125 саастаах кинигэ-альбом

Түмэл тэриллиэҕиттэн аатын уонна аналын хаста да уларыппыт. Ол курдук, 1965 с. үлэтин Өрөбөлүүссүйэ уонна Үлэҕэ килбиэн түмэлин быһыытынан саҕалаабыт, онтон 1977 с. Саха сиригэр Гражданскай сэрии историятын түмэлэ буолбут.

2025 сылтан – Амматааҕы историяны, кыраайы үөрэтэр түмэл.

«…История нашего рода оказалась связана с книгой, которая являлась собственностью нашего прадеда Алексея Дмитриевича. Примечательно, что в 1922-23 гг. он много труда вложил в работу по миротворчеству между бело- и красногвардейцами. И теперь одна из вещей, принадлежавшему этому прекрасному человеку, находится в музее Амги!

25.05.2012.                     Доброскокина Елена Валерьевна»

Вера Шилова, түмэл исписэлииһэ:

–  «Альбом картин по зоологии рыб, земноводных и пресмыкающихся» диэн 1901 с. бэчээттэнэн тахсыбыт 166 сирэйдээх кинигэ – биһиги түмэлбит киэн туттуута. Манна 208 араас кыылы маска кыһан уруһуйдаабыт худуоһунньуктар үлэлэрэ киирбит. Сир ньууруттан сүппүт сорох балыктар, харамайдар хаартыскаттан итэҕэһэ суох уруһуйдаммыттара сөхтөрөр.

Альбом-кинигэни Амма улууһун 100 сылыгар нэһилиэк олохтооҕо Елена Валериевна Доброскокина бэлэхтээбит. Кини В.В. Расторгуев аатынан Амма 2-c №-дээх орто оскуолатын учуутала. Кинигэ киниэхэ эбэтиттэн, Саха АССР үтүөлээх учуутала, биллэр педагогическай династияны салҕааччы Мария Алексеевна Широкихтан (1918 – 2013) тиксибит. 

Кинигэ экспонат быһыытынан улахан суолталааҕынан, хаһаайына Саха Өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэниитигэр үлэлэспит, туох баар билиитин, кыаҕын биэрбит киһи буоларынан, экспонат историята саас сааһынан кэпсэнэрэ табыллар.

«Альбом картин по зоологии рыб, земноводных и пресмыкающихся» нууччалыы-сахалыы суруллубут кинигэ, үөһэ эппиппит курдук, 1901 с. бэчээттэнэн тахсыбыт. Ааптара – Г.Г. Якобсон, киирии тылын профессор Вильям Маршалль суруйбут. Ньиэмэс тылыттан нуучча тылыгар Императорскай Наука Академиятын түмэлин зоолога Г.Г. Якобсон уонна Н.Н. Зубовской тылбаастаабыттар.

Альбомҥа 208 араас кыылы маска кыһан уруһуйдаабыт худуоһунньуктар – Г. Мютцель, Э. Шмидт, Роб. Кречмер, Руд. Кох, К. Гербер, Герм. Браун уо.д.а. Жанра «определитель» – ол аата быһаарар пособие.

2026 сылга альбом-кинигэ тахсыбыта 125 сыла буолла. Куйаар ситимигэр бу кинигэ туһунан информация баар, кинигэ ис хоһоонун көрөн ааҕан, хачайдаан ылыахха сөп. Хас да экземпляр атыы араас көрүҥэр турара көстөр. Оттон 1901 сыллаахтан төһө ахсаанынан бэчээттэнэн тахсыбытын булбатыбыт.

Альбом-кинигэни урукку сылларга ким бас билэн илдьэ сылдьыбытын туоһулаһар буоллахха, сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох кэпсээн тахсар.

Үөһээ суруллубутун курдук, альбому Амма музейыгар Елена Валериевна Доброскокина туттарбыта. Киниэхэ бу кинигэ эбэтиттэн Мария Алексеевна Широкихтан тиксибит. Мария Алексеевна (1918 – 2013) Амма улууһугар дьон ытыктабылын ылбыт киһи. Улуус Бочуоттаах олохтооҕо, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Саха сиригэр биллэр педагогическай династия салҕааччыта, улуус интеллигенциятын биир бастыҥ киһитэ этэ. М.А. Широких хос эһэтин уонна хос эбэтин туһунан саха норуодунай суруйааччыта Иван Гоголев «Месть шамана: Последнее камлание» сэһэнигэр суруллан хаалбытын кинигэни оҕолоругар, онтон сиэннэригэр көрдөрүөн иннинэ куруутун ааҕан иһитиннэрэр идэлээх эбит:

«Жил в нашем Качикате улусный голова Табысхан. На эту высокую должность его избрали очень молодым, всего двадцати трех лет от роду. Такое бывает редко. Так вот, у него была старшая сестра Буйустур, необычайная красавица. Все восхищались ее редкой красотой. Буйустур, хоть и неграмотная была, и русский не знала, была наделена прирожденным умом, добрым, покладистым нравом. В нее с первого раза влюбился некто Неустроев, русский, приехавший в Кангаласский улус по служебным делам.

Она ответила ему взаимностью и они вскоре поженились. А вообще-то это неслыханная честь для простой неграмотной якутки из захолустного наслега – выйти замуж за русского, к тому же с высоким служебным чином…

Он жену свою очень любил, уважал, гордился ею. Молодые переехали в Якутск.

