Аҕа дойду Улуу сэриитин түһүмэхтэрэ

Сэрии саҕаланыытыгар Германия тус састаап, сэбилэнии өттүнэн ордуга суох эрээри, баһыйар күүстэри кимэн киирии сүрүн учаастактарыгар түмэр кыахтаммыта.

«Барбаросса» былаана үс бөлөх аармыйанан Сэбиэскэй Сойууһу атаакалыырга көрүллүбүтэ: «Хотугу» аармыйалар бөлөхтөрө — Прибалтиканы уонна Ленинграды, «Киин» аармыйалар бөлөхтөрө Беларусь нөҥүө Москваҕа үктэниэхтээҕэ, «Соҕуруу» аармыйалар бөлөхтөрө Киеви уонна Донбаһы ылыахтааҕа.

Былаан быһыытынан, сэрии 1941 сыл кыһыныгар ньиэмэс сэриитэ Архангельскай — Волга кыраныыссатыгар тахсыынан түмүктэниэхтээх этэ.

1941 сыл бэс ыйын 22 күнүн сарсыардатыгар Германия саба түспэт туһунан дуогабары кэһэн, ССРС-ка сэриинэн саба түспүтэ. Бэс ыйын 22 күнүгэр күнүс 12 чааска сэбиэскэй норуокка ол туһунан араадьыйанан ССРС тас дойдулар дьыалаларыгар норуодунай комиссара Вячеслав Михайлович Молотов биллэрбитэ.

Сэрии бастакы кэмнэригэр ньиэмэстэр сэбиэскэй аэродромнарга, тимир суол холбоһуктарыгар, войскалар түмүллүбүт сирдэригэр саба түспүттэрэ. Сэбиэскэй сөмөлүөт бөҕөтө өссө сиргэ суох оҥоһуллубута. Сэбиэскэй сэриилэр дьаныардаахтык утарсаллара эрээри, вермахт чаастара Сэбиэскэй Сойуус сиригэр-уотугар иһирдьэ түргэнник кимэн киирбиттэрэ, Кыһыл аармыйа уонча тыһыынча саллааттарын, эпиһиэрдэрин танкаларынан төгүрүктээбиттэрэ.

Сэбиэскэй салалтанан сэриилэри стратегическай салайыыга бэс ыйын 23 күнүгэр Үрдүкү Главнокомандование Ставката тэриллибитэ. Киэҥ далааһыннаах мобилизация биллэриллибитэ, тыыл үлэтэ тэриллибитэ, бырамыысыланнай тэрилтэлэри Урал, Поволжье, Сибиир уонна Орто Азия дойдуларыгар көһөрөр былаан бэлэмнэммитэ.

Төһө да араас күүһү, сыраны көрүстэллэр, вермахт чаастара бэс ыйын 28 күнүгэр Минскэйи ылбыттара, балаҕан ыйын 8 күнүгэр Ленинграды эргийбиттэрэ, балаҕан ыйын 19 күнүгэр Киевкэ киирбиттэрэ, оттон балаҕан ыйын бүтүүтүгэр Москва чугаһыгар кимэн кэлбиттэрэ.

1941 сыл кыһыныгар сэбиэскэй сэриилэр сүдү сүтүктэри көрсүбүттэрэ — 5 мөлүйүөнтэн тахса киһини сүтэрбиттэрэ; Прибалтика, Беларусь, Украина улахан өттө уонна Арассыыйа европейскай чааһын улахан өлүүтэ хаалбыттара. Элбэх улахан суолталаах бырамыысыланнай кииннэр уонна ас-үөл источниктара суох буолбуттара.

Өстөөҕү көмүскэнэр кыргыһыыларга сэниэтин эһэн, Кыһыл Аармыйа 1941 сыл ахсынньы 5 күнүгэр үс фронт күүһүнэн утары кимэн киириигэ көһөн, ньиэмэс сэриилэрин киин куораттан 100-250 км тэйиччи бырахпыта.

Үгүс куораттары дьоруойдуу көмүскээһин уонна Москва анныгар кыайыы Гитлер «блицкриг» былааннарын уонна сэрии түргэнник түмүктэнэрин быспыта.

