгар литература чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Уон биэс сыл анараа өттүгэр тапталлаах тыйаатырыгар 80 ытык сааһын үөлээннээхтэрин уонна көрөөччүлэри кытта бэлиэтиир дьоро киэһэтэ адьас соторутааҕыта буолбут курдуга. Кини аата айымньыларын кытта сыллары уҥуордуур ситим тардан, биһиги олохпутун арыаллыы сылдьар. Дьиҥнээх айымньылаах ааптар дьылҕата атын буолуон сатаммат. Тыйаатыр туһунан суруйуулара, артыыстар тустарынан ахтыылара тыйаатыр айар үлэһиттэрин күннээҕи түбүктэригэр сылдьыһар, оттон кэрэхсэбиллээх кэпсээннэрэ, пьесалара билиҥҥи литератураны чинчийээччилэр болҕомтолорун киинигэр тураллар. Ол курдук өлбөт-сүппэт тыыннаахтар.

Бүгүҥҥү ааҕааччыга 2014 сыллаахха тахсыбыт Сиэн Чолбодук «Күһүҥҥү ньургуһун» диэн кинигэтигэр бэчээттэммит «Аҕабар аныгы үйэттэн сурук» хоһоонун билиһиннэриэхпин баҕарабын. Бу хоһоону ааҕаат, сүрэххэр ыттараҕын. Оо, буолар да эбит, билиҥҥи олохпутун көрөн турбут курдук! Олох кыһалҕалаах кэмэ эчи үүт-үкчү хатыланарын, онуоха ааптар кэлэр көлүөнэҕэ сэрэтии курдук, ыктаран олорон, биир тыынынан суруйан хаалларбытын!

Сиэн Чолбодук аҕата Аксентий Дмитриевич Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ баран сырдык тыына быстыбытын кэпсиир хоһоонун 63 сааһыгар суруйбут. Иннокентий Аксентьевич суругу да, хоһоонунан эҕэрдэлэри да, олоро түһээт, туох да көннөрүүтэ суох суруйан тырылатан кэбиһэрэ. Итинник суруйуу, биир курдук, илиини кумааҕыттан араарбакка үлэлиир киһи сиппит-хоппут бэлиэтэ; иккис курдук, тутатына хоһуйар талааныттан тутулуктаах. Бу биир түүн иһигэр суруйбут хоһооно, көстөрүн курдук, чочуллубатах, ол иһин ураты тыыннаммыт. Аны өссө биир уратыта – хоһоон хайдах эрэ тэттик пьеса киэбин ылбыт – хараҕыҥ иннигэр бииртэн биир курус хартыыналар элэҥнээн ааһаллар.

Хоһоон ааҕааччыны долгутар. Уон биир сааһыттан тулаайах хаалбыт уол сэрии бүппүтэ 49 сыл буолбутун да кэннэ аҕатын ахтылҕана ааспат. Аҕатын суохтуур уолчаан муҥнааҕы аһына саныы олорон, билиҥҥи кэм сэриититтэн тулаайах хаалбыт оҕолору саныы түһэҕин... Хоһооҥҥо аҕата –уолугар саамай итэҕэйэр киһитэ. Кини өйүгэр-санаатыгар эриэн элэмэс аттаах холкуос биригэдьиирэ аҕата хоһуун үлэһит буолан от оттуу, кыдамалыы, уһана сылдьара хаһан да сүппэттии иҥэн хаалбыт.  

Аны аҕам биһиэхэ

Ааны аһан киирэн кэлбэт,

Амарахтык үс оҕотун сыллаан

Ахтылҕанын таһаарбат...

Ааптар бу тыллары суруйарыгар хайаан да кини дьылҕата хаһан да инникитин хатыламматыгар баҕарбыт буолуохтаах. Аҕа төрөппүт оҕотугар – итэҕэл. Бу санаанан Сиэн Чолбодук киэҥ өйдөбүлү биэрбит. Аҕа оҕотугар куруук бастыҥ холобур буолар. Ол тэҥэ бу хоһоон кэми-кэрдиини ситимнээн, эйэлээх олоҕу, үлэни, үтүө санааны сыаналыырга холобур буола туруо.

