1945 сыллааҕы Улуу Кыайыы күнүнэн 45 чахчы

1.  Кыайыы күнүн 17 сыл бэлиэтээбэтэхтэр

Кыайыы күнүн бастакы бырааһынньыга ыам ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха буолбут. 1947 сылга диэри ити күн өрөбүлүнэн биллэриллэн, ырыалаах-тойуктаах кэнсиэртэр, Арассыыйа хас биирдии куоратыгар Кыайыы салюта ыытыллар эбит. Ол кэнниттэн Кыайыы күнүн бырааһынньыктааһын тохтотуллан, 17 сылы быһа ыам ыйын 9 күнэ үлэ күнүнэн ааҕыллан кэлбит.

2.  80 тыһыынча дьахтар офицер

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыргыһыы хонуутугар дьахтар аймах оруола сүҥкэн этэ. Мөлүйүөнүнэн дьахтар фроҥҥа кыттыбыта, кинилэртэн 80 тыһыынчата офицер званиелаах этэ. Дьахталлар стрелковай уонна разведкалыыр биригээдэлэри тэрийбиттэр, моряк дьахталлар роталара кытта баара биллэр.

3.  60 тыһыынча ыт сулууспалаабыта

Кыыл-сүөл эмиэ Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр кырата суох оруоллаахтар. Сэрии былаһын тухары араас фроҥҥа 60 тыһыынчаттан тахса ыт сулууспалаабыт. Кинилэр өстөөх эшелоннарын, 300-тэн тахса өстөөх бронетехникатын эспиттэр уонна 200-тэн тахсата тыллааччы быһыытынан кыттыбыттар. Сибээс чаастарыгар үлэлээбит ыттар 200 тыһ. кэриҥэ бойобуой сорудахтаах суругу тиксэрэллэр. Санитар ыттар 700 тыһ. кэриҥэ бааһырбыты сэрии толоонуттан таһаараллар. 100 байыаһы таһаарбыт санитарга уонна тиэйээччигэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын иҥэрбиттэрэ. Сапер ыттар 300-тэн тахса бөдөҥ куораты быыһаабыттара. 

4.  Юрий Левитан тыыныгар — 250 тыһыынча ньиэмэс маарката

Аатырбыт диктор Юрий Борисович Левитан Аҕа дойду Улуу сэриитин биир бэлиэтинэн буолбута. Кини куолаһа сэбиэскэй норуот бойобуой көҕүн уһугуннарара. Онон фашистар дикторы өлөрүү иһин 250 тыһыынча ньиэмэс мааркатын (харчы) эрэннэрбиттэрэ. Оттон сэбиэскэй былаас Левитаны күүскэ көмүскээн, харабыллаан, араҥаччылаан, диктор тас көстүүтүн туһунан сымыйа сураҕы тарҕатар.

5.  350 байыаннай тэбиэн

Тэбиэни Сталинград анныгар сэриигэ тырааныспар быһыытынан туттубуттар. Бу, биллэн турар, анал байыаннай тиэхиньикэ уонна сыспай сиэллээх тиийбэтиттэн ылыллыбыт дьаһал.

6.  26,6 мөлүйүөн киһи сэрии толоонугар

Сэрии бүппүтүн кэннэ Иосиф Сталин сэрии «официальнай» сыыппараларын ааттыырыгар 7 мөлүйүөн киһи олоҕо быстыбытын туһунан биллэрэр. Оттон сэрии сиэртибэлэрин дьиҥнээхтик ааҕыы 80-с сыллар бүтүүлэригэр эрэ саҕаламмыта уонна күн бүгүҥҥэ диэри чуолкайдана илик. Арассыыйа оборонаҕа министэристибэтин аныгы чахчытынан, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр ССРС уопсай сүтүгэ 26,6 мөлүйүөн киһиэхэ тэҥнэһэр. Бу сыыппара бүтүн биир орто улахан судаарыстыба нэһилиэнньэтин ахсааныгар тэҥнэһэр.

Оттон Саха сириттэн сэриигэ 62 509 киһи ыҥырыллыбыта сабаҕаланар. Мантан 26 129 буойун кыргыһыы хонуутугар охтубутунан, сураҕа суох сүппүтүнэн, фронт чугаһынааҕы уонна тыыл госпиталларыгар өлбүтүнэн ааҕыллар. 22 767 киһи эргиллэн кэлбитэ биллэр.