Сэрии уһаатар уһаан Сэбиэскэй Сойууска биллэр көмөнү ленд-лиз американскай бырагыраама оҥорбута, онон биһиэхэ байыаннай тиэхиньикэ, сэрии сэбэ, ас-үөл, сырье уо.д.а. ыытыллыбыта.
Москва анныгар кыайыы кэнниттэн сэбиэскэй салалта өстөөҕү түргэнник үлтүрүтэр уонна дойдуттан үүрэр сыалтан кэккэ саба түһүүлээх эпэрээссийэлэри оҥорбута. Кинилэр ситэ үөрэтиллибэккэ, наадалаах ресурсалара суох буолан, барыта табыллыбатаҕа.

Дьиҥнээх алдьархайынан 1942 сыл ыам ыйыгар Харьков эпэрээссийэтэ буолбута, ол хаамыытыгар сүүһүнэн тыһыынча сэбиэскэй саллаат төгүрүктээһиҥҥэ түбэспитэ уонна кыргыллыбыта. Кыһыл Аармыйа ити хотторуутун кэннэ ньиэмэстэргэ Волга уонна Кавказ диэки суол аһыллыбыта.
1942 сыл сайыныгар фронт линиятын үрдүнэн кимэн киирэр кыаҕа суох буолан, ньиэмэстэр хамандыырдара фронт соҕуруу учаастагар сүрүн охсууну оҥорбута. Сүрүн сыалынан Дон уонна Кубань сиригэр ас-үөл источниктарын былдьааһын, ону тэҥэ Кавказка ньиэп баайдаах сирдэрин бас билии буолбута.

Күһүн устата Сталинград куоракка кытаанах кыргыһыылар буолбуттара. Сталинград ньиэмэс авиациятынан, артиллериятынан уонна баһаарынан бүүс-бүтүннүү суох буолбута.

Гитлер туох да иһин Сталинграды ыларга ирдэбил түһэрбитин үрдүнэн, 1942 сыл сэтинньи ыйыгар ньиэмэстэр кимэн киириилэрэ мөлтөөбүтэ.

Сэрии иккис түһүмэҕэ (1942 сыл сэтинньи 19 — 1943 сыл ахсынньы)
1942 сыл сэтинньи 19 күнүгэр сэбиэскэй сэриилэр ньиэмэс аармыйатын төгүрүйбүттэрэ. Манна өстөөх 300-тэн тахса саллаата уонна эпиһиэрэ баара.

Төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэри салгынынан хааччыйа сатаабыттара табыллыбатаҕа, онон өстөөх 1943 сыл олунньу 2 күнүгэр бэринэргэ күһэллибитэ.

Билиэҥҥэ 90 тыһыынчаттан тахса өстөөх саллаата түбэспитэ, ону таһынан 24 генерал уонна фельдмаршал. Маннык кыайтарыыны вермахт сэриилэрэ өссө билэ иликтэрэ. 

1943 сыл тохсунньугар Ленинград блокадата сорҕото өһүллүбүтэ, оттон Кавказ туһаайыытынан ньиэмэс сэриилэрэ чугуйарга күһэллибиттэрэ, эмиэ төгүрүктээһиҥҥэ түбэспэт инниттэн.
1943 сыл сайыныгар ньиэмэс салалтата сэриигэ тиһэх улахан далааһыннаах кимэн киириини оҥорорго санаммыта. Өстөөх Курскай Тоҕойун оройуонугар элбэх танканы, ол иһигэр саҥа «Тигрдэри» уонна «Пантералары»туһанан атааканы оҥорбуттара.

Бу улахан кыргыһыы от ыйын 5 күнүттэн атырдьах ыйын 23-гэр диэри буолбута. Сэбиэскэй сэриилэр өстөөх бары атаакатын самнаран кимэн киирэн испиттэрэ.

Ол түмүгэр Орёл, Белгород уонна Харьков босхоломмутара. Курскай сэрии түмүктэммитин чиэһигэр сэрии кэмигэр аан бастакытын Москваҕа салют ньиргийбитэ.
Сэтинньи 6 күнүгэр Киев босхоломмута.

Rubaltic.ru сайтан тылбаастанна