Аҕам саастаах киһи хоһоонун дьоһуннаахтык түмүктүүр:

Олордубут,

Оҥордубут тугу эмэ,

Оҥкулбутун

Охсон хааллардахпыт…

Оттон Иннокентий Аксентьевич охсон хаалларбыт оҥкула кэрэ ис хоһоонноох, барҕа баай баҕа санаалардаах, үрдүк үөрүүлээх, кэрээбэт кэпсээннээх.

Сиэн Чолбодук

АҔАБАР АНЫГЫ ҮЙЭТТЭН СУРУК

Бүгүн бу, олунньу 10-тан 11-рэ буолар түүнүгэр, 1942 сыллаахха Ржев куорат анныгар аҕам сэрии хонуутугар охтубут, суох буолбут түүнэ. Мин бу мээнэ ылбычча, ыанньыйбычча дуу, суруйан хааллардым, ситэриэм, чочуйуом этэ даҕаны, ким билэр…

Олунньу 11 күнэ, 1994 сыл. Түүн 1 чаас 18 мүнүүтэ.

Аҕаа!..

Аҕаа диэн

Алгыстаах аман өһү

Аҕыйахтык ааттаары

Айыллыбытым эбитэ дуу,

Баҕар,

Былдьаһыктаах быстах кэм

Быһаарыыта, дьүүлэ суох

Былаҕайа буолуо дуу?!

Билбэтим,

Билигин даҕаны

Билгэлии, билэ иликпин.

Арай,

Аҕалаах, ийэлээх,

Айыы амарах эбэлээх,

Аймах-билэ дьонноох,

Аламай маҥан күннээх,

Алаас диэн аан дойдулаах,

Ааттаах ахсым мас аттаах,

Моҕотойдьут, бурҕааһыт,

Мургун булчут буолуох түстээх,

Муҥутуур дьоллоох оҕо сааһым

Эҥкилэ суох сырдык ыраас

Эйгэтигэр биһиктэнэн,

Эҥиэнтэй диэн ааттанан,

Эрдэҕэс буола улаатан

Уончабар тиийэрбэр,

Улаатан эрэр оҕо

Уубар былдьата сытан

Уолуйан уһугуннум:

Ардырҕас ыт үрүүтэ,

Ааны дарбыйаллар,

Адаҕалаах ат курдук

Атах тыаһа лиһиргиир.

Оттулла охсубут

Уот сырдыгар

Муус курдугунан көрбүт

Букатын билбэт киһим

Мин аҕабын, били ийэм,

Мэлдьи оонньоон этэринии,

Мураан хайа иччитэ

Муттустаан Бухатыыры

Бэрбээкэй саҕа бэйэлээх,

Бэдьэччи тутар куругар

Бэстилиэттээх

Бэрт дьоҕус киһичээн

Биһигиттэн былдьаан барбыта.

Таһырдьа тымтар тымныы түүн

Таҥныбакка бары тахсан

Таала дөйөн турбуппут.

Аҕабын тиэйэн барбыт

Ат туйаҕын тыаһа

Мин дөйүҥү кулгаахпар

Билиҥҥэ диэри иһиллэр.

Ууга-тыаҕа түһүөх

Уолусхан бөҕөтө буолан

Уйулҕабын хамсаппыта,

Уу ньирэй оҕо куппун

Уйадытан ытаппыта,

Кэнчээри кэрэмэс тыыммын

Кэриэрдэ умаппыта.

Букатын өйдөөбөт этим

Булду-бутумах буолбутун.

Иһиттэхпинэ –

Ийэм мэлдьи ытыыр,

Эбэм аахса сатыыр,

Эрэйдэнэр, муҥатыйар,

Эргэ, саҥа былаастары

Эргитэ сылдьан тэҥнэтэлиир,

Эҥкиллэрин этитэлиир.