7.  Кыайыы кэнниттэн 10 сыллаах «сэрии»

Кыайыы кэнниттэн өссө даҕаны 10 сыл Сэбиэскэй Сойуус уонна Германия икки ардыларыгар сэрии бүтэ илигин курдук сыһыан баара. Тыҥааһыны 1955 сыл тохсунньу 25 күнүгэр тахсыбыт ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Сэбиэскэй Сойуус уонна Германия икки ардыларыгар сэрии туругун тохтотор туһунан ыйааҕа эрэ «устар».

8. ССРС саамай саастаах Дьоруойа

Сэбиэскэй Сойуус саамай саастаах Дьоруойа Псков уобалаһыттан 83 саастаах Матвей Кузьмич Кузьмин этэ. Кини 1942 с. олунньу 14 күнүгэр Иван Сусанин хорсун быһыытын хатылаан турар. 14 саастаах сиэнин Василийы хайыһарынан Сэбиэскэй Аармыйа сытар сиригэр «эһэм манна ньиэмэстэри сирдээн аҕалыаҕа» диэн сэрэттэрэ ыытар уонна бэйэтэ бүтүн ньиэмэс батальонун тоһуурга таһааран кыргыттарар. Матвей Кузьмин бэйэтэ эмиэ өлөр.

9. 22 тааҥканы 30 мүнүүтэ иһигэр

Рекорду 1-кы танковай дивизияттан «КВ» тааҥкаҕа старшай лейтенант Зиновий Колобанов экипаһа туруорбут. Лейтенант Колобанов биэс тааҥкаттан турар ротата Ленинградка үс суолу бүөлүөхтээх эбит. Сэрии хапсыһыыта саҕаламмытын кэннэ 30 мүнүүтэнэн өстөөх 43 тааҥкатын сүтэрбит, онтон 22-тин Колобанов ротатын байыастара суох оҥорбуттар. Кинилэр хорсун быһыылара Гиннесс рекордун кинигэтигэр киирэр, көмүс ааттара үйэлэр тухары умнуллубат.

10. Сталин уола өстөөх илиитигэр

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ Сталин уола Яков Джугашвили билиэҥҥэ түбэспитэ. Онуоха фашистар Яковы сэбиэскэй былаас билиэнигэр түбэспит фельдмаршал Паулюска атастаһарга этии киллэрбиттэрин Сталин «саллааты фельдмаршалга атастаспаттар” диэн аккаастаабыта биллэр.

 11. Аҕа дойду Улуу сэриитэ 1418 күн - 3 сыл 10 ый 18 күн - салҕаммыта. 

12. Москва иһин кыргыһыыга 7 мөл. кэриҥэ киһи кыттыбыта (1941 сыл балаҕан ыйын 30 күнүттэн 1942 сыл муус устар 20 күнүгэр диэри).

13. Сэбиэскэй сойуус материальнай хоромньутун 2,5 трлн сыанылыыллар.

14. Аҕа дойду сэриитэ 1710 куораты уонна 70 тыһыынча кэриҥэ сэлиэнньэни имири соппута.

15. 1944 сыл от ыйын 17 күнүгэр Москва устун 57 600 ньиэмэс билиэннэйин хаамтарбыттара.

16. Бу кэннэ 35 сыл буолан баран, 1979 сыллаахха, «Песня о конце войны» диэн ырыатыгар Владимир Высоцкай «Из окон на пленных смотрела Москва свысока» диэн ыллыыр.

17. 5 Дьоруой-оҕо баар: 14 саастаах Леня Голиков уонна Саша Чекалин, 15 саастаах Марат Казей, Валя Котик уонна Зина Портнова. Бары өлбүттэрин кэннэ наҕараадаламмыттара.

18. Кыайыы бастакы парада 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр буолар.

19. Ленинград блокадата 872 күн салҕанар (8.09.1941 - 27.01.1944).

20. Сэрии бүппүтүн кэннэ Сталин 7 мөлүйүөн сэбиэскэй киһи өлбүтүн туһунан чахчыны тутуһар. Сталин өлбүтүн кэннэ сүтүк ахсаана 20 мөлүйүөн диэн ааҕыллар.

21. Сорох официальнай чахчыларга этиллэринэн, 1939-1945 сс. 43 мөл. 448 киһи сырдык тыынын сэрии ылар.

22. 1,8 мөл. курдук киһи билиэҥҥэ өлөр эбэтэр тас дойдуга куотар.

23. Аҕа дойду сэриитигэр 600-тэн саҕалаан 1 мөлүйүөҥҥэ диэри дьахтар аймах сулууспалыыр.

