Аҕа дойду Улуу сэриитин хаамыыта

Кулун тутар 20 күнэ, бээтинсэ (сэрии 272-с күнэ) 1942 сыл

Хотугулуу-арҕаа фроҥҥа Демянскай эпэрээссийэ салҕаммыта. Демянскай бөлөҕү үлтүрүтэр инниттэн сиринэн сылдьар сэрииһиттэргэ үөһэттэн кыттыспыттара. Ол да буоллар төгүрүктээн олорор бөлөхтөрү салгынтан блокировкалааһын кыаллыбатаҕа. Өстөөх сөмөлүөттэрэ бэйэлэрин дьоннорун сэрии сэбинэн эмиэ хааччыйа олорбуттара.

Москва иһин кыргыһыыга улахан быһаарыы ылыллыбыта – Арҕаа уонна Калининскай фроннар сэриилэригэр урут туруоруллубут соруктары салгыы толорорго Үрдүкү Командование бирикээс биэрбитэ: муус устар 20 күнүгэр диэри Белый — Дорогобуж — Ельня — Красное (Смоленскай соҕуруулуу-арҕааттан 45 км) кирбиигэ тахсарга уонна онно бигэтик сыстарга.

Ылыллыбыт быһаарыы кэнниттэн Арҕаа фроҥҥа маннык сабыытыйалар буолбуттара: биир даҕаны сэбиэскэй бөлөх өстөөх тыылыгар төгүрүктээһинтэн тахсар бирикээһи туппатах, тоҕо диэтэххэ фрону салайааччы маннык быһаарыныы Вязьманы ыларга эрэли сүтэрии курдук ылыныллара. Ньиэмэстэр тыалаах сирдэри хааллардаллар да, нэһилиэнньэлээх пууннары уонна сүрүн коммуникациялары кытаахтаһа сыталлара. Сэбиэскэй чаастар ылан сытар сирдэрин тула өстөөхтөр мэһэйдэри оҥороллоро, дьаамалары хаһаллара, миинэлэри иитэллэрэ. Бу кирбиилэри артиллериянан, тааҥкаларынан уонна прожектордарынан хааччыйаллара. Фронт аармыйатын сылатан, сэниэтин эһэн, утарсааччылар бэйэлэрин тыылларын ыраастыырга элбэх күүһү, араас ньыманы оҥоруохтарын сөбө.

Аармыйа бөлөҕүн штаба биллэрбитинэн, сэбиэскэй чаастар күүстээх атаакалары оҥороллоро. Сорох учаастарга Кыһыл аармыйа артиллерията күүһүрбүтэ. Өстөөхтөр биһигини урусхаллаары “Шенкендорф бөлөҕө” тэрийбиттэрэ. Кинилэр соруктарынан Ельня оройуонугар Дорогобуж сирин ылыы уонна ыраастааһын, ону тэҥэ эрэллээх сибээһи олохтооһун, атыннык эттэххэ ньиэмэс тыылыгар Кыһыл Аармыйа чаастарын суох оҥоруу этэ.

Кулун тутар 20 күнэ, субуота (сэрии 637-с күнэ) 1943 сыл

Севскай-Орловскай эпэрээссийэҕэ Киин фронт кимэн киириитигэр ньиэмэстэр Ржев аннынан быраҕыллыбыт танковай уонна пехотнай холбоһуктарын утары сэриилэспиттэрэ. Бу мөлтөх балаһыанньаҕа Новгород-Северскэй таһыгар Деснэҕэ тиийэ сылдьыбыт аттаах-стрелковай бөлөх баар буолбута. Кинини өстөөх бөдөҥ күүстэрэ атаакалаабыттара уонна төгүрүйбүттэрэ. Бөлөх сорох чаастара төгүрүктээһинтэн 65-с уонна 2-с танковай аармыйа сэриилэрин көмөтүнэн син босхоломмуттара эрээри, ыарахан сүтүктэри көрсүбүттэрэ. Аттаах-стрелковай бөлөх Севскай оройуон диэки тэйэн биэрбитэ.

Кулун тутар 20 күнэ, бэнидиэнньик (сэрии 1003-с күнэ) 1944 сыл

1-кы Украинскай фроҥҥа Проскуровскай-Черновицкая эпэрээссийэ толору кимэн киирэн иннин диэки сыҕарыйбыта. 13-с аармыйа сэриилэрэ арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа диэки кимэн киирэн Брода куоракка чугаһаабыттара. Манна үс пехотнай дивизия бойобуой бөлөхтөрүн кытта “Ц” корпуснай бөлөх барбыта. Өстөөх куораты тутан сэбиэскэй сэриилэр хаамыыларын тохтотон кэбиспитэ.

38-с аармыйа уҥа флангалаах 74-с стрелковай корпуһа уобалас киинин уонна Украина бөдөҥ промышленнай куоратын – Винницаны бас билбитэ.

2-с Украинскай фронт Уманскай-Ботошанскай эпэрээссийэни салҕыы ыыппыта. Күнүс 14.00 чааска 6-с танковай аармыйа 5-с механизированнай корпуһун сүрүн күүһүнэн Днестр өрүһү туорааһын саҕаламмыта. 27-с аармыйа сүрүн күүстэрэ Днестрга тиийбиттэрэ.

3-с Украинскай фронт хайысхатынан сарсыарда өстөөх Андреевка-Эрделев нэһилиэнньэлээх пуунугар баар сэбиэскэй подразделениелары атаакалаабыта. 13.00 чааска өстөөх дэриэбинэ киинигэр кимэн киирбитэ, ол эрээри 15.00 чаас саҕана сэбиэскэй сэриилэр балаһыанньаны толору оннугар түһэрбиттэрэ. 46-с аармыйа 394-с стрелковай дивизията утарылаһааччы хас да төгүллээн киирэ сатаабытын самнаран, плацдармы биэрбэтэхтэрэ.

Кулун тутар 20 күнэ, оптуорунньук (сэрии 1368-с күнэ) 1945 сыл

3-с Белорусскай фроҥҥа Илин-Прусскай эпэрээссийэ бара турар. Ньиэмэстэр Пиллау (Балтийскай) оройуонугар 4-с аармыйа сэриитин эвакуациялыыр туһунан быһаарыы ылыммыта.

Ол кэмҥэ 1-кы Белоруссия фронугар Илиҥҥи-Померан эпэрээссийэтэ чугаһаабыта. 61-с аармыйа Альтдамм куоратын (Домбе) баһылаабыта, оттон 47-с уонна 2-с гвардейскай танковай аармыйа Грайфенхаген оройуонугар өстөөҕү үлтүрүтүүнү түмүктээбиттэрэ.

2-с Украинскай фронт сэриилэрэ Товарош хотугу хайысхатынан кимэн киириини сайыннаран Дунайга чугаһаабыттара уонна өстөөх бөлөҕүн өрүскэ хаайбыттара, Дунай уҥа биэрэгэр десаннары түһэрэн Тата оройуонугар арҕаа диэки барар суолларын быспыттара. Сатыы сэриилэр кимэн киириилэрин 5-с салгын аармыйата актыыбынайдык өйөөбүтэ. 

3-с Украинскай фронт ударнай бөлөҕүн сэриитэ Балатон күөлүгэр 10 биэрэстэлээх сиргэ чугаһаабыта уонна СС 6-с танковай аармыйатын толору төгүрүктүүр кутталы үөскэппитэ. 27-с уонна 26-с аармыйа Польгарди уонна Лепшень хайысхаларыгар кимэн киириигэ көспүттэрэ.

Интэриниэт матырыйаалларынан