Ол эрээри билиҥҥини

Ордук сирэр, сэмэлиир,

Омнуоларын ууран биэрэр.

Өрүү истэр дьоннор

Өйдөөбөккүн дэһэллэр,

Өрүкүйэн туран мөҕөллөр.

Онуоха эбэм кыһаммат,

Ордук сытайан барар,

Биэс ыанар ынахтаах,

Биир көлүнэр аттаах

Былыр быстыбыт Ньалҕаата

Быр-бааччы олорбутун

Быһааран кэпсииригэр

Быыппастан аҕай турар.

Онтон тугу өйдүүбүн?...

Ордоотообут аҕай дьоннор

Оройуонтан тахсаннар

Биһиги дьиэбитигэр

Биир мунньах оҥордулар,

Бэрт өр олордулар.

Тугу эрэ куолулууллар,

Туран таһырдьа тахсаллар,

Туох баарбытын сүргэйдилэр,

Ыппытын ыраах кыйдаатылар.

Ынахтарбытын өҥнөрү-түүлэри

Ыраас лиискэ суруйдулар,

Ымпыктаан туран ылҕаатылар

Ыраас-сэнэх таҥаспытын,

Ылыахха айылаах малбыт сыыһын…

Кэлин билбитим, ол дьоннор,

Киһи аһыныах муҥнаахтара,

Ким эрэ эппитин туһугар

Кэрээнэ суох барар саҥнаахтара…

Аҕам,

Ахтылҕаннаах аҕам,

Аны хаһан кэлиэҕэй?...

Ону миэхэ,

Оҕо муҥнааҕы

Аһынан, ким этиэҕэй?

Арай мантан инньэ

Арахпат аат миэхэ иҥнэ…

Аны мин тулаайахпын,

Абааһы, өһөс уолбун,

Ааттаах хадаар үһүбүн.

Ол дьыл күһүнүгэр

Уопсай идэһэ элбэҕин сиэтилэр,

Оҕо аймах муһунна,

Уруккубунан охсоммун

Онно мин эмиэ баарым.

Урут аҕам баарынааҕы

Уонна саха үгэһинэн

Оҕолорго сэмсэ биэрдилэр…

Оттон миигин матардылар!

Уруулуу билэр дьонум бэл

Уумматылар мин диэкки…

Оттоох күрүөҕэ саһан,

Оо, онно ытаабыппыан!...

Аҕам баара буоллар,

Ама мин матыам этэ дуо…

Мин аҕам холкуоска

Мэлдьи биригэдьиир буолара…

Эриэн элэмэс аттаах

Эргитэ үлэлии сылдьара.

Эмиэ да от охсоро,

Эмиэ да кыдамаһыт кыайыылааҕа,

Былыргыттан аҕа уустаан

Бастыҥ мас ууһун ааттааҕа,

Баар эрэ хоһуун киһи аатырара.

Тобулан өйдөөбөт этим:

Туох буруйу оҥордо,

Тугу уорда, алдьатта…

Тоҕо мин аҕам...

Тоҕо кини хаайылынна?

Оҕо туҥуй кутум

Ордук итэҕэйэрэ суоҕа,

Оччоҕо мин кимим-тугум

Оннук итэҕэл буолар миэхэ!

Биитэр кими даҕаны

Билиммэппин дуу аны?

Аҕам!

Адьас истиҥ сүрэхпинэн

Арааран өйдүүрүм,

Көхсүбүнэн сэрэйэн,

Күннээҕэр ырааскын билэрим.

Эрэлим туолбута,

Эн алҕас түбэспит аатыран

Эмискэ үлүгэр

Эргиллэн кэлбитиҥ баара…

Оо, онно мин эмиэ

Олус да ытаан муҥнаммытым,

Ахтыбытым бэрдиттэн

Аймаммытым дуу…

Биитэр тугу түүйэн

Билгэлээбит бэйэм дуу?!