24. Тааҥка холуонналарын уонна авиаэскадрильялары тутарга сэбиэскэй норуот барыта кыттыһар. 90 саастаах холкуостаах эмээхсин 30 тыһ. солк. туттарбыта биллэр.

25. Аҥаардас дьахталлартан турар үс полк тэриллэр, кинилэри «ночные ведьмы» диэн ааттыыллар.

26. Украина территориятыгар турар 334 нэһилиэнньэлээх пууну ньиэмэстэр оҕолуун-уруулуун олоччу уоттаан, сир үрдүттэн симэлитэллэр.

27. Чернигов уобалаһыгар Корюковка куоракка аҥаардас икки күн иһигэр фашистар 1290 дьиэни уоттууллар, 7 тыһ. эйэлээх нэһилиэнньэни өлөрөллөр.

28. Матросов хорсун быһыытын 400-тэн тахса киһи хатылаабыт.

29. «Берлини ылыы иһин» мэтээлинэн 1,1 мөл. курдук саллаат наҕараадаламмыт.

30. Арыгыны түҥэтиигэ быраабыла олохтонор - 1941 сылтан биир саллаакка уонна хамандыырга сууккаҕа 100 г көҥүллэнэр.

31. Сталин «арыгы иһиэххэн баҕарар буоллаххына сэриигэ бар, тыылга олорума» диэбитин туһунан суруйаллар.

32. Сэрии кэмигэр уордьаннары уонна мэтээллэри ситэн оҥорор кыах суох буолан, киһиэхэ барытыгар тиксибэт. Наҕараадаҕа түһэриллибиттэри сэрии бүппүтүн эрэ кэннэ чуолкайдааһын саҕаланар.

33. 1956 сылга диэри 1 мөл. тахса наҕараада туттарыллар.

34. 1957 сыллаахха наҕараадаламмыттары көрдөөһүн тохтотуллар.

35. Сэрии кэмигэр 130-тан тахса араас сэрии сэбэ оҥоһуллан тахсар.

36. 1942 сыл ахсынньы ыйыттан нэдиэлэҕэ биирдэ ньиэмэстэр «Речь» диэн нууччалыы тыллаах хаһыаты таһаара сылдьыбыттар.

37. Байыаннай кэрэспэдьиэннэр бары кэриэтэ уордьанынан уонна мэтээлинэн наҕараадаламмыттара, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын да ылбыттара.

38. 1941 сыл сайыныгар Кремли өстөөх буомбалааһыныттан маскировкалыыллар. 

39. 1943 сыллаахха ССРСка Таҥара дьиэтэ уонна Патриаршество сөргүтүллэр.

40. Гитлер бэйэтин тус өстөөҕүнэн Сталины буолбакка, Левитаны билинэр этэ диэн суруйаллар.

41. «Базука» диэн сэрии сэбэ тромбоҥҥа майгынныыр музыкальнай инструмент аатынан ааттаммыта.

42. «Родина-мать зовет!» плакаты Ираклий Тоидзе 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр оҥорор. Худуоһунньук уола ахтарынан, ийэтэ Совинформбюро иһитиннэриитин истээт «Война!» диэбитинэн аҕаларын мастарыскыайыгар сүүрэн киирбитигэр: «Стой так и не двигайся!» диэн уруһуйдаан барбыт. Биэс күнүнэн плакат бастакы партията тарҕаммыт.

43. Аҕа дойду биир улахан кыргыһыыта - Ленинград иһин кыргыһыы 1126 күн салҕанар (1941 сыл от ыйын 10 күнүттэн 1944 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр диэри)

44. «Внимание! Говорит Москва!» диэн тылларынан саҕаланар Вячеслав Молотов иһитиннэриитэ «Наше дело правое. Враг будет разбит. Победа будет за нами!» диэн номоххо киирбит тылларынан түмүктэнэр.

Бастакы иһитиннэриини Молотов бэйэтэ 1941 сыл бэ ыйын 22 күнүгэр 12:00 чааска ааҕар.

45. Юрий Левитан сэрии устата 2 тыһыынча курдук сводканы, 120 суһал иһитиннэриини, сүүһүнэн бирикээһи ааҕар.

Сэрии кэмигэр бу иһитиннэриилэри устубаттар. Арай 1950-с сылларга дикторы иһитиннэриилэртэн сорохторун хаттаан ааҕарга көрдөһөннөр, магнитофоҥҥа усталлар уонна араадьыйа пуондатыгар харайаллар.