Чтобы поглазеть на знаменитую красавицу якутку, в дом Неустроева зачастили гости, в основном большие чины. Да, они жили очень счастливо. Пошли детки…»

Мария Алексеевна хос эһэтэ Гаврил Константинович Неустроев (1824) обер-офицер саха баай кыыһын кэргэн ылан 4 уол, 3 кыыс оҕолонон ууһаан-тэнийэн олорон ааспыт эбит. Уолаттар үөрэнэн баран бары учуутал идэтин талан үлэлээбиттэрэ. Биир бырааттара Константин Гаврилович Неустроев Урсик диэн хос ааттаах этэ. Кини Санкт-Петербург университетын бүтэрэн баран Иркутскай куоракка гимназияҕа преподаватель быһыытынан үлэлии сылдьан ыраахтааҕы былааһын утары баран 1883 сыллаахха тутуллан хаайыллыбыта, онтон олоҕун быһарга диэн ураахтаммыта. Мария Алексеевна эһэтэ Василий Гаврилович Неустроев Арҕаа Хаҥалас улууһугар бастакы оскуола бастакы учуутала буолан, халыҥ педагогическай династияны төрүттүүр. 1874 сыллахха Өктөмҥө биир кылаастаах училище аһыллыбытыгар В.Г. Неустроев 30 сылы быһа үлэлээн ааспыта. Эбии улуус салалтатыгар суруксут эбээһинэһин толороро, дьон ытыктабылын ылан историяҕа аата ааттанан киирбитэ. Бастакы кэргэниттэн икки кыыс оҕоломмута. Онтон биирдэстэрэ Мария Алексеевна ийэтэ Зинаида Васильевна (1884) буолар. Кини гимназияны бүтэрэн баран аҕатын курдук учуутал идэтин талбыта, 17-ҕэр Арҕаа Хаҥалас народнай училищетын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. 1903 сыллаахха Алексей Дмитриевич Широкихтыын холбоһон ыал буолан үс оҕолоноллор, Мария ыал кыра оҕото этэ, быраата Иван төрүөн иннинэ үс оҕо кыра саастарыгар өлбүтэ. Ийэлэрэ Зинаида Васильевна итинтэн сылтаан доруобуйата мөлтөөн үлэтиттэн уурайан, кэнники олоҕун үс хаалбыт оҕолоругар анаабыта. Аҕалара А.Д. Широких Саха Өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэниитигэр П.А. Ойуунскайы, М.К. Аммосовы кытары тэҥҥэ үлэлэспит биллэр уопсастыбаннай-политическай диэйэтэл. 1922 сыл ахсынньы ый 27 күнүгэр Өрөспүүбүлүкэ автономията сокуонунан бигэргэтиллэр I Саха сиринээҕи учредительнай сийиэскэ Алексей Дмитриевич Широких ЯЦИК чилиэнинэн талыллан киирбитэ. 1923 сыллаахха Саха АССР ЯЦИК бастакы сессиятыгар бэрэссэдээтэлинэн П.А. Ойуунускай, кини солбуйааччытынан А.Д. Широких,  И.Н. Барахов, М.К. Аммосов, К.К. Байкалов, А.Д. Бахсыров, С.Н. Донской чилиэн быһыытынан талыллыбыттара. Алексей Дмитриевич онно сүрүн үлэтинэн саҥа тэриллибит өрөспүүбүлүкэ докумуоннарын оҥорууга, гражданскай сэрии кэнниттэн дьон олоҕун, хаһаайыстыбаннай кыһалҕаларын быһаарыыга, өрөспүүбүлүкэ иһинэн уонна таһынан командировкаларга сылдьыы, ол түмүгүнэн тутатына бэрэссэдээтэл П.А. Ойуунускайга дакылаат оҥорон түһэрии этэ.

Мария Алексеевна ол сыллартан өйдөөн хаалбыт түгэннэрэ маннык эбит: Дьокуускай куоракка олорор кэмнэригэр дьиэлэригэр ыалдьыттар кэлэн ааһаллара үгүс эбит. Оннук кэмҥэ ийэлэрэ ыалдьыттарга остуолун тардан баран оҕолорун атын хоско ыҥыран баран: «Аҕабытыгар мэһэйдээбэккэ сылдьыаҕыҥ. Кини ыалдьыттара улахан суолталаах үлэнэн дьарыктаналлар», – диирэ, сөмүйэтин уоһугар тутан, «айдаарымаҥ» диэн сэрэтэрэ. 4-5 саастаах Маша кыыс Максим Аммосов, Семен Донской, Платон Ойуунускай ааттарын оччолортон истэн өйдөөн хаалбыт. Аҕата дьиэ кэргэнин илдьэ Москва куоракка, Хара муораҕа күүлэйдэппитин Мария үйэтин тухары астына уонна махтана саныыр эбит. Ийэлээх аҕата бэйэ бэйэлэрин сүрдээҕин диэн сөбүлүүллэрин, ытыктаһалларын, кыһамньылаахтык сыһыаннаһалларын, өйдөһөллөрүн  туһунан оҕолоругар, сиэннэригэр холобур оҥостон кэпсиир эбит. Бэйэ-бэйэҕэ сыһыаҥҥа ис-тас култуураны, интеллигент буолар быһыыны-майгыны тутуһуу – бу барыта Широких дьиэ кэргэттэрин ураты көстүүтэ этэ.

Дьэ, маннык историялаах кинигэ биһиги музейбытыгар кэлбитэ – дьоһун бэлэх. Аныгы кэмҥэ кумааҕы кинигэ туттуллара аччаан иһэр эрээри, куйаар ситимигэр былыргы кинигэлэри оригиналтан сканердаан, эбэтэр хос бэчээттээн ыыталлар. Оччотугар бу альбом сыаната кэмнэммэт сэдэх кинигэ буолара чахчы. Учуутал илиититтэн бу кинигэ төһөлөөх оҕо аймахха, ыччакка билиини биэрбитэ буолуой?

Түмүктээн эттэххэ, бу кинигэ бэйэтэ туспа олохтоох, дьылҕалаах, историялаах.