Ол дьыл –

Уоттаах сэрии дьыла этэ.

Аҕыйахта куйуурдаан

Аччык дьоҥҥун аһатаат,

Аан дойду олоҕун

Адьырҕа санаатын

Айдаанын дьалхаана

Адаҕыйан кэлбитигэр

Эмиэ тутан ылан

Эргийбэт суолгар ыыппыттара.

Дьэ, ити баар:

Дьиҥ оҥоруу кытаанаҕа,

Ыйыллыбыт ыйаах диэн

Ыйыллаҕас ынырыга.

Биитэр Дьылҕа Хаан

Билгэлээбит ыйааҕын

Билбэтим эбитэ дуу?

Быһаарыыта, дьүүлэ суох

Былдьаһыктаах быстах кэм

Былаҕайа буолуо дуу?

Отуттан эрэ тахсыбыт

Уол оҕо уолан бэрдэ

Уоттаах сэрии хонуутугар

Умустаҕа ол!!!

Аны аҕам биһиэхэ

Ааны аһан киирэн кэлбэт,

Амарахтык үс оҕотун, сыллаан

Ахтылҕанын таһаарбат,

Куораан далай ытыһынан

Кууһан ылан, көтөҕөн,

Баар эрэ үөһээ «ырайбытын» –

Балаҕан үрдүн көрдөрбөт.

Ыҥыыр атыгар мэҥэстэн

Ыһыахха аны илдьибэт,

Айаннатан дыбдытан

Аа-дьуо туойа испэт.

Уолба эбэҕэ тыыланан

Оҕолорун олордон,

Устан дьурулаппат,

Кустаабат, балыктаабат.

Кураанах барыта –

Курус тыал куһуурар,

Куру-дьири кэм иһэр.

Үс оҕото муҥнаахтар

Үйэ саас аны тулаайахтар,

Аҕата, көмүскэлэ суохтар,

Атаҕастабылы уйуохтаахтар…

Үйэ-хайа суох

Үһүөн ытыах эбиппит,

Ону, хата, эбэлээх ийэм,

Онон-манан уоскуталлар.

Бэйэлэрэ кистээн ытыылларын,

Билэр эрээри, тулуйарбыт.

Ыарахан да этэ оччоҕо:

Ыраах сэрии хонуутуттан

Ыалы ааҕа кэриэтэ кэлбит

Ынырык «хара суруктар».

Хас ыал түннүгэ

Хараара чоҥкуйан

Харааран  турарын

Хантан эрэ истэн, билэн,

Бэл, биһиги бэдиктэр,

Мэнигийээн ааттаахтар,

Билэн чуумпура соҥуоран,

Көрөөт, өрө тыынаат,

Көссүөрэ түһэн ыларбыт!!!

Аҕата суох тулаайах

Аас-туор олоҕу

Адьас илэ этинэн-хаанынан

Биһиктээх сааһыттан ыла

Билэн олорон кэлбит

Биһиги сүһүөх ыччат дьон

Билигин иннибит кылгаан,

Бэйэбит кырдьан-бохтон,

Бэркэ аҕыйаан, ахсаан,

Бэтэрээн аатыран олоробут.

Төһөлөөх ньургун уолаттар,

Төлкөлөрө кыайбакка,

Ол ыар дьыллар

Очурдарыгар охтон,

Олохтон маппыттара буолуой?!

Ону хайыаҥ баарай, оттон…

Хаалбыттар, ордубуттар,

Хата, олорон кэллибит,

Хатан этибит диэбэппит,

Хайдах эмэ син кэллэхпит…

Олохпут,

Олохпут муҥнааҕы,

Олорон син бүтэриэхпит.

Ол эрээри

Олус суламмаппыт.

Олордубут,

Оҥордубут тугу эмэ,

Оҥкулбутун

Охсон хааллардахпыт.

Олохпут түмүгэр

Онтон ордук үөрүү суох!